@Amanda Protidou
Δύο πολύ σημαντικά γεγονότα του πάντοτε άνυδρου μουσικά Σεπτέμβρη επιτάσσουν ένα προσωρινό διάλειμμα στις ανταποκρίσεις μας από τα ευρωπαϊκά μουσικά φεστιβάλ.
Παραπέμποντας σε παλιότερες εποχές, όταν η ημερομηνία θανάτου της Μαρίας Κάλλας (16 Σεπτεμβρίου 1977) έδινε σταθερά αφορμή για τιμητικές λυρικές εκδηλώσεις (συνήθεια που οδεύει εσχάτως προς εξαφάνιση), το Μέγαρο Μουσικής της Θεσσαλονίκης πρότεινε στις 16/9 ένα πολυαναμενόμενο γκαλά όπερας με το διάσημο Πολωνό τενόρο Πιοτρ Μπετσάλα (ορθότερη προφορά στην πολωνική γλώσσα: Μπετσάγουα). Τον συνόδευσε η Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης υπό τον Ιταλό αρχιμουσικό Μάρκο Μποέμι.
Πάνε σχεδόν 22 χρόνια από την πρώτη εμφάνιση στην Ελλάδα του τενόρου (μέλους τότε της Όπερας της Ζυρίχης) στο ρόλο του Αλφρέντο Ζερμόν σε παραγωγή της "Τραβιάτας" του Βέρντι του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών (2004). Έκτοτε η καριέρα του απογειώθηκε, με αποτέλεσμα να θεωρείται σήμερα -και δικαίως- ένας από τους κορυφαίους παγκοσμίως τενόρους στο ιταλικό (ρομαντικό και βεριστικό), γερμανικό, γαλλικό και φυσικά σλαβικό ρεπερτόριο, με μετακλήσεις στα μεγαλύτερα λυρικά θέατρα και μουσικά φεστιβάλ του πλανήτη.
Το άκρως απαιτητικό -και απολύτως αντιπροσωπευτικό των ρόλων που έχει κληθεί να υπερασπισθεί επανειλημμένα σκηνικά- πρόγραμμα της Θεσσαλονίκης εστιάσθηκε στο ιταλικό ρεπερτόριο, με μόνη εξαίρεση μια άρια από τη θεωρούμενη ως εθνική πολωνική όπερα "Το στοιχειωμένο αρχοντικό" του Μονιούσκο.
Το πρώτο μέρος υπήρξε κατά βάση αφιερωμένο στον Βέρντι με αποσπάσματα έργων που δικαιώνονται από φωνή τενόρου lirico spinto, όπως αυτή του Μπετσάλα. Στην άρια του Ροντόλφο από την Β’ πράξη της "Λουίζας Μίλλερ", στη ρομάντσα του Ρικάρντο από την Γ’ πράξη του "Χορού μεταμφιεσμένων" και στην άρια του Μανρίκο από την Γ’ πράξη του "Τροβατόρε" έλαμψαν η γενναιοδωρία και ο πηγαίος λυρισμός ενός τίμπρου με επιβλητική και χωρίς φορτσάρισμα υψηλή φωνητική περιοχή, η αίσθηση της γραμμής και του λεγκάτο της φραστικής, η κρυστάλλινα καθαρή άρθρωση, η ευγένεια της σκηνικής παρουσίας. Η ολοκλήρωσή του με την πανέμορφη άρια του Στέφαν, την επονομαζόμενη "του ρολογιού" (ο ήχος του οποίου αποδίδεται, ευφάνταστα, μουσικά από φλάουτο, άρπα, πιάνο, καμπανάκι και αρμόνιο!) από την Γ’ πράξη του "Στοιχειωμένου αρχοντικού" του Μονιούσκο επέτρεψε όχι μόνο να τον ακούσουμε στη μητρική του γλώσσα, αλλά και να γνωρίσουμε μια πιο ευαίσθητη πλευρά του.
