Το "Ο Μπο Φοβάται" είναι η πιο διχαστική ταινία της χρονιάς

Στην πιο μεγαλεπήβολη ταινία της έως τώρα καριέρας του, ακόμα πιο φιλόδοξη και από το επιβλητικό "Μεσοκαλόκαιρο", ο Άρι Άστερ, ο σκηνοθέτης που έφτιαξε τη φήμη του χάρη στο σινεμά του τρόμου ("Η Διαδοχή"), έρχεται για να διχάσει ακόμα μία φορά. Στο "Ο Μπο Φοβάται", ο 41χρονος Αμερικανός αφηγείται, με όρους κωμωδίας του παραλόγου και οριακού υπαρξιακού δράματος, τις οδυνηρές επιπτώσεις που έχει στην ψυχολογία ενός άντρα, ο οποίος υποφέρει από αγχώδη διαταραχή, η επανένωση με την αποξενωμένη μητέρα του. Τον κεντρικό ρόλο του Μπο κρατά ο οσκαρικός Γιόακιν Φίνιξ, σε μια ιλιγγιώδη ερμηνεία και στο πλαίσιο ενός φιλμ που απηχεί το στιλ και τις αγωνίες τριών έτερων καλλιτεχνών που ψυχογράφησαν εις βάθος την αντρική μοναξιά. Η επιρροή του έργου τους είναι διάχυτη στην ταινία του Άστερ, έτσι είναι πολύτιμο να θυμηθούμε τη σημασία του, εάν θέλουμε να κατανοήσουμε καλύτερα τι ακριβώς συμβαίνει στο "Ο Μπο Φοβάται".

Τσάρλι, Ντέιβιντ και Ιβάν

Τη δεκαετία του ’90 εμφανίστηκαν σχεδόν ταυτόχρονα στο σινεμά ο Τσάρλι Κάουφμαν ("Στο Μυαλό του Τζον Μάλκοβιτς"), στη λογοτεχνία ο Ντέιβιντ Φόστερ Γουάλας ("Infinite jest") και στα κόμιξ ο Ιβάν Μπρουνέτι ("Schizo"). Όλοι τους γύρω στα τριάντα, μοιράζονταν μια σειρά από όμοια υφολογικά στοιχεία, όπως η μεταμοντέρνα αυτοαναφορικότητα και η αγάπη στους ανεξάντλητους εσωτερικούς μονολόγους, απόρροια της κοινής πηγής έμπνευσής τους: την κατάθλιψη. Καθένας τους κατάφερε να κάνει τομή στον κλάδο του, προσπαθώντας να αποδώσει με περιγραφική επάρκεια τον εξουθενωτικό πόνο του να συμβιώνεις με μια αδιάκοπη αίσθηση παραίτησης, φόβου, ενοχής, ψυχαναγκασμού, υπερανάλυσης και, στο φινάλε, απόγνωσης.

Στην περίπτωση του Κάουφμαν, που αφορά αμεσότερα το κείμενο, ο υπαρξιακός τρόμος αποτελεί συνέπεια της αποτυχίας του ατόμου αφενός να συμφιλιωθεί με τα προσωπικά τραύματά του και αφετέρου να βρει τρόπους να αγαπήσει και να αγαπηθεί. Υπό το βάρος της συνειδητοποιημένης αποτυχίας, η βιωμένη εμπειρία του υποκειμένου αποκτά ρωγμές μέσα από τις οποίες παρεισφρέει το παράλογο. Πάντα μέσα από την οπτική γωνία του κεντρικού ήρωα, στις ταινίες του ο Κάουφμαν, είτε ως σεναριογράφος ("Η Αιώνια Λιακάδα ενός Καθαρού Μυαλού") είτε ως σκηνοθέτης ("Η Συνεκδοχή της Νέας Υόρκης"), αφιερώνει χρόνο στη μεγέθυνση τόσο του άλγους των χαρακτήρων του όσο και στην κατασκευή ενός σύμπαντος όπου καταργείται η συμβατική λογική. Η γλώσσα που χρησιμοποιείται είναι αυτή της δραματουργικής υπερβολής και των εξεζητημένων μεταφορών, οι ψυχολογικές περιπέτειες των ταλαιπωρημένων καουφμανικών αντρών, ωστόσο, έχουν ως απώτερο σκοπό την εύρεση μιας αλήθειας ή έστω μιας μορφής συντροφικότητας που θα απαλύνει(;) το βάρος που τσακίζει το στέρνο τους.

