Με πρόφαση την άγρια καταστολή εναντίον της ιρανικής κοινωνίας και της δολοφονίας μεγάλου αριθμού πολιτών στις αρχές του 2026, το Ινστιτούτο Γκαίτε ενώνει τις φωνές καλλιτεχνών από διαφορετικά καλλιτεχνικά φάσματα σε μία εκδήλωση αλληλεγγύης για όλους τους διωκόμενους καλλιτέχνες και ακτιβιστές ανεξαρτήτως γεωγραφικού πλαισίου.
Σήμερα, στις 19:30, το Γκαίτε θα μετατραπεί σε έναν χώρο συνάντησης και συλλογικής κατάθεσης μαρτυριών. Θέτοντας για συζήτηση τις εξής ερωτήσεις: πώς μπορεί να επιβιώσει η τέχνη σε ένα περιβάλλον απόλυτης επιτήρησης; Και ποιες γέφυρες χτίζει η ιρανική Διασπορά στην Αθήνα για την αντίσταση στην πατρίδα της;
Η εκδήλωση θα ξεκινήσει με την προβολή φιλμικών μαρτυριών και ντοκουμέντων, ενώ θα πλαισιωθεί με συζήτηση στρογγυλής τράπεζας με τίτλο "Η τέχνη ως αγώνας επιβίωσης”, στο οποίο θα συνομιλήσουν ο σκηνοθέτης κινηματογράφου Σιαμάκ Ετεμάντι (Από τι Είμαστε Φτιαγμένοι), η περφόρμερ και σκηνοθέτις θεάτρου Σαχάρ Ραχίμι, όσο και ο ηθοποιός Βασίλης Κουκαλάνι, ο οποίος έχει επίσης συνεργαστεί με τον Ετεμάντι στο παρελθόν. Τον συντονισμό αναλαμβάνει η Αλεξία Καλαϊτζή. Κλείνοντας, οι ανταλλαγές απόψεων και ιδεών θα πλαισιωθούν από ένα σετ επιλεγμένης ιρανικής μουσικής το οποίο θα παρουσιάσει ο DJ Booty Carrell (Habibi Kiosk/Münchner Kammerspiele).
Είχαμε την ευκαιρία να συνομιλήσουμε πριν την εκδήλωση με δύο από τους ομιλητές του σημερινού προγράμματος, τους Σιαμάκ Ετεμάντι και Σαχάρ Ραχίμι για να πάρουμε μία γεύση από το καλλιτεχνικό τους έργο, τις απόψεις τους και την προσωπική τους σταδιοδρομία.
Σιαμάκ Ετεμάντι: Ο κινηματογράφος ως αντίβαρο στην πολιτική ως εξουσία
Ο Ετεμάντι μας μίλησε για την διαδικασία μετάβασης από την κινηματογραφική μυθοπλασία στο ντοκιμαντέρ με αφορμή την νέα του κινηματογραφική υπογραφή "Από τι Είμαστε Φτιαγμένοι” που έκανε πρεμιέρα την Τσικνοπέμπτη. Ενώ μας πρόσφερε συγχρόνως την δική του τοποθέτηση στο σχόλιο του Βιμ Βέντερς για έναν "απολίτικο κινηματογράφο”.
Το "Από τι είμαστε φτιαγμένοι” είναι το πρώτο σας ντοκιμαντέρ. Πώς συγκρίνεται η όλη διαδικασία και η προσωπική εμπειρία σας, σε σχέση με την δημιουργία μιας ταινίας-μυθοπλασίας;
Η μετάβαση από τη μυθοπλασία στο ντοκιμαντέρ ήταν για μένα μια ουσιαστική μετατόπιση Όταν γνώρισα τον Άρη, το πρώτο ένστικτο ήταν να φανταστώ μια ιστορία μυθοπλασίας εμπνευσμένη από τη ζωή του. Γρήγορα όμως κατάλαβα ότι αυτό που με καλούσε ήταν η ίδια η πραγματικότητα. Στη μυθοπλασία γράφεις, οργανώνεις και ελέγχεις σχεδόν τα πάντα. Στο ντοκιμαντέρ όμως πρέπει να αποδεχτείς ότι δεν ελέγχεις εσύ την αφήγηση. Μαθαίνεις να επιβραδύνεις, να κάνεις ένα βήμα πίσω, να παρατηρείς και να περιμένεις. Αυτή η απώλεια ελέγχου, που στην αρχή ήταν δύσκολη, αποδείχθηκε τελικά απελευθερωτική. Το μεγαλύτερο μάθημα ήταν το βλέμμα: πού εστιάζεις και τι επιλέγεις να δεις. Άφησα την ταινία να ακολουθήσει τη ζωή και όχι μια προκαθορισμένη δραματουργία με κάποιο "ιδανικό” τέλος. Ήθελα επίσης να αποφύγω ένα συμβατικό ντοκιμαντέρ με ομιλούσες κεφαλές και να δημιουργήσω μια εμπειρία που να βιώνεται περισσότερο παρά να εξηγείται, ειδικά όταν μιλάς για τον έρωτα, που δύσκολα χωρά σε λόγια. Νιώθω ότι αυτή η διαδικασία με άλλαξε προσωπικά και κινηματογραφικά, ακόμη και πρακτικά: αναλαμβάνοντας και τη φωτογραφία έμαθα κυριολεκτικά να παρατηρώ αλλιώς.
