© Γιώργος Σταυριανάκης
Πριν ασχοληθείτε με το "Κτίσμα", ποιος ήταν για σας ο Φραντς Κάφκα; Τι είχατε διαβάσει και πώς τον είχατε "τακτοποιημένο" στο μυαλό σας; Άλλαξε ως προς κάτι η σύλληψή σας, όταν αρχίσατε να δουλεύετε για το "Κτίσμα";
Θύμιος Ατζακάς: Πριν ασχοληθώ με το "Κτίσμα", ο Κάφκα ήταν, ήδη από τα εφηβικά μου χρόνια, μια πολύ ισχυρή, σχεδόν αρχετυπική παρουσία. Για καλή μου τύχη, μεγάλωσα σε ένα σπίτι βιβλιοφάγων. Η βιβλιοθήκη των γονιών μου ήταν γεμάτη με κλασικούς σε ωραίες παλιές εκδόσεις και έτσι αργά ή γρήγορα έπεσα στον Κάφκα και συγκεκριμένα στη "Μεταμόρφωση" και στον "Πύργο".
Μέσα στην εφηβική μου ανησυχία τον Κάφκα τον είχα συνδέσει με τον εγκλωβισμό, τη μεταμόρφωση, την αδυναμία του ανθρώπου να σταθεί με ασφάλεια μέσα σε έναν κόσμο που συνεχώς του διαφεύγει. Το "Κτίσμα" έπεσε στα χέρια μου δεκαετίες αργότερα, καθώς η μετάφρασή του στα ελληνικά έγινε σχετικά πρόσφατα από τις εκδόσεις Άγρα. Με έφερε σε επαφή με μία σχεδόν σωματική μηχανική του λόγου, που πριν δύο χρόνια αποτέλεσε και το έναυσμα για την παράσταση αυτή.
Αυτό που άλλαξε δουλεύοντας πάνω στο "Κτίσμα" ήταν ότι άρχισα να τον νιώθω περισσότερο ως έναν δημιουργό που αφουγκράζεται με τρομακτική ακρίβεια τους κραδασμούς του νου και του σώματος. Στο συγκεκριμένο κείμενο, ο φόβος δεν είναι απλώς ψυχολογικός, ούτε μόνο φιλοσοφικός· είναι ακουστικός, νευρικός, σχεδόν βιολογικός. Το πλάσμα-πρωταγωνιστής ακούει ασταμάτητα, υποψιάζεται, επινοεί, προστατεύεται και τελικά παγιδεύεται μέσα στην ίδια του την ανάγκη για ασφάλεια. Εκεί ήταν που ο Κάφκα, στο δικό μου μυαλό, έγινε ένας συγγραφέας της εσωτερικής ακρόασης, του ανήσυχου νου, της αγωνιώδους προσπάθειας του ανθρώπου να χτίσει ένα καταφύγιο μέσα σε έναν κόσμο που δεν παύει να τρίζει.
Σαβίνα Γιαννάτου: Ήταν ο συγγραφέας της "Δίκης" και της "Μεταμόρφωσης". Όταν άρχισα να διαβάζω το "Κτίσμα" σκεφτόμουν τον Σάμιουελ Μπέκετ, εκεί με "πήγε" για να πω την αλήθεια –αυτόν μου έφερνε στο μυαλό. Και, επίσης, εικόνες από τον Χόρχε Λουίς Μπόρχες, από τον "Λαβύρινθο" ή το "Σπίτι του Αστερίου".
Βέβαια το "Κτίσμα" δεν έχει ανάσα, είναι ασταμάτητος λόγος κάποιου που παραφρονεί όσο περνάει ο χρόνος, χτίζοντας το "καταφύγιό" του. Έτσι το αντιλαμβάνομαι εγώ τουλάχιστον... Δεν έχει διέξοδο από πουθενά. Δεν έχει διάλειμμα, είναι πάντα εκεί. Με εντυπωσίασε πολύ, αλλά μου ήταν δύσκολο να συνεχίσω την ανάγνωση… Χωρίς τον Θύμιο θα το είχα αφήσει στη μέση.
