© Θωμάς Δασκαλάκης
Δύο διάσημοι βιολιστές έκλεψαν τις εντυπώσεις στις πρώτες τακτικές συναυλίες ελληνικών ορχηστρικών συνόλων στο πλαίσιο του φετινού Φεστιβάλ Αθηνών. Όπως αναμενόταν, τα προγράμματα αμφοτέρων κινήθηκαν -εκ του ασφαλούς- στο ρομαντικό ρεπερτόριο. Όπως επίσης αναμενόταν, στο άχαρης και άνισης ακουστικής Ηρώδειο, οι -ηχητικές και όχι μόνο- εντυπώσεις αποτέλεσαν ευθεία συνάρτηση των διαζωμάτων, σειρών και θέσεων σε αυτές, που επελέγησαν από ή απονεμήθηκαν σε κάθε ακροατή. Τέλος, όπως -δυστυχώς- είναι πλέον αναμενόμενο σε κάθε συναυλία κλασικής μουσικής, η ακρόαση και η πρόσληψη διαρρηγνύονται από τα παγιωμένα, "αναψυκτικού" χαρακτήρα χειροκροτήματα μετά από κάθε μέρος μεγάλης μερίδας του κοινού , που -επιμένει να- επιδεικνύει προκλητικά την έλλειψη στοιχειώδους κοινωνικής και μουσικής αγωγής!
Στις 24/6, και μετά από διετή απουσία, η Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης υπό τη διευθύντριά της Ζωή Τσόκανου έδωσε μια επιτυχημένη συναυλία στο μισογεμάτο ρωμαϊκό κοίλο. Τα φώτα τράβηξε η εμφάνιση ως σολίστ του εξαιρετικά ταλαντούχου και ταχύτατα ανερχόμενου διεθνώς 21χρονου Σουηδού βιολιστή (με καταγωγή από Λευκορωσία και Κιργιζία) Ντάνιελ Λοζάκοβιτς, που αναμετρήθηκε με το κοσμαγάπητο "Κοντσέρτο για βιολί" του Τσαϊκόσφκι, το οποίο έχει ήδη ηχογραφήσει και επανειλημμένα ερμηνεύσει.
Από τις πρώτες νότες καθήλωσαν το ταλέντο, η δεξιοτεχνική άνεση, αλλά κυρίως η ωριμότητα του καλλιτέχνη. Αν και όχι πάντοτε υποδειγματικά ακριβής προς τις συνθετικές ενδείξεις, η προσωπική πλην ψαγμένη σε κάθε λεπτομέρεια (ποιότητα/αποχρώσεις ήχου, τέμπι, δυναμικές) εκτέλεση ανέδειξε τον βαθιά "ρωσικό" χαρακτήρα του κοντσέρτου. Η ελευθερία αλλά και φαντασία του φραζαρίσματος, η ισορροπημένη χρήση ρουμπάτο αλλά και λεγκάτο, ο ορθοτονικά άψογος πλην ενίοτε αιχμηρός (με "γρέζι") ήχος συνδιαμόρφωσαν μιαν εξαιρετικά πλούσια εκφραστική παλέτα.
Ήδη από το εναρκτήριο allegro moderato, ο Λοζάκοβιτς περνούσε αβίαστα από παραγράφους ήπιες, τρυφερές ή μελαγχολικές σε άλλες όπου κυριαρχούσε η ανήμερη έξαψη της δράσης, οδηγώντας σε κορυφώσεις εκρηκτικής έντασης. Το ρομαντικό συναίσθημα έρρεε με ευθύτητα, μέσα και από μία μπελκαντίστικη mezza di voce, το μέρος ελεύθερης δεξιοτεχνίας (cadenza) αποδόθηκε με αυτοπεποίθηση και εκφραστικότητα. Ευγένεια και ανυπόκριτος λυρισμός χαρακτήρισαν την canzonetta, ορμή και δύναμη το φινάλε, όπου σπάνια έχουν προβληθεί με τέτοια καθαρότητα τα διάσπαρτα φολκλορικά μελωδικά θέματα.
Έχοντας σε βάθος αντίληψη της κάθε φράσης και του τρόπου απόδοσής της, αλλά και της όλης μουσικής δραματουργίας, ο σολίστ διατήρησε ηγετικό ρόλο στη συμπόρευση με την -όχι πάντοτε συγκεντρωμένη και συντονισμένη- ορχήστρα, που μετέδωσε, πάντως, με ενάργεια τη νοσταλγικότητα της μουσικής του Τσαϊκόφσκι.