Μετά από αυτή την εμπειρία, θα ενδιαφερόσασταν να ασχοληθείτε ξανά με το είδος και αν ναι, έχετε μήπως ήδη στο μυαλό σας με ποια θεματική θα ασχολιόσασταν μετά;
"Η μόνη πραγματική σχέση λογοδοσίας είναι με τους θεατές, ακόμη κι όταν αυτή εκφράζεται απλά, με το αν κάποιος θα αγοράσει εισιτήριο ή όχι. Αυτό δεν είναι ένα σύνθημα τύπου l’art pour l’art. Για μένα είναι ο πυρήνας της τέχνης. Αν κάποιος θέλει να κάνει μια καθαρά πολιτική ταινία, με τη στενή έννοια, είναι απολύτως δικαίωμά του. Υπάρχουν αριστουργήματα αυτού του είδους. Απλώς δεν είναι το σινεμά που αγαπάω εγώ και προσπαθώ να κάνω."
Ναι, σίγουρα θέλω να συνεχίσω στο ντοκιμαντέρ. Το επόμενο πρότζεκτ προέκυψε πολύ οργανικά μέσα από τη διαδρομή του Από τι είμαστε φτιαγμένοι: είναι μια ταινία για την καλλιτεχνική κολεκτίβα Εν Δυνάμει στη Θεσσαλονίκη, μια ομάδα ανθρώπων με και χωρίς αναπηρία όπου η τέχνη γίνεται τρόπος επικοινωνίας και συνύπαρξης. Τους γνώρισα καλύτερα δουλεύοντας την προηγούμενη ταινία και ιδιαίτερα μέσα από την παράστασή τους "Ερωτευμένα Άλογα”, που με συγκλόνισε και με έκανε να καταλάβω ότι υπάρχει εκεί μια πολύ δυνατή ιστορία. Η νέα ταινία παρακολουθεί για χρόνια τις πρόβες, τις παραστάσεις, τα ταξίδια και την καθημερινότητά τους. Μέσα από μικρά κινηματογραφικά στιγμιότυπα - backstage στιγμές, προσωπικές σχέσεις, εντάσεις και τρυφερότητα - σχηματίζεται σταδιακά ένα συλλογικό πορτρέτο μιας κοινότητας που προσπαθεί να ανήκει και να δημιουργεί μαζί. Αυτή την περίοδο βρίσκομαι στο μοντάζ. Μετά από αυτό, θα ήθελα να επιστρέψω και στη μυθοπλασία, αλλά πλέον με το βλέμμα και την εμπειρία που μου έδωσε το ντοκιμαντέρ.
Διαβάστε Επίσης
Ποια είναι η προσωπική σας άποψη για το σχόλιο του Βιμ Βέντερς στην φετινή Berlinale "Ο κινηματογράφος μπορεί να αλλάξει τον κόσμο – όχι όμως πολιτικά. Πρέπει να μείνουμε έξω από την πολιτική. Αν κάνουμε ταινίες που είναι αφιερωμένες αποκλειστικά στην πολιτική, τότε μπαίνουμε στο πεδίο της πολιτικής. Εμείς είμαστε το αντίβαρό της".
H δήλωση αυτή βρίσκει απήχηση μέσα μου, αλλά η διατύπωση και κυρίως οι συνθήκες μέσα στις οποίες ειπώθηκε, επιδέχονται πολλές αναγνώσεις. Ως προς τις συνθήκες, η Berlinale ιστορικά παρουσιάζεται ως το πιο πολιτικό από τα μεγάλα φεστιβάλ. Αν αυτό ισχύει, τότε το ζητούμενο δεν είναι να διαλέγεις στρατόπεδα, αλλά να στέκεσαι με συνέπεια δίπλα στους καταπιεσμένους και σε όσους παλεύουν για ελευθερία και αξιοπρέπεια, χωρίς ταμπού, χωρίς πρόχειρες γεωπολιτικές αναλύσεις και ιδεολογικά δόγματα. Σε επίπεδο διατύπωσης, η φράση που πυροδότησε τη συζήτηση είναι μάλλον το "πρέπει να μείνουμε έξω από την πολιτική". Ως προς την ουσία της, νομίζω ότι υπάρχουν δύο επίπεδα: το ένα είναι η πολιτική της επικαιρότητας και το άλλο η ίδια η λειτουργία της τέχνης.