Γιατί, όμως, ήταν τελικά το "Κτίσμα" που έδωσε το έναυσμα για μια μουσική performance και όχι κάποιο άλλο από τα έργα του Κάφκα –από την άποψη ότι ανήκει στις τελευταίες του δημιουργίες, κάποιοι το θεωρούν ανολοκλήρωτο, περισσότερο (δείχνει να) συμπυκνώνει τα θεμελιώδη χαρακτηριστικά της γραφής του, παρά να ξανοίγεται σε κάτι νέο;
Θύμιος Ατζακάς: Ίσως ακριβώς γι' αυτό να ήταν το "Κτίσμα" που μου έδωσε το έναυσμα. Επειδή μέσα σε αυτή την ύστερη, ακραία του συμπύκνωση, ο Κάφκα μοιάζει να φτάνει σ' ένα οριακό σημείο της γραφής του, όπου όλα έχουν γίνει πιο γυμνά, πιο νευρικά, πιο εκτεθειμένα. Η αγωνία, ο αναστοχασμός, η ανάγκη για ασφάλεια, αλλά και η αδυναμία της ασφάλειας, όλα υπάρχουν εδώ σε πολύ πυκνή μορφή.
Εκείνο που με τράβηξε ιδιαίτερα είναι ότι δεν το ένιωσα ως ένα έργο που ζητά απλώς θεατρική απόδοση, αλλά ως μια ιδιότυπη παρτιτούρα εσωτερικών κραδασμών. Είναι ένα κείμενο που ακούει διαρκώς: αφουγκράζεται θορύβους, απειλές, σιωπές, υποψίες. Και αυτό, για μένα –που σκέφτομαι πολύ μέσα από τον ήχο– ήταν καθοριστικό. Ακόμη και το ανολοκλήρωτό του δεν το βλέπω ως έλλειμμα. Αντίθετα, μοιάζει να ανήκει στη βαθύτερη αλήθεια του: τίποτα δεν κλείνει οριστικά, τίποτα δεν ησυχάζει.
Η performance που θα παρουσιάσετε στο Κέντρο Ελέγχου Τηλεοράσεων (Παρασκευές 20 & 27/3, Σάββατα 21 & 28/3) κι αργότερα στη Θεσσαλονίκη (Τετάρτη 22, Πέμπτη 23 & Παρασκευή 24/4, θέατρο "Αμαλία") περιγράφεται ως "συμβάν ήχου, λόγου και σώματος". Τι συμβαίνει λοιπόν σε αμιγώς σωματικό επίπεδο; Και πώς συνδιαλέγεται με τη σκηνική σύνθεση και με τις ψηφιακές προβολές;
Θύμιος Ατζακάς: Σε αμιγώς σωματικό επίπεδο, αυτό που συμβαίνει δεν είναι μια "αναπαράσταση" του κειμένου, ούτε μια εικονογράφηση των ψυχικών του καταστάσεων. Με ενδιαφέρει περισσότερο το σώμα ως τόπος όπου ο λόγος συμπυκνώνεται, διαστρέφεται, αντιστέκεται και ενίοτε κουράζεται. Δηλαδή, το σώμα εδώ δεν έρχεται να εξηγήσει κάτι· έρχεται να εκτεθεί σε μια κατάσταση διαρκούς εγρήγορσης, σαν να δέχεται πάνω του τους ίδιους κραδασμούς που διαπερνούν το καφκικό πλάσμα. Η αναπνοή, η ακινησία, η μικροκίνηση, η απώλεια ισορροπίας, η φωνητική πίεση, όλα λειτουργούν σαν ίχνη ενός εσωτερικού μηχανισμού που δεν ησυχάζει ποτέ.