Ολόκληρο το δεύτερο μέρος καλύφθηκε από άριες του βερισμού, και δη τις δύο άριες του Καβαραντόσσι από την "Τόσκα" του Πουτσίνι και τις δύο μεγάλες άριες (περιλαμβανομένου του "αυτοσχεδιασμού") από τον "Αντρέα Σενιέ" του Τζορντάνο, ρόλο τον οποίο ανέλαβε πρόσφατα με τεράστια επιτυχία! Βεριστικό ήταν και το πρώτο ανκόρ, η σύντομη αλλά δύσκολη άρια του Λόρις Ιπανόφ από τη Β’ πράξη της όπερας "Φεντόρα" του Τζορντάνο. Όλες υπήρξαν εξαιρετικά καλοτραγουδισμένες, έσφυζαν από ευγενές πάθος, χωρίς αχρείαστες συναισθηματικές υπερβολές, αρκούμενες σ’αυτό το "δάκρυ" που εμπεριέχει η φωνή του.
Η σοβαρότητα του 60χρονου καλλιτέχνη φάνηκε ακόμα και στο δεύτερο ανκόρ, όπου, αντί π.χ. κάποιου δημοφιλούς ναπολιτάνικου τραγουδιού, επέλεξε να ερμηνεύσει την άρια του Δον Ζοζέ από την "Κάρμεν" του Μπιζέ, υπογραμμίζοντας -έστω με όχι ιδιωματική γαλλική προφορά (πχ στα φωνήεντα) και με ατελές τελικό diminuendo- το φλογερό πάθος που διείπε το συγκεκριμένο χαρακτήρα.
Με μόνη -απειροελάχιστη- επιφύλαξη την έλλειψη ενός ηδύτερου, μεσογειακού ηχοχρώματος, που αυξάνει τον συγκινησιακό αντίκτυπο του ιταλικού ρεπερτορίου, αυτό ήταν, χωρίς καμία υπερβολή, το σημαντικότερο ρεσιτάλ τενόρου που έλαβε χώρα τον 21ο αι. στη χώρα μας, μαζί με αυτά ρομαντικού μπελ-κάντο του Χουάν Ντιέγκο Φλόρες στο Ηρώδειο (2009, 2025)!
Περισσότερες επιφυλάξεις ήγειρε η μουσική διεύθυνση του εμπειρότατου Μποέμι, εκ των σταθερών συνεργατών του τραγουδιστή. Η έγνοια για την αβίαστη συνοδεία στις άριες ήταν δεδομένη, με μια ξεχωριστή μνεία για τα υποδειγματικά μεταξένια υπό τον Πετρόπουλο έγχορδα σε αυτήν από τον "Χορό μεταμφιεσμένων" ή ακόμη για τα ποιητικά σόλι κλαρινέτου του Καραγκούνη και αγγλικού κόρνου του Τσόγια-Ραζάκοβ στις άριες από την "Τόσκα" και "Κάρμεν" αντίστοιχα. Όμως, οι εμβόλιμες ορχηστρικές ανάπαυλες, παρά την έντονη αίσθηση συμφωνικής πληρότητας και την για μία ακόμη φορά εξαιρετική απόδοση της ΚΟΘ, δεν υπήρξαν πάντοτε ανεπίληπτες λόγω μιας κάποιας αγωγικής ακαμψίας. Στο πρώτο μέρος της βραδιάς αιφνιδίασαν τα πολύ αργά τέμπι στο ξεκίνημα των δύο πανέμορφων εισαγωγών, αυτών στο "Ναμπούκκο" και τον "Σικελικό Εσπερινό" του Βέρντι. Αν στην πρώτη το σύνολο άργησε να βρει το βηματισμό του (παρά κάποια εξαίσια σόλι, όπως της τρομπέτας του Δ. Γκόγκα), η δεύτερη απογειώθηκε γρήγορα από τα έξοχα υπό τον Γκουντίμοβ βιολοντσέλα και τις λαμπερές σολιστικές παρεμβάσεις των ξύλινων (στην αρχή) και των χάλκινων πνευστών (στο τέλος).
