Η επιστροφή μιας σύγχρονης, σκληρής «Κάρμεν»

Ουδείς αμφισβητεί σήμερα τη μουσικοδραματική καινοτομία της «Κάρμεν» του Μπιζέ. Όταν πρωτοανέβηκε όμως στο Παρίσι το 1875, η αντισυμβατική υπόθεση και η μουσική της σκανδάλισαν το κοινό. Μέχρι τότε, στην ιστορία της όπερας, εργαζόμενοι και φτωχοί περιορίζονταν παραδοσιακά σε κωμικούς ρόλους, ενώ στις τραγωδίες πρωταγωνιστούσαν θεοί και ευγενείς.

Σε μια εποχή που κυριαρχούσε η έντονη συζήτηση περί υψηλής και λαϊκής τέχνης, η εισαγωγή σ’ ένα «σοβαρό» μουσικό είδος, όπως η όπερα, λαϊκότροπων σκοπών με έντονα στοιχεία ρεαλισμού, θεωρήθηκε προκλητική. Στην «Κάρμεν» δεν ενοχλούσε τόσο το εξωτικό χρώμα που συνεισέφεραν οι «λαϊκές» ισπανότροπες μελωδίες –καθώς το στοιχείο αυτό εντασσόταν στη δημοφιλή στη γαλλική πρωτεύουσα αισθητική του οριενταλισμού και στην περιρρέουσα «ισπανική» ατμόσφαιρα– όσο το γεγονός ότι το εξωτικό στοιχείο δεν είχε διακοσμητικό χαρακτήρα, αλλά βρισκόταν στο επίκεντρο της δράσης. Παίρνοντας κυρίως τη μορφή χορών και τραγουδιών, αποκάλυπτε το άγχος εκείνων των χρόνων για τη σχέση σώματος και πνεύματος.

Ακόμη προκλητικότερη θεωρήθηκε η θεματολογία του έργου, στο οποίο μία τσιγγάνα καπνεργάτρια υπερασπίζεται την ελευθερία της και το δικαίωμα να επιλέγει η ίδια ερωτικούς συντρόφους, αντί να την επιλέγουν αυτοί. Η «Κάρμεν» γεφυρώνει δύο διαφορετικούς κόσμους: έναν συμβατικό με ενάρετους ήρωες και έναν ωμά ρεαλιστικό, «ανήθικο» με χαρακτήρες του περιθωρίου. Έκτοτε, σε πολλά μοντέρνα ανεβάσματα της όπερας, η εστίαση στο πρόσωπο της ηρωίδας και στους συμβολισμούς του στο πεδίο κάθε μορφής ελευθερίας αποτελεί σταθερό δεδομένο.

Στην παραγωγή της Λυρικής, που πρωτοανέβηκε στο Ηρώδειο το 2016, ο διακεκριμένος Βρετανός σκηνοθέτης Στίβεν Λάνγκριτζ, τοποθέτησε τη δράση στα πολιορκούμενα από μετανάστες ευρωπαϊκά θαλάσσια σύνορα. Κατά τη συναισθηματικά ψυχρή θεώρησή του, το προσφυγικό και η φτώχεια, το εμπόριο ανθρώπων αποτελούν το περιβάλλον μέσα στο οποίο ανθούν νέες Κάρμεν… Πέρα από διάφορα εντυπωσιακά ευρήματα, κομβικής σημασίας για την υποστήριξη της πρότασής του είναι ο σκληρός σκηνικός τόπος (κοντέινερ, συρμάτινοι φράχτες, φυλάκια, κάδοι απορριμμάτων) που σχεδίασε ο Γιώργος Σουγλίδης, οι παγεροί φωτισμοί του Τζουζέππε ντι Ιόριο και οι θαυμάσιες βιντεοπροβολές του Τόμας Μπέργκμαν. Υπό τη μουσική διεύθυνση του πολύπειρου Λουκά Καρυτινού, οι παραστάσεις θα δοθούν με διπλή διανομή αξιόλογων ξένων και Ελλήνων μονωδών.

Τον εξαιρετικά απαιτητικό σκηνικά και φωνητικά πρωταγωνιστικό ρόλο θα ενσαρκώσουν δύο εκλεκτές μεσόφωνοι, η Γεωργιανή Ανίτα Ρατσβελισβίλι (η πλέον περιζήτητη Κάρμεν παγκοσμίως) και η Αμερικανίδα Κέιτ Όλντριτς. Τον Δον Ζοζέ ερμηνεύουν ο γνωστός Τσέχος τενόρος Πάβελ Τσέρνοχ και ο Δημήτρης Πακσόγλου. Στο ρόλο της Μικαέλας εμφανίζονται οι υψίφωνοι Μαρία Μητσοπούλου και Μυρσίνη Μαργαρίτη, ενώ σε αυτόν του Εσκαμίγιο οι βαρύτονοι Διονύσης Σούρμπης και Δημήτρης Τηλιακός. Η παράσταση θα πραγματοποιηθεί στο Ηρώδειο, στις 27, 28, 29 και 31 Ιουλίου.

Ξέρατε ότι...

...πάνω από 60 κινηματογραφικές ταινίες έχουν γυριστεί εδώ κι έναν αιώνα με θέμα την «Κάρμεν»;

...ισχυρό αποτύπωμα στον επώνυμο ρόλο έχουν αφήσει δύο Ελληνίδες μεσόφωνοι, η Έλενα Νικολαΐδη και η Αγνή Μπάλτσα;

...ο Μπιζέ «δανείστηκε» την περίφημη πρώτη άρια («Χαμπανέρα») της Κάρμεν από ένα δημοφιλές τραγούδι του Βάσκου συνθέτη Ιραδίερ;