Η "Μάχη" αφορά την ιστορία δυο γυναικών με το ίδιο όνομα. Μόνο που η πρώτη ήταν κάποτε άντρας, αξιωματικός του ελληνικού στρατού και παντρεμένος πατέρας δύο παιδιών. Πενήντα χρόνια μετά την απόταξή του θα επιστρέψει στην Ελλάδα ως Μάχη πλέον, δίνοντας μια τηλεοπτική συνέντευξη η οποία θα προκαλέσει αντιδράσεις. Μην αντέχοντας την ντροπή, ο γιος του Ορέστης θα αποπειραθεί να αυτοκτονήσει, νοσηλευόμενος σε κώμα στην εντατική. Η κόρη του, Μάχη κι αυτή, θα εξοργιστεί με τη συμπεριφορά του πατέρα της, αλλά θα δώσει στη συνονόματή της μια ευκαιρία, θέλοντας να μάθει πράγματα και για το δικό της παρελθόν. Το ρόλο της μεγάλης Μάχης ερμηνεύει η τρανς και ακτιβίστρια Μπέττυ Βακαλίδου, της μικρής η Έλενα Τοπαλίδου, ενώ το πρωταγωνιστικό επιτελείο συμπληρώνουν οι Μανώλης Μαυροματάκης, Γιάννης Οικονομίδης, Ράνια Οικονομίδου, Λυδία Φωτοπούλου, Γιάννης Καρατζογιάννης, Άγγελος Παπαδημητρίου, Μισέλ Βάλεϊ, Αγγελική Παπαθεμελή, Δημήτρης Καταλειφός και Υβόννη Μαλτέζου.
Το σενάριο της ταινίας είναι πρωτότυπο. Έχει όμως βασιστεί σε κάποια αληθινή ιστορία;
Αν εξαιρέσω την "Αλεμάγια", που προβλήθηκε το 2004 και αποτελούσε μία άμεση μεταγραφή της προσωπικής μου, μέχρι τότε, οικογενειακής ιστορίας, οι επόμενες δύο, δηλαδή η "Χαρά" το 2012 και τώρα η "Μάχη", χρειάστηκαν απλώς ένα μικρό ερέθισμα ώστε να μορφοποιηθούν άμεσα, σχεδόν ακαριαία, στο βασικό στόρι που οδήγησε στα αντίστοιχα σενάρια. Στη "Χαρά" το ερέθισμα ήταν μία είδηση μόλις τριών σειρών στην εφημερίδα, ενώ στη "Μάχη" η περίπτωση μια Αγγλίδας συγγραφέως, της Γιάν Μόρις, η οποία στο παρελθόν ήταν άντρας με οικογένεια και τέσσερα παιδιά. Πολέμησε ως αξιωματικός στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και στα χρόνια που ακολούθησαν, νιώθοντας πάντα μέσα του γυναίκα, προχώρησε σε μετάβαση φύλου με την απόλυτη συμπαράσταση της οικογένειάς του. Αυτή η τόσο πολιτισμένη οικογενειακή συμπεριφορά μού κέντρισε το ενδιαφέρον για το πόσο διαφορετικά θα είχε εξελιχθεί μια ανάλογη υποθετική περίπτωση στην Ελλάδα της χούντας, το 1973. Θα έφτανε στα άκρα.
Η τελευταία ταινία μυθοπλασίας που γύρισες ήταν πριν από 13 χρόνια. Γιατί επέλεξες να αφηγηθείς αυτή την ιστορία τη συγκεκριμένη στιγμή;
Εάν μπορούσα, θα γύριζα αδιαλείπτως ταινίες μυθοπλασίας. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο αποφάσισα να γίνω κινηματογραφιστής. Η πραγματοποίηση ταινιών μυθοπλασίας ήταν εξαρχής και παραμένει για μένα ένα ιδανικό. Ο καλύτερος τρόπος να διανύσεις τη ζωή σου. Ξεκίνησα ως αφοσιωμένος σινεφίλ που διαρκώς αναζητεί ταινίες τις οποίες δεν έχει ακόμα δει ή ξαναβλέπει όσες του έχουν λείψει. Κάτι που δεν έχει αλλάξει ούτε στο ελάχιστο και ούτε θα μεταβληθεί ποτέ. Μετά τη δεύτερη μικρού μήκους ταινία μου, την "Παταγονία", το 1999, κατάλαβα ότι μπορούσα να κάνω σινεμά. Αν δεν το πίστευα βαθιά, δεν θα συνέχιζα.
