Η Σοβιετική Ένωση υπήρξε καθοριστική για την ιστορική και πολιτική πραγματικότητα της Ευρώπης, διαμορφώνοντας βαθιά τις κοινωνίες των ανατολικών της χωρών. Παρότι ανήκει στο παρελθόν, τα ίχνη της παραμένουν ορατά στη μνήμη, τους θεσμούς και τις αφηγήσεις των κρατών που τη συγκρότησαν. Αυτή τη σκοτεινή πλευρά ενός καθεστώτος που εξακολουθεί να υπάρχει στη συλλογική συνείδηση επιχειρεί να φωτίσει ο Σεργκέι Λόζνιτσα στο "Δύο Εισαγγελείς", το πολιτικό θρίλερ που θα έρθει στις ελληνικές αίθουσες αυτή την Πέμπτη (5/2), κατευθείαν από το διαγωνιστικό τμήμα των Καννών.
Το "Δύο Εισαγγελείς" βασίζεται σε μία ιστορία που για δεκαετίες δεν επιτρεπόταν καν να διαβαστεί. Η ομώνυμη νουβέλα του Γκεόργκι Ντεμίντοφ, επιστήμονα και πολιτικού κρατουμένου της Σοβιετικής Ένωσης, γράφτηκε το 1969, αλλά παρέμεινε αδημοσίευτη για περισσότερα από σαράντα χρόνια. Με τη μνήμη να αντιμετωπίζεται ως απειλή, το κείμενο αντιμετωπίστηκε ως επικίνδυνο τεκμήριο: τα χειρόγραφα κατασχέθηκαν, εξαφανίστηκαν και επεστράφηκαν μονάχα μετά την πτώση του καθεστώτος. Το έργο του Ντεμίντοφ υπήρξε μία μαρτυρία ανάμεσα στις πολλές που επέζησαν, κόντρα σε έναν μηχανισμό συστηματικής σιωπής.
Η κινηματογραφική μεταφορά του Λόζνιτσα μάς μεταφέρει στο 1937, στην καρδιά των σταλινικών εκκαθαρίσεων. Χιλιάδες επιστολές κρατουμένων καταστρέφονται πριν καταφέρουν να φτάσουν σε οποιονδήποτε αποδέκτη. Μία από αυτές καταλήγει στο γραφείο του Κορνιέφ (Αλεξάντρ Κουζνέτσοβ), ενός νεαρού αφοσιωμένου μπολσεβίκου που μόλις έχει αναλάβει καθήκοντα εισαγγελέα. Το σημείωμα δεν προοριζόταν ποτέ για εκείνον, όμως αρκεί για να γεννήσει την υποψία πως πίσω από τη σύλληψη ενός κρατουμένου κρύβεται βία, αυθαιρεσία και συγκάλυψη. Ο Κορνιέφ αποφασίζει να ερευνήσει την υπόθεση προσωπικά, ακολουθώντας ένα μονοπάτι που τον οδηγεί από τη φυλακή, μέχρι τον Γενικό Εισαγγελέα στη Μόσχα, απειλώντας την υπόληψή του.
Ο Λόζνιτσα σκηνοθετεί αυτή την πορεία σαν μία κατάβαση σε έναν διοικητικό εφιάλτη. Η σοβιετική γραφειοκρατία είναι ένα κλειστό, αυτοαναφορικό σύστημα, όπου η λογική δεν έχει θέση και η δικαιοσύνη λειτουργεί μόνο ως πρόσχημα. Οι συζητήσεις είναι φορτισμένες με υπαινιγμούς, οι χώροι ασφυκτικοί και η αίσθηση μόνιμης επιτήρησης, τροφοδοτημένη από έναν βαθύ φόβο, πανταχού παρούσα. Γράφοντας το σενάριο, ο Λόζνιτσα μίλησε για τα φαντάσματα των συγγραφέων που βρήκαν τον δρόμο τους μέσα στην αφήγηση: "Τον Γκόγκολ, όπως ίσως παρατηρήσατε, τον έχω συνειδητά "καλέσει" μέσα στην ταινία με τον Καπετάνιο Κοπέικιν, όμως ο Κάφκα εμφανίστηκε και τρύπωσε στην ιστορία μόνος του - χωρίς καμία ιδιαίτερη πρόσκληση!".
Ο σκηνοθέτης θεωρεί τις μαρτυρίες των κρατουμένων στα Γκούλαγκ, αλλά και τα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης κομβικές για την αποτύπωση μίας τραγικής περιόδου της ιστορίας της Ευρώπης. Αναφέρει πως "Σε μια χώρα όπου δεκάδες εκατομμύρια εκτοπίστηκαν ή πέρασαν από το Γκουλάγκ, και δεκάδες εκατομμύρια έχασαν τη ζωή τους στα στρατόπεδα, και πέθαναν είτε από την πείνα είτε επειδή οι συνθήκες ζωής ήταν αβάσταχτες - η μνήμη αυτών των τραγικών γεγονότων παραμένει ζωντανή σχεδόν σε κάθε οικογένεια. Αυτή η μνήμη εξακολουθεί να μας στοιχειώνει μέχρι σήμερα".
Το "Δύο Εισαγγελείς" εντάσσεται οργανικά στο συνολικό έργο του Σεργκέι Λόζνιτσα, ενός σκηνοθέτη που εδώ και δεκαετίες εξετάζει τη βία της ιστορίας και τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη διαμορφώνουν (ή συνθλίβουν) την ανθρώπινη συνείδηση. Μέσα από ντοκιμαντέρ και μυθοπλασία, ο Λόζνιτσα επιστρέφει διαρκώς στα ίδια ερωτήματα: πώς γεννιέται ο φόβος, πώς καλλιεργείται η υποταγή, πώς ένα ολοκληρωτικό σύστημα καταστρέφει ακόμη και τους πιο πιστούς υπηρέτες του. Δεν τον ενδιαφέρει η αναπαράσταση του παρελθόντος ως μουσειακό έκθεμα, αλλά ως ενός παράγοντα που επηρεάζει το παρόν και το μέλλον μας: "Πάντα με προβλημάτιζε το γεγονός ότι, τις περισσότερες φορές, οι άνθρωποι (μερικές φορές ολόκληρες χώρες) δεν μπορούν να κατανοήσουν την ιστορία τους, δεν μπορούν να δουν "το δάσος και όχι τα δέντρα", και δεν αντιλαμβάνονται το νόημα των ιστορικών γεγονότων στα οποία συμμετέχουν. Με άλλα λόγια: δεν καταλαβαίνουν το νόημα των γεγονότων που επηρεάζουν άμεσα το μέλλον τους. Κάθε φορά λέμε στον εαυτό μας: "Αυτό δεν μπορεί να συμβαίνει!" Κι όμως συμβαίνει, εδώ και τώρα, και βρισκόμαστε ανίκανοι να του αντισταθούμε".
Γι' αυτό και το σινεμά του παραμένει τόσο "ενοχλητικά" επίκαιρο, μία από τις πιο σημαντικές, ανυποχώρητες φωνές του σύγχρονου ευρωπαϊκού κινηματογράφου.
Δείτε το trailer του "Δύο Εισαγγελείς":
