Ο Τάσος Γερακίνης μάς μίλησε για τον "Κόκορα", τη δεύτερη μεγάλου μήκους ταινία του μετά τον "Ένα Ήσυχο Ανθρωπο".
Πώς προέκυψε η ιδέα της ταινίας;
Γενικά με ενδιαφέρουν οι ιστορίες των καθημερινών, απλών ανθρώπων με τους οποίους συναντιέμαι και διασταυρώνομαι καθημερινά στον δρόμο, στο ψιλικατζίδικο, στο λεωφορείο, στη δημόσια υπηρεσία. Πιστεύω ότι όλοι γύρω μας κουβαλούν μια ενδιαφέρουσα ιστορία. Κάτι τους απασχολεί, ένα πρόβλημα τους βασανίζει, αλλά κανείς ίσως δεν θα σταθεί να το αφουγκραστεί. Με ενδιαφέρει να ανακαλύπτω τέτοιες ιστορίες. Έτσι προέκυψε ο Αργύρης.
Τι σας ενδιέφερε να αναδείξετε περισσότερο στην ιστορία του Αργύρη;
Μαζί με την Κατερίνα Παπαναστασάτου, με την οποία επινοήσαμε και γράψαμε την ιστορία του Αργύρη, μας ενδιέφερε πολύ αυτή η σύγκρουση ανάμεσα σε αυτό που πιστεύουμε ότι χρειαζόμαστε και σε αυτό που πραγματικά έχουμε ανάγκη. Και βέβαια μας ενδιέφερε να τη δούμε μέσα από έναν κόσμο πολύ οικείο: οικογένεια, δουλειά, χρήματα, μικρές φιλοδοξίες, μεγάλες κουβέντες, σχέδια που κάθε τόσο στραβώνουν. Κάπου εκεί προέκυψε και η κωμωδία. Γιατί ο Αργύρης δεν σταματά ποτέ να προσπαθεί να εξηγήσει στον εαυτό του και στους άλλους ότι το επόμενο σχέδιο θα είναι αυτό που θα τον σώσει. Και όσο περισσότερο η πραγματικότητα τον διαψεύδει, τόσο περισσότερο εκείνος επιμένει. Νομίζω ότι αυτή η αντίφαση ήταν ο πραγματικός πυρήνας της ταινίας.
Πιστεύετε όλοι ξέρουμε λίγο-πολύ έναν τέτοιο τύπο;
Ναι. Νομίζω ότι στους περισσότερους ο Αργύρης φέρνει στο μυαλό κάποιον κοντινό τους άνθρωπο. Όχι φυσικά έναν ολόκληρο Αργύρη· σίγουρα όμως κομμάτια του — και ίσως να τον συναντάμε σε κάποιες στιγμές του μέσα μας.
Πώς θα τον περιγράφατε;
Είναι φιλόδοξος, ματαιόδοξος, πεισματάρης, συχνά ξεροκέφαλος. Αγαπά πραγματικά τη σύντροφό του και την οικογένειά του, αλλά πολλές φορές μπερδεύει αυτό που χρειάζονται οι άλλοι με αυτό που ο ίδιος έχει αποφασίσει ότι πρέπει να χρειάζονται. Έχει μια αξιοθαύμαστη ικανότητα, σχεδόν εμμονή, να μετατρέπει κάθε αποτυχία σε προσωρινή ατυχία και, συχνότερα, σε αδικία που του έγινε. Και αυτό είναι ταυτόχρονα πολύ αστείο αλλά και πολύ ανθρώπινο. Δεν ήθελα ποτέ να τον αντιμετωπίσω ως καρικατούρα ή ως έναν "χαμένο" που κοιτάμε από απόσταση και γελάμε εις βάρος του. Με ενδιαφέρει πολύ περισσότερο η στιγμή που γελάς μαζί του και ξαφνικά αναγνωρίζεις σε μια δικαιολογία του, σε μια μικρή ματαιοδοξία ή σε έναν φόβο κάτι δικό σου. Τότε το γέλιο γίνεται λίγο πιο άβολο. Και νομίζω ότι εκεί ο χαρακτήρας αποκτά πραγματικό ενδιαφέρον.