Σε αυτή τη διαδικασία υπήρξε πολύ καθοριστική η συμβολή της Μαρίας Λάππα, γιατί άνοιξε το έργο προς μια σωματικότητα που δεν είναι διακοσμητική, αλλά αποκαλυπτική. Η butoh λογική, όπως τη φέρνει μέσα στη δουλειά, δεν ζητά από το σώμα να "παίξει" έναν ρόλο· ζητά να γίνει πεδίο μεταμόρφωσης, μια ασταθής ύλη που κουβαλά μνήμη, ένστικτο, φθορά και μια διαρκή μετατόπιση ταυτότητας. Αυτό, για μένα, συνομιλεί βαθιά με το "Κτίσμα", γιατί και εκεί έχουμε μια ύπαρξη που προσπαθεί απεγνωσμένα να περιφρουρήσει τον εαυτό της, αλλά τελικά αποκαλύπτεται ως κάτι εύθραυστο, διασπασμένο και ανοιχτό σε συνεχείς εσωτερικές αλλοιώσεις. Άρα, η σκηνική σύνθεση δεν χτίζεται με όρους παράθεσης –πρώτα ο λόγος, μετά η μουσική, μετά η κίνηση, μετά οι εικόνες. Προσπαθούμε να λειτουργεί σαν ένα ενιαίο νευρικό σύστημα.
Σαβίνα Γιαννάτου, όπως και σε άλλα του έργα, έτσι κι εδώ ο Κάφκα θρυμματίζει τη φαινομενική θαλπωρή που δίνουν στις ζωές μας τα "δεδομένα". Υπήρξε κάτι που ανάγκασε κι εσάς σ' ένα ερμηνευτικό "ξεβόλεμα" ή που σας έβαλε δύσκολα, καθώς προσεγγίζατε το ζωόμορφο πλάσμα το οποίο πρωταγωνιστεί στο αφήγημα;
Σαβίνα Γιαννάτου: Το δύσκολο, κάποιες φορές, ήταν να ενσωματώσω εκφραστικά ορισμένες από τις μουσικές οδηγίες του Θύμιου που αφορούσαν την εκφορά του λόγου. Δεν είχε να κάνει με το "πλάσμα" το ίδιο. Σε γενικές γραμμές, όμως, η σύνθεση λειτούργησε πάρα πολύ βοηθητικά και στα αυτοσχεδιαστικά μέρη όπου χρησιμοποιούσα το κείμενο.
Άρα υπήρξαν περιθώρια αυτοσχεδιασμών;
Σαβίνα Γιαννάτου: Ναι, υπήρξε μεγάλο περιθώριο αυτοσχεδιασμού μέσα στη δομή της σύνθεσης. Από την αρχή είχε προβλεφθεί κάτι τέτοιο από τον Θύμιο και νομίζω ότι γι' αυτό μου πρότεινε και τη συνεργασία.
Και πώς εκφράζετε ερμηνευτικά τον διττό χαρακτήρα εστίας και κελιού που αποκτά το περιβάλλον του πλάσματος, αλλά και την καφκική αμφιβολία που μετατρέπει το γνώριμο σε εχθρικό;
Σαβίνα Γιαννάτου: Χρησιμοποιώντας διαφορετικά φωνητικά ηχοχρώματα για την "ερμηνεία" του κειμένου. Αλλοιώνοντας ηχητικά τις λέξεις όταν χρειάζεται. Δεν έκανα κάποιο θεωρητικό ψάξιμο, δεν έκατσα να το σκεφτώ... Στην πράξη, ήδη από την πρώτη πρόβα βγήκαν οι κατευθύνσεις στην εκφορά του λόγου και είχαν πάντα να κάνουν με το νόημα του κειμένου.