Στο επίπεδο της επικαιρότητας, κάθε καλλιτέχνης έχει απολύτως το δικαίωμα, και συχνά και την ανάγκη, να εκφράζει δημόσια τις πολιτικές του απόψεις: σε μια συνέντευξη Τύπου, σε ένα φεστιβάλ, στο κόκκινο χαλί, όπου ο ίδιος θέλει. Θέλεις να μιλήσεις για το Ιράν ή για τη Γάζα; Φυσικά και να μιλήσεις. Αλλά είναι λάθος να απαιτείται από έναν καλλιτέχνη να κάνει πολιτική δήλωση ή να παίρνει θέση μέσα από το έργο του. Δεν είμαστε πολιτικοί και το πεδίο μας δεν είναι η άσκηση εξουσίας. Είναι προσωπική επιλογή.
Στο δεύτερο επίπεδο, την ουσία της τέχνης, ο δημιουργός αποφασίζει μόνος του τι ταινία θέλει να κάνει και δεν λογοδοτεί σε καμία εξουσία, σε καμία "ορθή” κοινωνική αιτία ή στους αυτόκλητους υπερασπιστές της. Η μόνη πραγματική σχέση λογοδοσίας είναι με τους θεατές, ακόμη κι όταν αυτή εκφράζεται απλά, με το αν κάποιος θα αγοράσει εισιτήριο ή όχι. Αυτό δεν είναι ένα σύνθημα τύπου l’art pour l’art. Για μένα είναι ο πυρήνας της τέχνης. Αν κάποιος θέλει να κάνει μια καθαρά πολιτική ταινία, με τη στενή έννοια, είναι απολύτως δικαίωμά του. Υπάρχουν αριστουργήματα αυτού του είδους. Απλώς δεν είναι το σινεμά που αγαπάω εγώ και προσπαθώ να κάνω. Πιστεύω ότι μια προσωπική ιστορία μπορεί να είναι βαθιά πολιτική με πολύ πιο ουσιαστικό τρόπο. Συχνά μια καταγγελτική ή διδακτική ταινία δεν είναι και τόσο αποτελεσματική. Αντίθετα, όταν ακολουθείς ανθρώπους και τις εμπειρίες τους, ο θεατής δεν "ενημερώνεται” απλώς - το βιώνει. Και φεύγει από την αίθουσα πραγματικά μετακινημένος, ακόμη κι αν νόμιζε ότι ήδη γνώριζε το θέμα. Πολύ συχνά μάλιστα αυτοί που φωνάζουν περισσότερο σε τέτοιες αντιπαραθέσεις είναι εκείνοι που έχουν τα περισσότερα να κερδίσουν από μια ταινία που θα τους δείξει την πλευρά που δεν είχαν δει. Μια τέτοια εμπειρία μπορεί να διευρύνει την κατανόηση και το συναίσθημά τους και να τους απομακρύνει από τη βεβαιότητα και τον φανατισμό.
Με αυτή την έννοια συμφωνώ ότι ο κινηματογράφος λειτουργεί ως αντίβαρο στην πολιτική ως εξουσία. Δεν θέτει εκβιαστικά διλήμματα ούτε δίνει συνθήματα. Ανοίγει έναν χώρο κατανόησης. Αν κάνουμε σωστά τη δουλειά μας, η μαρτυρία μιας ταινίας μπορεί να είναι πιο διεισδυτική και ουσιαστική από οποιαδήποτε είδηση ή ακτιβισμό.
Σαχάρ Ραχίμι: Η διασπορική εμπειρία ως το ενδιάμεσο
Η Ραχίμι διείσδυσε τόσο στη καλλιτεχνική διάσταση της προσωπική σχέση της με την γενέτειρα της όσο και στον ρόλο του θεάτρου, ως μέσο πολιτικής και προσωπικής γυναικείας έκφρασης.
Κατά την άποψή σας, πώς μπορούν το θέατρο και η performance να λειτουργήσουν ως μορφή αντίστασης και, ταυτόχρονα, ως μέσο προσωπικής έκφρασης για τις γυναίκες που ζουν υπό καταπιεστικά καθεστώτα όπως το Ιράν;
"Η διασπορική εμπειρία είναι το ενδιάμεσο, το "καθώς και", και στις κακές μέρες και η κατάσταση "ούτε-ούτε". Τελικά, είναι μια ατελείωτη αναζήτηση του ανήκειν. Μπορώ να είμαι η φωνή του Ιράν; Ή μήπως είμαι πολύ μακριά, έχοντας περάσει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής μου στο εξωτερικό; Ποιες ιστορίες μου ανήκουν; Οι γερμανικές; Οι ιρανικές; Ή όλες οι παγκόσμιες ιστορίες μαζί; Προσπαθώ να αντικατοπτριζω αυτές τις ασάφειες στο έργο μου."