Δεν χρειάστηκα ποτέ μεγάλα ποσά, έχω μάθει να κάνω τις ταινίες χωρίς εκπτώσεις, με χαμηλούς προϋπολογισμούς και πάντα μέσα στους χρόνους που έχουν καθοριστεί. Όμως ακόμα κι έτσι, οι δυσκολίες είναι τεράστιες όταν είσαι ανεξάρτητος κινηματογραφιστής μέσα στο άκρως ανταγωνιστικό, με χαρακτηριστικά σκληρής και συντηρητικής επαρχίας, περιβάλλον του ελληνικού κινηματογράφου. Οπότε μεσολαβούν μεγάλα διαστήματα ανάμεσα στις ταινίες μυθοπλασίας που κάνω γιατί κάθε φορά χρεώνομαι και πρέπει να εργάζομαι επί χρόνια κάνοντας ντοκιμαντέρ, η μοναδική πηγή βιοπορισμού που έχω, για να αποπληρώσω τα χρέη και να ξεκινήσω την επόμενη ταινία μυθοπλασίας.
Και στις τρεις ταινίες σου έχουμε να κάνουμε με γυναικείους χαρακτήρες οι οποίοι βιώνουν ένα είδος "παραίσθησης", καθώς μοιάζουν να παρασύρονται από εμμονές. Από εσωτερικές παρορμήσεις που έχουν πάντα υψηλό κόστος.
Οι ταινίες μου έχουν ως κεντρικές ηρωίδες, μέχρι τώρα τουλάχιστον, γυναίκες που προέρχονται από διαλυμένες οικογένειες. Όπως ακριβώς η δική μου τετραμελής οικογένεια, η οποία σημαδεύτηκε αρχικά από τον πρόωρο θάνατο του πατέρα μου και στη συνέχεια από δύο οδυνηρές αυτοχειρίες. Πρώτα ο αδελφός μου, σε ηλικία 29 ετών, και πολλά χρόνια αργότερα η μητέρα μου. Έχω πάντα την αίσθηση ότι είμαι ο μόνος επιζών από ένα ναρκοπέδιο. Η μητέρα μου υπήρξε – ως θύτης αλλά και ως θύμα - κεντρικό πρόσωπο σε αυτό το οικογενειακό δράμα, που θυμίζει ταινία του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν. Αυτός είναι προφανώς ο λόγος για τον οποίο έχουν κυρίαρχη θέση οι γυναίκες στις ταινίες μου, όχι ως μία αποτύπωση της μητέρας μου, αλλά ως πολλαπλές εκδοχές του μητρικού προτύπου, ώστε από ταινία σε ταινία να το φωτίζω, να το ανακαλύπτω, να το αντιλαμβάνομαι διαφορετικά, ακόμα και να αισθάνομαι μία ταύτιση, μέχρι να συμφιλιωθώ μαζί του. Γι’ αυτό μου είναι πάντα αναγκαία, δραματουργικά, μία συνθήκη ακραίας δυσκολίας για τις ηρωίδες μου. Επιχειρώ να δω με ποιο τρόπο θα βγουν, με πειστικό κινηματογραφικά τρόπο, από το ναρκοπέδιο. Κι όταν αυτό συμβαίνει, θεωρώ ότι ίσως να προκύπτει κάτι αυθεντικά ενδιαφέρον και για τους θεατές.
Οι επιθυμίες τους τις φέρνουν σε σύγκρουση με τη γύρω τους πραγματικότητα.
Αυτές οι γυναικείες είναι αουτσάιντερς. Γι’ αυτό έρχονται σε κόντρα με την πραγματικότητα. Επιχειρούν να υπάρξουν και να κερδίσουν την αποδοχή ως αυτό που είναι, χωρίς εκπτώσεις.