Στις δικαιολογημένα ενθουσιώδεις επευφημίες του κοινού, ο Λοζάκοβιτς αντιχάρισε δύο απαιτητικότατα ανκόρ, την "Danse rustique" του Υζαΰ και την περίφημη "Paganiniana", τη σουίτα δηλ. με θέματα του Παγκανίνι που συνέθεσε ο θρυλικός βιολιστής Νάθαν Μίλσταϊν.
Η βραδιά άνοιξε με το 6λεπτης διάρκειας "Λυρικό ιντερμέτζο" του σχετικά ξεχασμένου -και γεννημένου στην κατεστραμμένη σήμερα Μαριούπολη- συνθέτη Γεωργίου Αξιώτη (1875-1924), τη μουσικολογική επιμέλεια του οποίου έκανε ο αρχιμουσικός Βύρων Φιδετζής. Το απερίφραστα λυρικό έργο με την "βεριστικών" ηχοχρωμάτων μελωδικότητα και τις ανεπαίσθητες ρυθμικές εξάρσεις έδωσε την ευκαιρία να λάμψουν τα εξαίσια έγχορδα της ΚΟΘ υπό τον σπουδαίο Αντώνη Σουσάμογλου.
Η ποιότητα και η εστίαση ήχου των εγχόρδων αποτελούν εξίσου -αλλά όχι αποκλειστικά!- αναγκαία προϋπόθεση για μια επιτυχημένη ερμηνεία της δημοφιλέστατης συμφωνικής σουίτας "Σεχραζάντ" του Ρίμσκυ-Κόρσακοφ, με την οποία ολοκληρώθηκε η συναυλία. Και αυτό γιατί στο συγκεκριμένο έργο, παράλληλα με τις ενότητες όπου αξιοποιείται η πλήρης ορχήστρα, υφίστανται άλλες (π.χ. στο δεύτερο μέρος) με ποιότητες μουσικής δωματίου, που αναδεικνύουν τον οριενταλίζοντα εξωτισμό του και στις οποίες είναι κομβικές οι σημειακές συνεισφορές μεμονωμένων ξύλινων ή χάλκινων πνευστών. Σε σχέση με παλαιότερες εμφανίσεις, και μολονότι δεν ενθουσίασαν, τα πνευστά της ΚΟΘ ήσαν εξαιρετικά καλλιεπή στα τόσο κρίσιμα για τη δραματουργία εκτεταμένα σόλι φλάουτου (Όθωνας Γκόγκας), όμποε (Καλπαξίδης), κλαρινέτου (Τσαχτάνης), φαγκότου (Βαβάλας), τρομπέτας (Δημήτρης Γκόγκας) ή ακόμη τρομπονιού (Βέργης).
Τα ισόκυρα σόλι βιολοντσέλου (Σαΐτης), άρπας ή κρουστών χρωμάτισαν και αυτά τον καμβά που ύφαναν τα έγχορδα με την αισθησιακής πλαστικότητας φραστική τους, υπό την καθοδήγηση -στο ρόλο της αφηγήτριας/Σεχραζάντ- του α’ βιολιού του εξαίρετου Σίμου Παπάνα. Αν η αυτοπεποίθηση και το ορθοτονικά ανεπίληπτο παίξιμο του Παπάνα εντυπωσίασαν, ο μεστός ήχος του βιολιού του και η έντονη θεατρικότητα που ενστάλαζε στην αφήγηση άμβλυναν συχνά την παραμυθένια διάσταση της εξιστόρησης.
Την αφηγηματική ευφράδεια της ερμηνείας διασφάλισε, ευτυχώς, η συνολικά ισορροπημένη, αν και αρκετά αναλυτική, μουσική διεύθυνση της Τσόκανου. Παρά την κυρίαρχη αίσθηση της εγρήγορσης και του παλλόμενου από ενέργεια δυναμισμού, δεν έλειψαν οι διαβαθμίσεις, οι εσωτερικές ισορροπίες δυναμικής και οι εκφραστικές εκλεπτύνσεις που συνέβαλαν στην πλαστικότητα του ακροάματος.
Η συναυλία της ΚΟΘ είχε "ρονταρισθεί" στη Θεσσαλονίκη (Βασιλικό θέατρο) τρεις μέρες νωρίτερα (21/6), στο πλαίσιο του εορτασμού της Παγκόσμιας Ημέρας Μουσικής. Την ίδια μέρα εμφανίζεται παραδοσιακά στο Φεστιβάλ Αθηνών -με δωρεάν είσοδο για το κοινό και σε απευθείας τηλεοπτική μετάδοση- η Εθνική Συμφωνική Ορχήστρα της ΕΡΤ. Η αποτίμηση της φετινής -υπό τη διεύθυνση του Μιχάλη Οικονόμου- συναυλίας γίνεται υπό την επιφύλαξη της -άχαρης- ηχητικής εικόνας που αποκομίσαμε από την τοποθέτησή μας σε θέση της τελευταίας σειράς του πρώτου από τα δεξιά διαζώματος Α του Ηρωδείου, στο ύψος του κεντρικού διαδρόμου και της βορειοανατολικής του εξόδου.