Αλήθεια, γιατί ο Θύμιος Ατζακάς μεταμορφώνεται σε Θύμο Αδένα στην performance του "Κτίσματος"; Και τι επιδιώκει φέρνοντας επί σκηνής τα εθνογραφικά του βινύλια; Μπορεί να μας αποκαλύψει μερικούς ενδεικτικούς τίτλους;
Θύμιος Ατζακάς: Θα έλεγα πως ο "Θύμος Αδένας" δεν είναι ένα προσωπείο πίσω από το οποίο κρύβομαι, αλλά μια μικρή μετατόπιση του εαυτού μου. Με ελκύει ο θύμος αδένας ως κάτι εσωτερικό, αφανές, μα βιολογικά ουσιώδες: ένα πραγματικό όργανο του σώματος, πίσω από το στέρνο και μπροστά από την καρδιά, το οποίο συνδέεται με την άμυνα και την ωρίμανση, αλλά κι ένα σημείο που, σε μια πιο συμβολική και πνευματική ανάγνωση, βρίσκεται κοντά σε ό,τι θα ονομάζαμε "πνευματική καρδιά", έναν χώρο εσωτερικής εγρήγορσης και βαθιάς ακρόασης. Κάπως έτσι φαντάζομαι και αυτή τη σκηνική εκδοχή του εαυτού μου. Όχι ως "ο Θύμιος-μουσικός", αλλά ως ένας DJ, ο οποίος μοιράζεται σπάνια ακροάματα με τους φίλους του και τους προσκαλεί σ' ένα εσωτερικό ταξίδι ενεργητικής ακρόασης. Μεγαλώνοντας, άλλωστε, νιώθω όλο και πιο κοντά σε αυτή τη μορφή επικοινωνίας, παρά στο καθαρά συναυλιακό πλαίσιο ή στο βάθρο του εκτελεστή.
Ωστόσο, τα βινύλια δεν τα φέρνω στη σκηνή για να προσθέσω εξωτικό χρώμα ή συλλεκτική γοητεία. Με ενδιαφέρουν ως φορείς μνήμης, ως αναλογικά ίχνη ζωών, τόπων και σωμάτων που έχουν ήδη περάσει μέσα από τον χρόνο και κουβαλούν τη δική τους φθορά. Μέσα στο "Κτίσμα" αυτά τα θραύσματα δεν λειτουργούν ως ντοκουμέντα, αλλά ως πρώτη ύλη για τις δικές μου συνθέσεις. Ακόμη λοιπόν κι ένας έμπειρος ακροατής δεν θα μπορούσε να αναγνωρίσει τα πρωτότυπα, καθώς μεταμορφώνονται και αλλάζουν υφή την ώρα της παράστασης. Γι' αυτό και δεν θα είχε ιδιαίτερο νόημα να τα απαριθμήσω.
Ενδεικτικά μόνο, θα έλεγα πως το φάσμα αυτής της λίστας είναι πολύ ευρύ: από μυστικιστικές τελετές της ανατολικής Μεσογείου μέχρι θιβετιανούς ταντριστές μοναχούς, από σκανδιναβική avant-garde μέχρι ορατόρια, από αυτόχθονες της Ωκεανίας μέχρι φυλές της υποσαχάριας Αφρικής και από πειραματική ροκ μέχρι ηχοτοπία από ταξίδια μου και ηχογραφήσεις αυτοσχεδιασμών από φοιτητές μου στο Τμήμα Μουσικής Επιστήμης και Τέχνης του Πανεπιστημίου Μακεδονίας.