Πόσο σε έχει επηρεάσει η μακρά θητεία σου στο ντοκιμαντέρ;
Αν δεν είχα ασχοληθεί με το ντοκιμαντέρ, το οποίο αγαπώ παθολογικά, η ζωή μου και προφανώς η κινηματογραφική μου διαδρομή θα ήταν πολύ διαφορετικές, προς το χειρότερο. Γι’ αυτό θα είμαι πάντα ευγνώμων στον Λάκη Παπαστάθη και στον Τάκη Χατζόπουλο, που μου άνοιξαν το 2000 την πόρτα της Cinetic, της κινηματογραφικής εταιρίας που μας χάρισε το "Παρασκήνιο", τη μυθική σειρά πολιτιστικών ντοκιμαντέρ της ΕΡΤ. Αυτό ήταν το σχολείο μου, η πραγματική μου οικογένεια, ένας κόσμος ολόκληρος, μαζί με τη θητεία μου δίπλα στον επίσης αγαπημένο δάσκαλο και φίλο Παντελή Βούλγαρη. Παράλληλα με το "Παρασκήνιο" και αμέσως μετά την ολοκλήρωσή του το 2013, όταν έκλεισαν βιαίως την ΕΡΤ, έχω πραγματοποιήσει περίπου τετρακόσια ντοκιμαντέρ για τον κινηματογράφο και την τηλεόραση.
Τα ντοκιμαντέρ μου, όπως όλες οι μυθοπλασίες μου, τις περισσότερες φορές εστιάζουν σε πρόσωπα. Κάποιες φορές, το πρόσωπο σε ένα ντοκιμαντέρ λάμπει, υιοθετώντας τα χαρακτηριστικά μιας μορφής από μυθοπλασία. Ανοίγει πόρτες και παράγει ερωτήματα, δηλαδή, πέρα από το προφανές. Ενώ, από την άλλη πλευρά, όταν κάνεις μυθοπλασία, όποιου είδους και ύφους, είναι καθοριστικό να είσαι σε θέση να αναγνωρίσεις και να στοχεύσεις το αυθεντικό. Το οποίο συνδέεται άρρηκτα με την πραγματικότητα.
Πως έγινε η πρωταγωνιστική επιλογή της Μπέττυς Βακαλίδου;
Όταν ολοκλήρωσα το σενάριο της "Μάχης", το οποίο ήταν στο μυαλό μου επί χρόνια, γνώριζα ότι μόνο μία ηθοποιός θα μπορούσε να υποδυθεί τον έναν από τους δύο κεντρικούς ρόλους, της μεγάλης Μάχης. Αυτή ήταν η τεράστια από κάθε άποψη Μπέττυ Βακαλίδου. Πέρα από τη συναρπαστική διαδρομή της ζωής της, διέθετε το ταλέντο, τη συγκρότηση και την πειθαρχία ώστε να ερμηνεύσει έναν ρόλο εντελώς κόντρα στη δική της ζωή, αν εξαιρέσουμε την αλλαγή φύλου.
Στην πράξη αποδείχτηκε πραγματικά σπουδαία, σε μία ερμηνεία χαμηλών τόνων και ελάχιστων, στιγμιαίων, σχεδόν άρρητων εντάσεων. Είναι πολύ σημαντικό, θα έλεγα συγκινητικό, ότι ερμήνευσε τον ρόλο της υποστηρίζοντας με σταθερότητα και ωριμότητα, με κάτι αταλάντευτο, τη γυναικεία ταυτότητα που επέλεξε ο χαρακτήρας της. Χωρίς να το φωνάζει.
Και της Έλενας Τοπαλίδου, η οποία υποδύεται τη συνονόματη κόρη της;
Εδώ ήταν απολύτως απαραίτητη η παρουσία μιας ηθοποιού με bigger than life καλλιτεχνικό ταλέντο, που έπρεπε να σταθεί στον αντίποδα, ψυχολογικά, συγκριτικά με τον ρόλο της Μπέττυς. Έπρεπε να έχει μια πληθωρική καρδιά που θα κατόρθωνε να περιμένει επί τόσα χρόνια, διατηρώντας ζωντανή τη φλόγα. Και σίγουρα, για να σηκώσει όλο αυτό το βάρος, έπρεπε η ηθοποιός που θα έκανε τον ρόλο να είναι κάτι πολύ πέρα από το συνηθισμένο. Μέσα από την Έλενα βλέπουμε όλα τα στάδια, από το θυμό μέχρι την απόλυτη αγάπη, να ξετυλίγονται με τον πιο ιδιαίτερο και αυθεντικό τρόπο. Ήταν ταυτόχρονα γήινη, υπερβατική και γεμάτη συναίσθημα. Καλείται να γνωρίσει και να αγαπήσει ως γυναίκα τον επί πενήντα χρόνια εξαφανισμένο πατέρα, να αναπληρώσει τον χαμένο χρόνο στη σχέση τους, ενώ ταυτόχρονα κρέμεται από μία κλωστή η ζωή του αγαπημένου αδελφού της.
