Περισσότερο απ’ οποιονδήποτε άλλο προβληματισμό, η μοντέρνα τέχνη αποτύπωσε ανάγλυφα τη συνειδητοποίηση του σύγχρονου ανθρώπου πως η μία και μοναδική ερμηνεία του κόσμου έχει καταρρεύσει οριστικά. Από το "θάνατο του Θεού" έως τα ηθικά και υπαρξιακά αδιέξοδα στα οποία δεν μπορεί να απαντήσει ο ορθολογισμός, ο 20ος αιώνας έβαλε στη θέση του επιστημονικού θεσφάτου την προσωπική ερμηνεία και σ’ αυτήν της εξωτερικής την εσωτερική αλήθεια. Γι’ αυτό και κάθε γεγονός είναι όχι μόνο μη αναπαραστάσιμο ("Η Αναπαράσταση" του Αγγελόπουλου), αλλά και ακατανόητο ("Blow-up" του Αντονιόνι) έξω από ένα συγκεκριμένο – ιδεολογικό, ταξικό, φιλοσοφικό, αισθητικό - κάθε φορά πλαίσιο.
Αποκαλυπτικές διαπιστώσεις τις οποίες ανέδειξε το μοντέρνο σινεμά, ο Ρομπέρ Μπρεσόν ("Το Ημερολόγιο Ενός Εφημέριου", "Ο Πορτοφολάς"), όμως, είχε φτάσει πρώτος σ’ αυτές από έναν εντελώς αντίθετο δρόμο: για εκείνον ο πραγματικός κόσμος είναι πλήρως ορατός μόνον από το Θεό και ο άνθρωπος είναι καταδικασμένος να παρατηρεί μέσα από "φίλτρο" (τις προσωπικές εμπειρίες και γνώσεις του) μόνον αποσπάσματά του. "Βλέπομεν γαρ άρτι δι’ εσόπτρου εν αινιγμάτι", γράφει χαρακτηριστικά στην επιστολή Α΄ προς Κορινθίους ο Απόστολος Παύλος. Έτσι, η πραγματικότητα θα μένει για πάντα μη κινηματογραφίσιμη και οι ταινίες θα είναι μια σειρά από κατασκευασμένες εικόνες που ο αφηγητής βάζει σε δική του, αυθαίρετη σειρά για να αφηγηθεί κάτι απόλυτα υποκειμενικό.
Ακολουθώντας λοιπόν το δικό του, μοναχικό μονοπάτι, ο Γάλλος μινιμαλιστής και βαθυστόχαστος μοραλίστας υπήρξε ένας πρωτοπόρος του δοκιμιακού κι αντι-αφηγηματικού κινηματογράφου. Η νουβέλ βαγκ τον αναγνώρισε ως κορυφαία επιρροή της, καθώς κατόρθωσε να συνδυάσει ανεπανάληπτα τη λιτότητα με την έντονη εκφραστικότητα και τον ρεαλισμό με την ποίηση. Για το "Στην Τύχη ο Μπαλταζάρ" εμπνέεται από τον ντοστογιεφσκικό "Ηλίθιο" και βάζει στη θέση τού αφελή και καλόκαρδου πρίγκιπα Μίσκιν ένα… γαϊδαράκο. Τον Μπαλταζάρ, ο οποίος περνά μια σειρά από περιπέτειες στην εξοχή των Πυρηναίων, αντιμετωπίζοντας κάθε είδους συμπεριφορά από τους κατά καιρούς ιδιοκτήτες του. Μόνο η νεαρή και γενναιόδωρη Μαρί τον συμπονά, αλλά θα έχουν τελικά και οι δυο παρόμοια τύχη στα χέρια ενός εγωιστικού και συμφεροντολόγου κόσμου.
Ο Μπρεσόν υπογράφει εδώ την πιο λιτή και συνάμα πιο συγκινητική ταινία του, δίχως να εκβιάσει ούτε στιγμή τις "συναισθηματικές αντιδράσεις" του Μπαλταζάρ. Δεν τον ανθρωποποιεί, αλλά τον μετατρέπει σε ένα λευκό πανί όπου πάνω του οι θεατές προβάλλουν τις αντιδράσεις τους (το ίδιο συμβαίνει και με τους χαρακτήρες του, τους οποίους υποδύονται ερασιτέχνες), με το ποιητικό ύφος, τις θρησκευτικές αλληγορίες και τον παντοδύναμο μινιμαλισμό της ταινίας να συναρπάζουν και τον Ζαν – Λικ Γκοντάρ να δηλώνει πως αυτή η ταινία "είναι ολόκληρος ο κόσμος μέσα σε μιάμιση ώρα".
Α/Μ. Γαλλία. 1966. Διάρκεια: 95΄. Διανομή: AMA FILMS
Περισσότερες πληροφορίες
Στην Τύχη ο Μπαλταζάρ
Ο Μπαλταζάρ είναι ένας γάιδαρος τον οποίο φροντίζει η καλόκαρδη νεαρή Μαρί. Η οικογένειά της, όμως, θα αναγκαστεί να τον πουλήσει στο φούρναρη του χωριού και η περιπετειώδης οδύσσεια του υπομονετικού Μπαλταζάρ ξεκινά...
