Update: Η πρεμιέρα της παράστασης αναβάλλεται προσωρινά λόγω κορονοϊού. Το ίδιο και η παράσταση της 15ης Μαρτίου.
Για τον εορτασμό των 80 χρόνων της η Εθνική Λυρική Σκηνή δεν αρκέστηκε στην επανάληψη της «Νυχτερίδας», αλλά παρήγγειλε στον συνθέτη Γιώργο Βασιλαντωνάκη μια νέα όπερα, την «Πάπισσα Ιωάννα».
Η φιλόδοξη παραγωγή εντάσσεται στην πολιτική αναθέσεων του καλλιτεχνικού διευθυντή Γιώργου Κουμεντάκη πάνω σε σπουδαία έργα της νεότερης και σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας (εν προκειμένω το «αντιχριστιανικό και κακόηθες» μυθιστόρημα που έγραψε ο Εμμανουήλ Ροΐδης πριν από 154 χρόνια), η οποία αποσκοπεί αφενός στο να δώσει ώθηση στη δημιουργικότητα των Ελλήνων συνθετών και αφετέρου στο να εμπλουτίσει το οπερατικό δραματολόγιο με νέα ελληνικά έργα. Η στόχευση είναι ορθή, όσο και αν δεν απαλλάσσει τη Λυρική από την υποχρέωσή της να προβάλει –επιτέλους σε ιδανικές συνθήκες– το σημαντικότατο ιστορικό εθνικό ρεπερτόριο.
Το συγκλονιστικό έργο του Ροΐδη, το οποίο έτυχε σφοδρών αντιδράσεων στην εποχή του λόγω της δριμείας κριτικής που ασκούσε σε εκπροσώπους και πρακτικές της εκκλησίας, επιλέχτηκε όχι μόνο λόγω της εντελώς ιδιαίτερης θέσης του στη νεοελληνική λογοτεχνία αλλά και για την εντυπωσιακά οπερατική δομή του. Καθώς στο επίκεντρό του βρίσκεται μια ηρωίδα με διαδρομή πέρα από τα ανθρώπινα όρια, τον βίο της οποίας ο Ροΐδης παρακολουθεί από τη στιγμή της γέννησής της έως τον ατιμωτικό θάνατό της, το υλικό είναι πράγματι εν δυνάμει ιδανικό για όπερα. Παράλληλα οι άγριες σκηνές του πλήθους, οι έντονα φορτισμένες συναισθηματικά καταστάσεις αλλά και το ευρύτερο φιλοσοφικό και ιστορικό υλικό προσφέρουν πρόσθετα κίνητρα για ένα ενδιαφέρον λιμπρέτο, η συγγραφή του οποίου ανατέθηκε στον Βαγγέλη Χατζηγιαννίδη (προ διετίας είχε υπογράψει και αυτό του «Ζ»).
Ο Χατζηγιαννίδης εστιάζει στα κρίσιμα ζητήματα ταυτότητας/ύπαρξης και θρησκείας/εξουσίας που θίγει στο πεζογράφημά του ο Ροΐδης, αντλώντας έμπνευση από το πρόσωπο και την πολυδαίδαλη ιστορία της Ιωάννας, ανεξαρτήτως της ιστορικής ακρίβειας των γεγονότων: «Τελικά το τετραπέρατο κορίτσι που έζησε, λέει, τον 9ο αιώνα και μεταμφιεσμένο σε άντρα κατάφερε να αναρριχηθεί τόσο ψηλά, ώστε να κατακτήσει και αυτόν ακόμη τον παπικό θρόνο, υπήρξε ή δεν υπήρξε στ’ αλήθεια; Φρόντισε πράγματι η ρωμαιοκαθολική εκκλησία να εξαφανίσει κάθε ίχνος από τη σύντομη θητεία του στην αγία έδρα, η οποία, όπως θέλει ο θρύλος, έλαβε χώρα μεταξύ των παπών Λέοντος Δ΄ και Βενέδικτου Γ΄; Έμεινε όντως έγκυος (ενόσω ήταν ποντίφικας) και γέννησε στη μέση του δρόμου εμπρός στα έκπληκτα μάτια των Ρωμαίων;».
Τη σκηνοθεσία ανέλαβε ο ταλαντούχος Δημήτρης Καραντζάς, ο οποίος εστιάζει στην παρακολούθηση της υπαρξιακής περιπλάνησης της Ιωάννας από τα χρόνια της αθωότητας έως την ενθρόνισή της, τη διαδρομή από κορίτσι σε γυναίκα, άφυλο πλάσμα, πάπισσα, θύμα λιντσαρίσματος. Μέσα στο εντυπωσιακό σκηνικό –ένας λαβύρινθος σε δύο διαστάσεις– της Εύας Μανιδάκη, «η Ιωάννα θα περάσει από την αθωότητα στην απληστία, από την άγνοια στη γνώση, στη συντριβή και πάλι στην απελευθέρωση». Τα κοστούμια υπογράφει η Ιωάννα Τσάμη, τους φωτισμούς ο Αλέκος Αναστασίου, την κινησιολογία ο Τάσος Καραχάλιος.
Η προσέγγιση του συνθέτη Γιώργου Βασιλαντωνάκη (που ζει κι εργάζεται στην Αμερική) είναι σύγχρονη, ελεύθερη και ανοιχτή σε μουσικά στοιχεία, τεχνικές και διαδικασίες που δεν περιορίζονται χρονικά ή τεχνοτροπικά. Ο Βασιλαντωνάκης εξερευνά ποικίλα μουσικά είδη, από τη μουσική δωματίου και την όπερα έως την ηλεκτρονική και την κινηματογραφική μουσική. Εδώ η ηρωίδα ελίσσεται σε δύο μουσικά σύμπαντα. «Το πρώτο αφουγκράζεται το ιστορικό και γεωγραφικό πλαίσιο του έργου, λειτουργώντας “περιγραφικά”. Το δεύτερο επεμβαίνει με τρόπο ψυχολογικό, συναισθηματικό, πνευματικό αλλά και υπόγειο, αφαιρετικό και υπερβατικό. Οι δύο αυτοί μουσικοί κόσμοι άλλοτε λειτουργούν αυτόνομα και άλλοτε συνυπάρχουν ή συγκρούονται».
Σε νέους Έλληνες καλλιτέχνες με ικανότητες και προσωπικότητα εμπιστεύεται η ΕΛΣ και το μουσικό σκέλος της παράστασης, τη διεύθυνση της οποίας αναλαμβάνει ο ανερχόμενος αρχιμουσικός Στάθης Σούλης. Τον πρωταγωνιστικό ρόλο ερμηνεύει η εξαιρετικά ενδιαφέρουσα και φερέγγυα υψίφωνος Χρύσα Μαλιαμάνη, ενώ τους ρόλους των Φρουμέντιου και Φλώρου ο διακεκριμένος βαρύτονος Διονύσης Σούρμπης. Μια πλειάδα άξιων μονωδών ενσαρκώσει τους δεκατέσσερις δευτεραγωνιστικούς ρόλους.