Ποια ήταν η διαδικασία των προβών;
Οι πρόβες για μένα είναι από τα πιο σημαντικά στάδια της δουλειάς. Δεν με ενδιαφέρει απλώς να δοκιμάσουμε τις σκηνές. Προσπαθούμε μαζί με τον ηθοποιό να ανακαλύψουμε και να χτίσουμε έναν όσο γίνεται πιο ολοκληρωμένο, συγκεκριμένο και ρεαλιστικό άνθρωπο. Και τις έχω ανάγκη κι εγώ, γιατί εκεί βρίσκω και ολοκληρώνω το ντεκουπάζ και εμπνέομαι τις εικόνες που θέλω να φτιάξω. Κάναμε πολλούς αυτοσχεδιασμούς εκτός σεναρίου. Ψάχναμε πώς μιλάει ο χαρακτήρας, πώς κινείται, πώς αντιδρά, τι έχει ζήσει, τι φοβάται, τι ντρέπεται να παραδεχτεί. Με ενδιαφέρουν πολύ οι μικρές αδυναμίες, τα κουσούρια, ακόμα και κάποια τικ ή μικρές καθημερινές συνήθειες που μπορούν να κάνουν έναν χαρακτήρα συγκεκριμένο και ανθρώπινο.
Προσπαθώ επίσης, στο τελικό στάδιο των προβών, όταν έχουμε πια μπει στο σενάριο και στις σκηνές, να δουλεύω —όταν είναι δυνατόν— μέσα στους πραγματικούς χώρους και να φέρνω τον ηθοποιό κοντά στο πραγματικό κοινωνικό και εργασιακό περιβάλλον του χαρακτήρα. Με τον Νικόλα Κασάπη, για παράδειγμα, πήγαμε πολλές φορές στο θυρωρείο του Δήμου Αθηναίων. Μιλήσαμε με τους ανθρώπους που εργάζονται εκεί και ο Νικόλας πέρασε ώρες απλώς παρατηρώντας τους: πώς κάθονται, πώς μιλούν, πώς περνάει ο χρόνος τους. Για μένα αυτή η παρατήρηση είναι πολύ πιο σημαντική από μια κλασική πρόβα σκηνής.
Ενθαρρύνατε τον αυτοσχεδιασμό και στο γύρισμα;
Ναι, αλλά υπάρχει μια σημαντική διάκριση. Ο αυτοσχεδιασμός είναι βασικό εργαλείο στις πρόβες, γιατί μας βοηθά να ανακαλύψουμε τον χαρακτήρα. Εκεί θέλω ο ηθοποιός να έχει χώρο και χρόνο να δοκιμάσει, να αποτύχει, να προτείνει, να φέρει δικά του στοιχεία στον ρόλο. Τον θεωρώ συνδημιουργό. Στο γύρισμα εξακολουθώ να είμαι ανοιχτός σε προτάσεις, σε δράσεις, σε αντιδράσεις, σε πράγματα που μπορεί να προκύψουν εκείνη τη στιγμή. Αλλά στον "Κόκορα" το κείμενο ήταν ήδη πάρα πολύ δουλεμένο. Η δομή και ιδιαίτερα ο διάλογος ήταν βασικό μέρος της ίδιας της ταυτότητας της ταινίας. Μας δέσμευε, αλλά με έναν τρόπο πολύ δημιουργικό. Γενικά πιστεύω ότι το όριο είναι δημιουργικό και για τον ηθοποιό και για μένα. Αρκεί να έχει προϋπάρξει η διαδικασία που προανέφερα.
Η ταινία σατιρίζει εύστοχα διάφορα ελληνικά στερεότυπα (η ανάγκη του Έλληνα να δείχνει πλούσιος κι ας μην είναι ή να είναι ιδιοκτήτης επιχείρησης παρά υπάλληλος κλπ). Τελικά, μπορούμε να ξεφύγουμε από όλα αυτά;
Δεν ξέρω αν μπορούμε να ξεφύγουμε εντελώς και ίσως αυτό δεν είναι καν το σωστό ερώτημα. Δεν θεωρώ κακό να προσπαθεί κάποιος να βελτιώσει το βιοτικό του επίπεδο ή να έχει τη φιλοδοξία να δημιουργήσει τη δική του δουλειά και να προχωρήσει. Το θέμα είναι πάντα το πώς και κυρίως το γιατί. Με ενδιαφέρει πολύ αυτή η βαθιά ελληνική πίστη ότι κάπου υπάρχει η μία κίνηση που θα αλλάξει τα πάντα: το μαγαζί, η γνωριμία, η ευκαιρία, τα χρήματα που θα έρθουν, το παιδί που θα πάει "κάπου καλύτερα". Ότι κάπου υπάρχει ένας από μηχανής θεός. Και μαζί η αγωνία να δείξουμε ότι τα έχουμε καταφέρει, ακόμη κι όταν η πραγματικότητα είναι πολύ διαφορετική. Δεν ήθελα πάντως να κάνω μια ταινία που λέει "κοιτάξτε πόσο γελοίοι είναι αυτοί οι άνθρωποι". Θα ήταν πολύ εύκολο και, για μένα, πολύ αδιάφορο. Δεν το πιστεύω άλλωστε.