Τσέλα και -οι υπό την Χαρά Σειρά- βιόλες ευχαρίστησαν και στο κοσμαγάπητο Ιντερμέτζο από την πουτσίνεια "Μανόν Λεσκό" χωρίς όμως να μπορέσουν να αμβλύνουν την έλλειψη πλαστικότητας της διεύθυνσης, ενώ τις πληρέστερες εντυπώσεις άφησε η ερμηνεία του δημοφιλούς "Χορού των ωρών" από την "Τζοκόντα" του Πονκιέλλι, με απαστράπτουσες συμβολές εγχόρδων και ξύλινων.
Έκπληξη προκάλεσε, τέλος, η σχετικά χαμηλή προσέλευση των φιλόμουσων, και όχι μόνο αυτών της συμπρωτεύουσας. Οι λόγοι παραμένουν αδιευκρίνιστοι, αλλά όσοι παρέστησαν στη μεγάλη αίθουσα και αποζημιώθηκαν από ένα ακρόαμα περιωπής και δημιούργησαν ζεστή ατμόσφαιρα για το σπουδαίο τραγουδιστή, αποχαιρετώντας τον με θερμότατες επευφημίες.
Μία εβδομάδα νωρίτερα, με ευγενική πρόσκληση του Εθνικού Θεάτρου της Σλοβακίας (στο οποίο περιλαμβάνεται θεσμικά και η Όπερα), παρακολουθήσαμε δις (9-10/9) στο κείμενο πλησίον του Δούναβη υπερσύγχρονο Νέο Κτήριό του στη Μπρατισλάβα την περίφημη όπερα "Δίνη" (Krútňava) του -θεωρούμενου "εθνικού" συνθέτη- Έουγκεν Σουχόν(υ) [1908-1993].
Επρόκειτο για φιλοξενούμενη παραγωγή του Εθνικού Θεάτρου (και Όπερας) του Κόζιτσε, στο οποίο είχε πρωτοπαρουσιασθεί το Νοέμβρη του 2024 με αφορμή τη συμπλήρωση 75 χρόνων από την ολοκλήρωση της σύνθεσης και την παγκόσμια πρώτη του έργου (1949) στη…Μπρατισλάβα. Την 2η και πιο μακρόπνοη, "εθνικοπατριωτική" όπερα του Σουχόν(υ), τον "Σβέτοπλουκ", είχαμε παρακολουθήσει τον περασμένο Μάρτη στο ίδιο θέατρο.
Η μυστηριώδης "Δίνη", το άγνωστο αυτό διαμάντι της παγκόσμιας λυρικής φιλολογίας θεωρείται, όχι άδικα, η απάντηση σε όσους αναρωτιούνται αν η …"τσέχικη" όπερα έσβησε με τον Γιάνατσεκ (με τη "Γενούφα" του οποίου έχει, παρεμπιπτόντως, αρκετές συγγένειες). Γράφτηκε μεταξύ 1941-1949 πάνω στη νουβέλα του Μίλο Ούρμπαν "Πέρα από τον πάνω μύλο: 2 άνδρες αγαπούν μία γυναίκα", και αποτελεί μια ιστορία ζήλειας, φόνου, ηθών, εκδίκησης και συγχώρεσης στη σλοβακική ύπαιθρο.