Το γεγονός και μόνο του να ανεβαίνεις στη σκηνή ως γυναίκα σε ένα πολιτικό σύστημα, που σε θέλει σιωπηλή, αόρατη, υποτακτική και υπό έλεγχο, είναι από μόνο του μια μορφή αντίστασης ενάντια σε αυτό το πολύ πατριαρχικό, φασιστικό κράτος, όπως είναι η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν. Ταυτόχρονα, πολλές ηθοποιοί του θεάτρου, της τηλεόρασης και του κινηματογράφου επιλέγουν σκόπιμα να μην ανεβαίνουν στη σκηνή ή να μην κάνουν γυρίσματα πλέον από το κίνημα Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία το 2022. Η πιο εξέχουσα προσωπικότητα από αυτή την άποψη είναι η Taraneh Alidoosti, μια βραβευμένη διεθνώς αναγνωρισμένη ηθοποιός και είδωλο του ιρανικού κινηματογράφου, η οποία δήλωσε ότι "σε καμία περίπτωση" δεν θα ενεργήσει φορώντας ξανά το υποχρεωτικό χιτζάμπ, ένα σύμβολο κρατικού ελέγχου και βίας κατά των γυναικών.
Απευθυνόμενη ανοιχτά στο Υπουργείο Πολιτισμού, δήλωσε: "Δεν θα φορέσω το ύφασμα που σκότωσε τις αδερφές μου για τις ταινίες σας". Αναφερόμενη στη δολοφονία της Μάχσα Αμίνι και άλλων γυναικών, οι οποίες συνελήφθησαν και δολοφονήθηκαν από την αστυνομία ηθικής, επισημαίνει με θάρρος την ευθύνη ενός καλλιτέχνη απέναντι στην κοινωνία στην οποία ζει. Θεωρώ πολύ εντυπωσιακό το πώς αυτή και άλλες ηθοποιοί δέχονται τις συνέπειες της ηθικής τους διαύγειας, απέναντι στο ιρανικό καθεστώς.
Επηρεάζουν οι ιρανικές σας ρίζες τη δημιουργική σας διαδικασία ως καλλιτέχνης της ιρανικής διασποράς και σε ποιο βαθμό συνδέεται άμεσα το έργο σας με αυτές;
Σίγουρα η ιρανική μου ταυτότητα διαμορφώνει τη σκέψη μου και το καλλιτεχνικό μου έργο με τον ίδιο τρόπο που η εμπειρία μου ως κάποιας με 40+ χρόνια στη Γερμανία διαμορφώνει το έργο μου. Η διασπορική εμπειρία είναι το ενδιάμεσο, το "καθώς και", και στις κακές μέρες και η κατάσταση "ούτε-ούτε". Τελικά, είναι μια ατελείωτη αναζήτηση του ανήκειν. Προσπαθώ να κάνω αυτή την εμπειρία παραγωγική για το έργο μου, αλλά τα ερωτήματα που είναι πάντα παρόντα είναι: μπορώ να μιλήσω εκ μέρους του λαού του Ιράν; Μπορώ να είμαι η φωνή του; Ή μήπως είμαι πολύ μακριά, έχοντας περάσει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής μου στο εξωτερικό; Ως καλλιτέχνης είναι επίσης η πιεστική σκέψη: ποιες ιστορίες μου ανήκουν; Οι γερμανικές; Οι ιρανικές; Ή όλες οι παγκόσμιες ιστορίες μαζί; Προσπαθώ να αντικατοπτριζω αυτές τις ασάφειες στο έργο μου.
Πρόγραμμα εκδήλωσης:
19:30 | Φιλμικές μαρτυρίες και ντοκουμέντα
20:15 | Συζήτηση στρογγυλής τράπεζας: Η τέχνη ως αγώνας επιβίωσης
Σιαμάκ Ετεμάντι (σκηνοθέτης κινηματογράφου)
Σαχάρ Ραχίμι (σκηνοθέτιδα θεάτρου / περφόρμερ)
Βασίλης Κουκαλάνι (ηθοποιός)
Συντονισμός: Αλεξία Καλαϊτζή (δημοσιογράφος)
21:30 | Συναντήσεις και μουσική
Διαβάστε Επίσης