Υπήρξα τυχερός που είχα την Μπέττυ και την Έλενα να μοιράζονται τους δύο κεντρικούς ρόλους της ταινίας, αποδίδοντας ιδανικά την ιδέα του τίτλου ο οποίος στο όνομα "Μάχη" ενσωματώνει δύο γυναίκες που γίνονται μία ψυχή.
Η "Μάχη" είναι μια queer ταινία;
Αντιλαμβάνομαι ότι η υπόθεση της ταινίας διατυπωμένη σε τρεις σειρές και η παρουσία της εμβληματικής Μπέττυς Βακαλίδου στον έναν από τους δύο πρωταγωνιστικούς ρόλους παραπέμπουν σε μία στρατευμένη και ακτιβιστική προσπάθεια. Όσα queer διεθνή φεστιβάλ, όμως, διάβασαν την παραπάνω σύντομη περιγραφή της "Μάχης", ζήτησαν να τη δουν με προσμονή και αμέσως μετά την απέρριψαν. Επειδή ακριβώς, όπως έγραψαν, δεν είναι queer. Δεν μπορώ να διανοηθώ ότι απευθύνομαι ειδικά σε μία κοινότητα, όσο κακοποιημένη κι αν είναι, που όντως είναι, από τις απαρχές του κόσμου μέχρι και σήμερα. Απευθύνομαι, ισότιμα, σε όλο τον κόσμο. Γι’ αυτό τον λόγο, η "Μάχη" δεν είναι μία queer ταινία.
Δεν ανήκω στη ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα, όμως είναι προφανές ότι δεν θα καταπιανόμουν με ένα τέτοιο θέμα αν δεν ήμουν ένθερμα υπέρ της ελεύθερης επιλογής σεξουαλικής ταυτότητας για κάθε άνθρωπο. Από την άλλη, δεν πιστεύω στον κινηματογραφικό και γενικότερα τον καλλιτεχνικό ακτιβισμό. Πιστεύω σε ό,τι δεν υπακούει στην όποια σκοπιμότητα, όσο ευγενής ή επιτακτική κι αν είναι. Μοναδικός στόχος είναι η χωρίς περιορισμούς ανάδειξη της δημιουργικής διαδικασίας.
Αναφέρθηκα νωρίτερα στο οικογενειακό μου παρελθόν επειδή θεωρώ ότι φωτίζει το πιο καθοριστικό στοιχείο που διατρέχει, ως βαθύτερο κίνητρο, τις ταινίες μου και ασφαλώς τη "Μάχη". Επιπροσθέτως, θεωρώ ότι πέρα από αυτό διατυπώνεται στις ταινίες μου ένα αίτημα αποδοχής κάθε ανθρώπου που διεκδικεί συνειδητά ή όχι το δικαίωμα ελεύθερης ύπαρξης ως αυτό που είναι.
Τι νόημα έχει λοιπόν για σένα ο όρος queer;
Για μένα queer είναι όποιος, όποια, ό,τι υπερασπίζεται τη μοναδικότητά του απέναντι στον φατριασμό και τον κάθε είδους συντηρητισμό. Που μπορεί να προέλθουν από παντού. Η μεγάλη Μάχη ως ένας πρώην οικογενειάρχης στρατιωτικός που επέλεξε να είναι γυναίκα και έγινε τραγουδίστρια. Η μικρή Μάχη ως ιδιοσυγκρασιακή μορφή, βαθιά θρησκευόμενη, αλλά απολύτως αντισυμβατική. Η Χαρά, στην προηγούμενη ταινία μου, ως αυτό το παράξενο και αμφιλεγόμενο πλάσμα, που όμως δεν επιδιώκει παρά μόνο να δώσει αγάπη. Ένα αίτημα δημοκρατίας, που είναι πολύ ευρύτερο από την όποια επί μέρους στράτευση.