Ο Όντρεϊ δολοφονεί τον αντίζηλό του, επίσης ερωτευμένο με την Κάτρενα Γιαν Στέλινα, παντρεύεται την Κάτρενα (υπό την πίεση της οικογένειάς της) και αποκτά μαζί της ένα παιδί που …δεν του μοιάζει! Διαισθανόμενος την ενοχή του Όντρεϊ, ο γέρο-Στέλινα (πατέρας του Γιαν) προσπαθεί να την αποδείξει, κατηγορώντας ακόμη και την Κάτρενα, παρότι γνωρίζει τα αληθινά της συναισθήματα. Εν τέλει, οι τύψεις του Όντρεϊ τον αναγκάζουν να παραδεχθεί το έγκλημά του, αλλά η Κάτρενα επιμένει ότι το παιδί είναι δικό του…
Η ύπαρξη ενός αμφίβολης πατρότητας τέκνου και κάποιες αναφορές στο χριστιανισμό έδωσαν αφορμή στο καθεστώς της τότε κομμουνιστικής Τσεχοσλοβακίας να επιβάλλει λογοκρισία στο έργο μετά την πρεμιέρα και να ζητήσει από τον συνθέτη να αναθεωρήσει την αρχική εκδοχή, όπως εν τέλει έπραξε. Έπρεπε να περάσουν σχεδόν 60 χρόνια για να ακουσθεί το έργο (Μπάνκα Μπύστριτσα, 2008) στην αυθεντική του εκδοχή, που περιελάμβανε Πρελούδιο και τους μη άδοντες ρόλους του Ποιητή & του σωσία του. Εν προκειμένω, προτάθηκε μια υβριδική εκδοχή που συνδύασε το πρωτότυπο λιμπρέτο σε 6 σκηνές με μεταγενέστερες (μουσικές) αναθεωρήσεις του συνθέτη.
Ως γνωστόν, ένα από τα μυστικά της γοητείας της μουσικής του Σουχόν(υ) έγκειται στον περίτεχνο συνδυασμό μιας σύγχρονης γλώσσας (με αρκετές οφειλές στον ιμπρεσιονισμό, τον Μάλερ αλλά και την ατονικότητα) με αξιοποίηση παραδοσιακού/φολκλορικού υλικού (στα πρότυπα ενός Μπάρτοκ). Στη "Δίνη", όμως, αποδείχθηκε και η μοναδική θεατρικότητά της, ιδίως ως προς τον τρόπο με τον οποίο αποδίδονταν ατμόσφαιρες και κλίματα της κάθε σκηνής, αλλά και σκέψεις και ψυχολογία των χαρακτήρων. Αξίζει δε να αναφερθεί ότι το περίτεχνο σμίξιμο σύγχρονου και παραδοσιακού στοιχείου ενυπήρχε τόσο στην πηγή έμπνευσης του λιμπρέτου (τη νουβέλα του Ούρμπαν) όσο και στη σκηνοθεσία της Βέρας Νεμίροβα.
Η πολύ γνωστή βουλγαρικής καταγωγής Γερμανίδα σκηνοθέτις έστησε μια θαυμάσια, ευανάγνωστη παράσταση, περιορίζοντας το παραδοσιακό υλικό -συμπεριλαμβανομένων κοστουμιών και χορών- στη σκηνή του γάμου, ενώ εστίασε σε και ανέδειξε όλα αυτά που ανάγουν τη "Δίνη" σε ένα επίκαιρο κοινωνικό και ψυχολογικό δράμα: τις έννοιες της ζήλειας, της εκδίκησης, της δικαιοσύνης, της συγχώρεσης και του συμβιβασμού, τη θέση της γυναίκας την εποχή εκείνη ως αντικείμενο πόθου & συναλλαγής (ο γάμος, στον οποίο η Κάτρενα προσήλθε ντυμένη στα μαύρα!), την ταλάντευσή της μεταξύ επιθυμίας/έρωτα και της κοινωνικής της θέσης (να μη μείνει γεροντοκόρη˙ να μην κουβαλάει το μωρό της το στίγμα του "εξώγαμου").
Η δράση έλαβε χώρα μέσα στο μινιμαλιστικό σκηνικό του Στέφαν Μπράουνφελς, στο οποίο δέσποζε μία γιγαντιαία επικλινής μυλόπετρα, σύμβολο μοίρας, ενοχής, δίνης, που αποτύπωνε ανάγλυφα την ψυχολογία του δράστη! Πέρα από τη λιτή, αλλά σαφή θεατρική καθοδήγηση του συνόλου μονωδών και χορωδών, η Νεμίροβα τόνωνε διαρκώς το ενδιαφέρον με τη σποραδική επί σκηνής παρουσία του (νεκρού) Γιαν, είτε ως οπτασία στον πατέρα του και την Κάτρενα, είτε ως "ψεύτικη νύφη" του Όντρεϊ στο τοπικό έθιμο στο τέλος της 3ης σκηνής, είτε ως κομίζων στον πατέρα του ένα αλογάκι-δώρο για το μωρό της Κάτρενας στο φινάλε.