Βρίσκετε αναλογίες μεταξύ του "Κτίσματος" και των ομφαλοσκοπικών διαδρομών που αρχίζουν να διάγουν πολλές κοινωνίες του 21ου αιώνα, όσες δείχνουν όλο και πιο ηδονικά απομονωμένες στα διαμερίσματά τους, πίσω από οθόνες κινητών τηλεφώνων και ηλεκτρονικών υπολογιστών;
Θύμιος Ατζακάς: Ναι, βρίσκω αναλογίες, αλλά θα ήμουν λίγο προσεκτικός στο να κάνω μια εύκολη ταύτιση. Το "Κτίσμα" δεν είναι, βέβαια, ένα κείμενο "για την εποχή των οθονών". Κι όμως, διαβάζοντάς το σήμερα είναι δύσκολο να μην αισθανθεί κανείς ότι αγγίζει μια πολύ σύγχρονη συνθήκη: την ολοένα εντονότερη ανάγκη του ανθρώπου να περιφρουρήσει τον εαυτό του, να οργανώσει ένα προστατευμένο εσωτερικό, να ελέγξει τις προσβάσεις, να ρυθμίσει τι μπαίνει και τι μένει έξω. Μόνο που αυτή η ανάγκη για ασφάλεια, όπως δείχνει και ο Κάφκα, δεν οδηγεί απαραίτητα σε γαλήνη· συχνά οδηγεί σε ακόμη μεγαλύτερη καχυποψία, σε υπερ-επαγρύπνηση, σε μια κατάσταση όπου ο νους δεν παύει να ακούει θορύβους, να φαντάζεται απειλές, να ανακυκλώνει σενάρια.
Αν το σκεφτούμε έτσι, τότε πράγματι υπάρχουν αναλογίες με πολλές κοινωνικές συμπεριφορές του 21ου αιώνα. Ζούμε όλο και περισσότερο μέσα σε μικρά ιδιωτικά "κτίσματα", είτε είναι τα διαμερίσματά μας, είτε τα ψηφιακά μας περιβάλλοντα –οι οθόνες μας, οι αλγόριθμοι που μας περιβάλλουν με κάτι οικείο και προβλέψιμο. Υπάρχει μια σχεδόν ηδονική διάσταση σε αυτό, γιατί η απομόνωση δεν βιώνεται πάντα ως στέρηση· βιώνεται και ως άνεση, ως έλεγχος, ως δυνατότητα να οργανώσεις τον κόσμο στα μέτρα σου.
Αλλά ακριβώς εκεί βρίσκεται και η παγίδα. Το προστατευμένο περιβάλλον μπορεί πολύ εύκολα να μετατραπεί σε θάλαμο αντήχησης του ίδιου μας του φόβου, της ίδιας μας της αγωνίας. Και ίσως αυτό είναι ένα από τα πιο ανατριχιαστικά στοιχεία του "Κτίσματος": ότι δείχνει πως το καταφύγιο και η παγίδα δεν είναι πάντοτε αντίθετα. Μπορεί να είναι το ίδιο πράγμα. Ό,τι χτίζουμε για να σωθούμε, μπορεί σταδιακά να γίνει ο τόπος όπου εγκλωβιζόμαστε περισσότερο. Αυτό, για μένα, έχει μια πολύ ισχυρή συνομιλία με το σήμερα.
Αν όλα πάνε καλά στις επικείμενες παραστάσεις, φαντάζεστε κάποια συνέχεια για το "Κτίσμα"; Μια καλοκαιρινή περιοδεία, λ.χ., ή ίσως μια δισκογραφική έκδοση;
Θύμιος Ατζακάς: Ας δούμε πρώτα πώς θα υποδεχθούν το έργο τα ακροατήρια. Ναι, το φαντάζομαι, αλλά όχι με τη λογική μιας γρήγορης "επέκτασης" ή μιας αυτόματης αξιοποίησης της πρώτης παρουσίασης. Το "Κτίσμα" είναι ένα έργο το οποίο ακόμη διαμορφώνεται την ώρα που ανεβαίνει στη σκηνή και επιπλέον παραμένει ημιτελές, όπως και το κείμενο. Οπότε, αν υπάρξει συνέχεια, θα ήθελα να είναι οργανική, να προκύψει από την ίδια την εμπειρία του έργου και όχι από μια εξωτερική ανάγκη να "συνεχιστεί" απλώς επειδή πήγε καλά.
Διαβάστε Επίσης