Ολόκληρο το πρώτο μέρος του προγράμματος κάλυψε το "Κοντσέρτο για βιολί" του Μπραμς, με σολίστ τον Γκάι Μπράουνσταϊν, εξάρχοντα μεταξύ 2000-2013 της περίφημης Φιλαρμονικής Ορχήστρας του Βερολίνου. Ο διακεκριμένος Ισραηλινοαμερικανός βιολιστής διέθετε ωραίο και εστιασμένο ήχο, καταφανή άνεση και σιγουριά, καθώς και άριστη κατανόηση του ρομαντικού μουσικού συντακτικού. Η ραψωδική ερμηνεία του εξέπεμπε ευγενές συναίσθημα και αρθρώθηκε με μεγάλη πλαστικότητα φραστικής, μέσω και των προσεγμένων αυξομειώσεων δυναμικής και της διαρκούς αναπροσαρμογής της ταχύτητας.
Αν οι μελωδικές φράσεις του εκφραστικά απαιτητικού ενδιάμεσου adagio δόθηκαν με το δέοντα λυρισμό (ωραία συνεισφορά του ομποΐστα Σπύρου Κοντού), στα δύο ακραία γοργά μέρη -και δη στο poco più presto του φινάλε- περισσότερη ορμή και ένταση θα ήταν επιθυμητές παράλληλα με τη σαφή (δεξιο)τεχνική ασφάλεια, προκειμένου να τηρηθούν οι γνωστές "κλασικές" ισορροπίες του έργου. Η όλη εκτέλεση έρρευσε αβίαστα μεν, αλλά κάπως εκ του ασφαλούς, χωρίς τη φλόγα, το πάθος και τις διαφοροποιήσεις που θα νοηματοδοτούσαν εντελέστερα τη δραματουργία της απερίφραστα ρομαντικής παρτιτούρας. Επιλέγοντας την αγαστή ορχηστρική συμπόρευση με τον 51χρονο σολίστα και αποφεύγοντας τις αντιπαραθέσεις, ο αρχιμουσικός έχει ίσο μερίδιο ευθύνης για τις συνολικά μάλλον χλιαρές εντυπώσεις. Περισσότερο συναίσθημα επενδύθηκε στο μελωδικό "Salut d’amour" του Έλγκαρ, που ο Μπράουνσταϊν επέλεξε ως ανκόρ.
Ο Μιχάλης Οικονόμου κατέδειξε τις -αδιαμφισβήτητες- ικανότητές του στην 8η Συμφωνία του Ντβόρζακ, με την οποία ολοκληρώθηκε η βραδιά. Τηρώντας υποδειγματικά τις αγωγικές ενδείξεις, αξιοποιώντας εύροα, σβέλτα τέμπι, προβάλλοντας ισορροπημένα το μελωδικό και ρυθμικό πλούτο του έργου, η μουσική του διεύθυνση διέθετε και παλμό και αφηγηματική ευφράδεια. Η Ορχήστρα της ΕΡΤ έπιασε μιαν αξιόλογη απόδοση, με καλαίσθητες παρεμβάσεις των ξύλινων πνευστών (το φλάουτο της Μακρή, το κλαρινέτο του Άγγελου Πολίτη) και επαρκή, αλλά όχι ιδιωματικά χάλκινα, ενώ από τα έγχορδα ξεχώρισαν τα τσέλα στο καταληκτικό allegro ma non troppo. Σ’έναν κλειστό χώρο, θα γίνονταν πιθανότατα πιο γλαφυρά αντιληπτές οι ερμηνευτικές εκλεπτύνσεις -και οι ζώνες μελαγχολίας- αυτού του κυρίαρχα φωτεινού και χαρούμενου έργου, που αντλεί την έμπνευσή του κυρίως από τη φύση και τις λαϊκές μελωδίες της Βοημίας…
Λεζάντα πρώτης φωτογραφίας: Ο Σουηδός βιολιστής Ντάνιελ Λοζάκοβιτς ερμηνεύει το "Κοντσέρτο για βιολί" του Τσαϊκόφσκι συνοδευόμενος από την Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης υπό την Ζωή Τσόκανου (Φεστιβάλ Αθηνών, Ηρώδειο, 24/6)