Βλέποντας μια πολύ ρεαλιστική εικόνα των Ελλήνων με έντονο αυτοσαρκαστικό στοιχείο, ο θεατής μπορεί να ταυτιστεί και να αναλογιστεί την ελληνική πραγματικότητα ή απλώς να γελάσει με "τα χάλια του" και να πάει παρακάτω. Εσείς τι θα θέλατε να συμβεί;
Κατ’ αρχάς θα ήθελα να γελάσει. Και το λέω απολύτως σοβαρά. Δεν θεωρώ ότι το γέλιο είναι μια επιφανειακή αντίδραση την οποία πρέπει μετά να "ξεπεράσουμε" για να φτάσουμε σε κάποιο βαθύτερο νόημα. Στον "Κόκορα" το γέλιο είναι βασικός τρόπος με τον οποίο επιδίωξα να επικοινωνεί η ταινία με τον θεατή. Αλλά ένα γέλιο πηγαίο, όχι καταναγκαστικό, ούτε επιφανειακό. Κάποιες φορές πικρό, που μπορεί να αφήσει έναν απόηχο και να σε οδηγήσει σε μια δεύτερη σκέψη.
Δεν θέλω όμως να υπαγορεύσω στον θεατή τι πρέπει να σκεφτεί φεύγοντας από την αίθουσα. Αν κάποιος περάσει καλά και γελάσει, αυτό για μένα είναι ήδη ουσιαστική συνάντηση με την ταινία. Αν κάποιος άλλος, μαζί με το γέλιο, αισθανθεί και μια μικρή αμηχανία ή αναγνωρίσει κάτι από τον εαυτό του, ακόμα καλύτερα. Αυτό όμως που κατά βάση ελπίζω να έχω καταφέρει είναι να μην αισθανθεί κανείς ότι η ταινία τον κοιτάζει αφ’ υψηλού. Αυτό που επιδίωξα ήταν να κάνω μια ταινία παρατήρησης με τρυφερότητα, αγάπη και ειλικρίνεια — και κάποιες στιγμές, βέβαια, με αγανάκτηση για τις παθογένειές μας ως κοινωνία.
Έχοντας ξεκινήσει με μια δραματική ταινία ("Ένας Ήσυχος Άνθρωπος"), πόσο εύκολη ή δύσκολη βρήκατε την ισορροπία μεταξύ κωμωδίας και δράματος στον "Κόκορα";
Δεν αισθάνθηκα ποτέ ότι έπρεπε να αποφασίζω κάθε φορά αν μια σκηνή είναι κωμική ή δραματική. Δεν ξεκινήσαμε με την απόφαση να "βάλουμε" κωμωδία πάνω σε ένα δράμα. Το ζητούμενο ήταν να παρατηρήσουμε όσο πιο αληθινά μπορούσαμε την πραγματικότητα γύρω μας. Πολύ γρήγορα όμως καταλάβαμε ότι αυτή η παρατήρηση μας οδηγούσε οργανικά στο γέλιο και ότι η κωμωδία δεν ήταν απλώς ένα διάλειμμα από το δράμα. Ήταν βασικός τρόπος αφήγησης. Για μένα ήταν μια νέα και, στην αρχή, λίγο αμήχανη εμπειρία. Στην πραγματική ζωή υπάρχουν στιγμές που είναι αντικειμενικά πολύ δύσκολες και ταυτόχρονα γελοίες. Αυτό με ενδιέφερε πολύ: το γέλιο ως όχημα συναισθημάτων.
Ο "Ήσυχος Άνθρωπος" ήταν μια ταινία πιο κλειστή, πιο σιωπηλή, πιο ασφυκτική. Ο "Κόκορας" είναι εξωστρεφής, έχει πολλούς χαρακτήρες, φωνές, συγκρούσεις, οικογενειακά τραπέζια, δουλειές, δρόμο, πολύ περισσότερο χάος. Το δύσκολο ήταν να μη σκοτώσουμε την κωμωδία υπογραμμίζοντάς την και να μη χάσουμε τη δραματική αλήθεια κυνηγώντας το αστείο.