Η ταινία έχει ένα συμπαγές, προσεγμένο στις λεπτομέρειές του σενάριο. Πόσο πιστά το ακολούθησες κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων;
Επειδή οι ταινίες μου είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με τα προσωπικά μου βιώματα, επιλέγω να δουλεύω πάντα μόνος τα σενάριά μου. Όταν ολοκληρώνω το πρώτο προσχέδιο, το διαβάζω στους ή στις ηθοποιούς που έχω σκεφτεί για τους ρόλους, καθώς και στους βασικούς συνεργάτες, στη φωτογραφία, το μοντάζ και την παραγωγή. Ακολουθούν επτά ή οκτώ ακόμα εκδοχές του σεναρίου μέχρι να ξεκινήσει το γύρισμα. Οι πρόβες με τους ηθοποιούς αποτελούν πολύ σημαντικό παράγοντα στην τελική διαμόρφωση του σεναρίου.
Στη "Μάχη", με δεδομένη την ιδιαίτερη δυσκολία ενός ρόλου απολύτως κόντρα στην Μπέττυ Βακαλίδου, χρειάστηκε να κάνουμε μεταξύ μας πρόβες επί δύο χρόνια, προτού ξεκινήσουν οι υπόλοιποι ηθοποιοί. Η Μπέττυ παρέμεινε πολύ κοντά στο σενάριο όπως είχε αυτό γραφτεί, προτείνοντας όμως κάποια πολύ ουσιαστικά στοιχεία. Με την Έλενα κινηθήκαμε περισσότερο στον αυτοσχεδιασμό. Γεννούσε διαρκώς ιδέες, χωρίς όμως να αλλάζει το παραμικρό στην ουσία του σεναρίου. Ήταν αυτοσχεδιασμοί ώστε να το καταστήσει δικό της. Ειδικότερα, στη χρήση του λόγου.
Πόσο σε βοηθούν ή σε αποσυντονίζουν ως σκηνοθέτη οι αυτοσχεδιασμοί;
Στο γύρισμα, είμαι πάντα έτοιμος να υιοθετήσω ή να αρπάξω κάθε τι συναρπαστικό που θα προκύψει. Είναι ένα από τα οφέλη της μακράς θητείας μου στο ντοκιμαντέρ αυτή η ευελιξία, που στηρίζεται όμως στη μακρά περίοδο επώασης του σεναρίου που έχει προηγηθεί.
Στους ήρωες της ταινίας αρέσει πολύ να τραγουδούν – υπάρχουν πολλές τέτοιες σκηνές. Τι σημασία έχει για σένα αυτή η αφηγηματική ιδέα;
Η ταινία γνώριζα εξαρχής ότι έχει να διαχειριστεί έναν έντονο συναισθηματικό φορτίο. Θέλησα να αποφύγω τις μελοδραματικές ακροβασίες και να μείνω μακριά από τους επεξηγηματικούς διαλόγους, ώστε να αναδειχτούν οι σιωπές και το άρρητο στοιχείο που είναι πολύ πιο εύγλωττο. Όταν έχουν προηγηθεί πενήντα χρόνια αναγκαστικής απουσίας, υπάρχουν πολλά που θα ήθελαν οι δύο γυναίκες να πουν αλλά δεν μπορούν. Έχουν χάσει το μέτρο της καθημερινής εξοικείωσης που διακρίνει τα μέλη μιας "κανονικής" οικογένειας. Κάπως έτσι, πολύ φυσιολογικά, τα τραγούδια που κάποτε, πολύ παλιά, είχαν τραγουδήσει μαζί, λειτουργούν ως γέφυρα στο χρόνο, αλλά και ως συνεκτικός συναισθηματικός ιστός εκεί όπου δεν υπάρχουν λόγια. Και είναι τα οικογενειακά τραπέζια – έστω υπό το ψυχικό βάρος του γιου και αδελφού που χαροπαλεύει στην εντατική - αυτά που επανασυγκροτούν μία αίσθηση οικογενειακής θαλπωρής και οικειότητας.