Εγώ, εγώ και υπερεγώ

Η αισθητική του Κάουφμαν πλανάται πάνω από το "Ο Μπο Φοβάται", δημιουργώντας, θέλοντας και μη, πολλαπλούς συσχετισμούς. Από το πρώτο λεπτό της ταινίας, ο χαρακτήρας του Φίνιξ εμφανίζεται εγκλωβισμένος σε ένα δαίδαλο που πάλλεται από την αγωνία, αφού τον τρομοκρατεί κάθε στιγμή της ζωής του. Στην πρώτη και μακράν πιο περίτεχνη πράξη της αφήγησης, ο Μπο νιώθει πως ζει σε εμπόλεμη ζώνη καθώς, κυριευμένος από άγχος, αδυνατεί να διαχωρίσει την αληθινή απειλή από την κάλπικη. Σταδιακά, η ταινία προσομοιάζει όλο και περισσότερο σε ψυχωσικό επεισόδιο, το οποίο έχει πυροδοτηθεί από ένα συνδυασμό οιδιπόδειου συμπλέγματος και άγχους ευνουχισμού. Με τη σειρά τους, εκείνα έχουν προκύψει από την απουσία του πεθαμένου πατέρα του Μπο και της σφοδρά καταπιεστικής συμπεριφοράς της μητέρας του, η οποία έχει φροντίσει να "πνίξει" κάθε μέσο έκφρασης του γιου της, από τη συναισθηματική επικοινωνία μέχρι την άρθρωση ερωτικής έλξης.

Σε αντίθεση με τον Κάουφμαν, ωστόσο, εκείνο που φαίνεται να ενδιαφέρει περισσότερο τον Άστερ δεν είναι να συμπονέσει τον ήρωά του, ελπίζοντας να φτάσει σε μια κάποια λύτρωση. Αλλά, αντιθέτως, να περιαυτολογήσει ρέποντας στο ναρκισσισμό, δίνοντας έμφαση σε σουρεαλιστικές σκηνοθετικές ακροβασίες που αποσπούν την προσοχή από το σημαντικότερο, τα συναισθήματα ενός ήρωα-αιχμαλώτου των νευρώσεών του. Από τη μεριά του, ο Φίνιξ προσπαθεί να προσδώσει διαπερατότητα στην ψυχική οδύσσεια του Μπο, "κουβαλώντας" το έργο έχοντας υιοθετήσει ένα παίξιμο-σταυροδρόμι ανάμεσα σε Μάρλον Μπράντο και Τζακ Νίκολσον. Ωστόσο, η ορμή του ηθοποιού περιορίζεται από την απόσταση που διατηρεί η σκηνοθεσία του Άστερ απέναντι στον πρωταγωνιστή του. Έτσι, δίνεται λιγότερη προσοχή στο κόστος των τραυματικών βιωμάτων του Μπο και αναβαθμίζεται η σημασία της κατάστασης στην οποία βρίσκεται. Κατά συνέπεια, με τις συναισθηματικές ανάγκες του ήρωα να υποβαθμίζονται για να εξυπηρετήσουν απλώς ένα ακόμα κομμάτι της φιλμικής κατασκευής, χωρίς να αποτελούν δομικό συστατικό της, περιορίζεται αισθητά ο αντίκτυπος όσων συμβαίνουν στη μεγάλη οθόνη. Τώρα, αν συμφωνείτε ή όχι, μην ανησυχείτε· έχετε 180 ολόκληρα λεπτά να αποφασίσετε…