Γιατί κόκορας; Τι συμβολίζει για εσάς;
Ο κόκορας έχει κάτι που πάντα με διασκέδαζε. Κουβαλάει μια σχεδόν παράλογη αυτοπεποίθηση. Κυκλοφορεί σαν να του ανήκει ο χώρος, φουσκώνει, επιδεικνύεται, προκαλεί, κάνει πολύ περισσότερο θόρυβο απ’ όσο δικαιολογούν οι πραγματικές του δυνάμεις. Και την ίδια στιγμή παραμένει ένα πολύ ευάλωτο πλάσμα. Ένα πλάσμα που περιφέρεται αγνοώντας ότι ίσως στην επόμενη στροφή τον περιμένει το σφαγείο. Κάπου εκεί συναντιέται με τον Αργύρη. Ο Αργύρης προσπαθεί διαρκώς να υπερασπιστεί μια εικόνα ισχύος: να είναι ο άντρας που ελέγχει την κατάσταση, ο πατέρας που ξέρει τι είναι σωστό, ο άνθρωπος που θα βρει τη λύση. Και όσο περισσότερο η πραγματικότητα αμφισβητεί αυτή την εικόνα, τόσο περισσότερο φουσκώνει τα φτερά του. Υπάρχει εκεί κάτι ταυτόχρονα αστείο και μελαγχολικό. Περηφάνια και γελοιότητα, επιθετικότητα και ευθραυστότητα. Δεν θα ήθελα πάντως να κλειδώσω τον κόκορα σε μία ερμηνεία. Προτιμώ ο καθένας να κάνει τις δικές του συνδέσεις και τους δικούς του συνειρμούς.
Έχοντας ολοκληρώσει, λοιπόν, και τη δεύτερη μεγάλου μήκους ταινία σας, πόσο εύκολη ή δύσκολη είναι η δημιουργία ταινιών στην Ελλάδα; Ποια είναι η προσωπική σας εμπειρία;
Είναι δύσκολη, και ίσως η δεύτερη ταινία να είναι ακόμη δυσκολότερη από την πρώτη, γιατί ξέρεις πλέον πολύ καλύτερα τι σημαίνει όλη η διαδρομή. Ο "Κόκορας" πέρασε από αρκετές δυσκολίες μέχρι να γίνει, αλλά αυτό που μένει περισσότερο σε μένα δεν είναι τελικά οι απορρίψεις ή τα εμπόδια. Είναι οι άνθρωποι που αποφάσισαν να μείνουν δίπλα στην ταινία και να τη βοηθήσουν να υπάρξει. Ηθοποιοί, συνεργάτες, άνθρωποι της παραγωγής, άνθρωποι που πίστεψαν στο σχέδιο και έδωσαν πολύ περισσότερα απ’ όσα φαίνονται στην οθόνη. Χωρίς αυτούς η ταινία απλώς δεν θα είχε γίνει.
Δεν θέλω να ρομαντικοποιώ τη δυσκολία. Η έλλειψη πόρων και η αβεβαιότητα έχουν πραγματικό κόστος. Αλλά όταν κοιτάζω σήμερα τη διαδρομή του "Κόκορα", αυτό που βλέπω είναι τελικά κάτι θετικό: μια ταινία που ολοκληρώθηκε, ταξίδεψε, συνάντησε ήδη θεατές, κέρδισε το Βραβείο Κοινού στο 23ο San Francisco Greek Film Festival και τώρα βγαίνει στις ελληνικές αίθουσες. Και η διαδρομή της συνεχίζεται: μέσα στους επόμενους μήνες θα ταξιδέψει, μεταξύ άλλων, στο Τορόντο και στη Μελβούρνη τον Σεπτέμβριο, στη Νέα Υόρκη τον Οκτώβριο και στο Μόναχο τον Νοέμβριο. Και αυτό έχει για μένα ιδιαίτερη σημασία, γιατί μου επιβεβαιώνει κάτι που πιστεύω πολύ: το σινεμά είναι βαθιά συλλογική τέχνη. Οπότε η προσωπική μου εμπειρία από τον "Κόκορα" είναι δύσκολη αλλά τελικά αισιόδοξη. Γιατί, παρά τις συνθήκες, η ταινία όχι μόνο έγινε, αλλά έφτασε εκεί όπου είχε πραγματικά λόγο να φτάσει: στους θεατές.
Ο "Κόκορας" κυκλοφορεί στις ελληνικές αίθουσες από τις 10 Σεπτεμβρίου από την TFG.