Οι δύο παραστάσεις δόθηκαν με κοινή, και εύλογα άκρως ιδιωματική διανομή διεθνώς καταξιωμένων Σλοβάκων μονωδών, και με διαφορετικούς πρωταγωνιστές για τους δύο κεντρικούς ανδρικούς ρόλους. Αυτόν του γερο-Στέλινα απέδωσαν ο σπουδαίος βαθύφωνος Γιόζεφ Μπέντσι (9/9) και ο ομόλογός του Γκούσταφ Μπέλατσεκ (10/9), αμφότεροι κάτοχοι υγιών φωνών με ζεστό ηχόχρωμα και εντυπωσιακές χαμηλές νότες. Σε αυτόν του Όντρεϊ εναλλάχθηκαν οι τενόροι Μίχαλ Λεχότσκυ (9/9) και Τίτους Τόμπιτς (10/9): αν ο πρώτος διέθετε ομορφότερη και γλυκύτερη φωνή, ο δεύτερος (κάτοχος πιο ηρωικού τίμπρου) υπήρξε δραματικά πειστικότερος.
Τον κομβικό ρόλο της Κάτρενας ερμήνευσε με επιβλητική σκηνική παρουσία και φωνητική γενναιοδωρία (παρά το κάπως θαμπό ηχόχρωμα) η υψίφωνος Εύα Κατράκοβα-Μποντόροβα. Είναι δε αξιοσημείωτο ότι την καλύτερη σκηνική "χημεία" την είχε με τον άτυχο Γιαν (ο ηθοποιός Γιάκουμπ Κούκα) παρά με τους δύο ερμηνευτές του Όντρεϊ. Η πληθώρα των δευτεραγωνιστικών ρόλων αποδόθηκε άρτια από μονωδούς και χορωδούς της όπερας του Κόζιτσε.
Τα επί σκηνής δρώμενα συντόνισε ανεπίληπτα ο αρχιμουσικός Πέτερ Βαλέντοβιτς, που είχε αναλάβει επίσης το σύνολο της μουσικής προετοιμασίας (μονωδών, ορχήστρας και χορωδίας, που περιελάμβανε και μέλη του Εθνικού Θεάτρου -και Όπερας- της Μπάνσκα-Μπύστριτσα). Η μουσική του διεύθυνση ανέδειξε ισορροπημένα την ιδιότυπη ποιητική, τη δραματική ένταση αλλά και τη συναισθηματική δύναμη της μουσικής του Σουχόν(υ), που μακάρι να ακούγαμε συχνότερα και στη χώρα μας.
Υπενθυμίζοντας την ανάγκη στήριξης και προώθησης της εθνικής μουσικής κληρονομιάς κάθε χώρας, χιλιάδες θεατών (μεταξύ των οποίων πολλοί νέοι) παρακολούθησαν επί διήμερο την από κάθε άποψη θαυμάσια αυτή δουλειά που περιποιεί τιμή στις δυνάμεις του Εθνικού Θεάτρου (και Όπερας) του Κόζιτσε.
Κεντρική Φωτογραφία: Ο Πολωνός τενόρος Πιοτρ Μπετσάλα κατά τη διάρκεια του αφιερωμένου στη μνήμη της Μαρίας Κάλλας γκαλά όπερας (Αίθουσα Μ1 Μεγάρου Μουσικής Θεσσαλονίκης (16/9) © Αμάντα Πρωτίδου
Διαβάστε Επίσης
Διαβάστε Επίσης
