"Σ’ ένα χωριό της Ηπείρου, ο θάνατος του Λάζαρου γίνεται αφετηρία για ένα νέο κύκλο ζωής". Αυτά χρειάζεται να ξέρεις -για αρχή τουλάχιστον- για τη νέα ταινία του Βασίλη Μαζωμένου με τίτλο "Άπειρη Γη" που έκανε διεθνή πρεμιέρα στο ιρανικό φεστιβάλ κινηματογράφου Fajr, άφησε τις καλύτερες εντυπώσεις στο δικό μας, Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης και πλέον κυκλοφορεί στις ελληνικές αίθουσες. Παρακάτω βρίσκεις όσα συζητήσαμε με τον σκηνοθέτη της ταινίας, Βασίλη Μαζωμένο.
>Τι ακριβώς σας γοήτευσε τόσο πολύ στην Ήπειρο από την οποία δεν κατάγεστε και πότε αισθανθήκατε ότι αυτή η σύνδεσή σας με τον τόπο έπρεπε να γίνει ταινία;
Η Ήπειρος για μένα δεν ήταν ποτέ απλώς ένας τόπος, αλλά μια εμπειρία. Από την πρώτη στιγμή ένιωσα ότι το τοπίο δεν λειτουργεί ως φόντο, αλλά ως μια ζωντανή παρουσία, γεμάτη μνήμη. Εκεί ο χρόνος δεν προχωρά γραμμικά, αλλά επιστρέφει και επαναλαμβάνεται. Αυτό που με γοήτευσε είναι ότι ένιωσα να ανήκω σε έναν τόπο χωρίς να έχω βιολογική σχέση μαζί του. Σαν να σε αναγνωρίζει η ίδια η γη. Η ταινία προέκυψε σταδιακά, μέσα από διαδρομές, πρόσωπα και σιωπές. Κάποια στιγμή κατάλαβα ότι δεν ήθελα απλώς να επιστρέφω εκεί, αλλά να καταγράψω αυτό το αίσθημα. Έτσι η "Άπειρη Γη" γεννήθηκε ως ανάγκη: να δώσω μορφή σε έναν τόπο που λειτουργεί περισσότερο ως μνήμη παρά ως γεωγραφία.
>Έχετε δηλώσει ότι δεν επιθυμούσατε να δημιουργήσετε "ένα έργο φολκλόρ", αλλά να παρουσιάσετε την Ήπειρο "μέσα από τα δικά σας μάτια" με "ειλικρίνεια και αγάπη". Πώς αποφύγατε τα (λαογραφικά και μη) στερεότυπα;
Ο κίνδυνος του φολκλόρ υπάρχει πάντα όταν προσεγγίζεις έναν τόπο με τόσο έντονη παράδοση. Είναι εύκολο να μείνεις στην επιφάνεια, στις εικόνες και τα έθιμα. Αυτό που με ενδιέφερε ήταν το αντίθετο: να φύγω από την αναπαράσταση και να φτάσω σε ένα βίωμα. Δεν είδα ποτέ την Ήπειρο ως "θέμα", αλλά ως έναν ζωντανό οργανισμό. Προσπάθησα να τη σεβαστώ και να την ακούσω. Οι άνθρωποι, τα τοπία και οι σιωπές τους μπήκαν στην ταινία ως φορείς μιας αλήθειας, όχι ως στοιχεία προς επίδειξη. Η κάμερα δεν λειτουργεί σαν τουρίστας, αλλά σαν βλέμμα που συμμετέχει. Με ενδιέφερε η φθορά, το ίχνος, το άδειο σπίτι. Εκεί βρίσκεται η ουσία. Τελικά, η αποφυγή των στερεοτύπων δεν είναι αισθητική επιλογή, αλλά στάση. Αν δεν πας να χρησιμοποιήσεις έναν τόπο, αλλά να τον κατανοήσεις, τα στερεότυπα απλώς δεν έχουν χώρο.
>Η ταινία αφηγείται τον κύκλο της ζωής μιας οικογένειας που διατρέχει τις γενιές – από τον θάνατο του Λάζαρου μέχρι τη μετανάστευση του γιου του και τα εγγόνια. Γιατί επιλέξατε αυτήν τη δομή και πόση αλληγορία ενέχει;
Η δομή προέκυψε από την ίδια την αίσθηση του τόπου. Στην Ήπειρο ο χρόνος δεν βιώνεται γραμμικά, αλλά κυκλικά. Ο θάνατος και η γέννηση δεν είναι άκρα, αλλά περάσματα μέσα σε μια συνέχεια. Αυτό ήθελα να αποτυπώσω. Ο Λάζαρος λειτουργεί ως άξονας, όχι μόνο ως πρόσωπο αλλά ως παρουσία που διαπερνά τις γενιές. Η οικογένεια κινείται μέσα σε έναν κύκλο όπου η απώλεια και η συνέχεια συνυπάρχουν. Η αλληγορία υπάρχει, αλλά δεν είναι στόχος. Υπάρχει μια συνομιλία με το θρησκευτικό στοιχείο -και το ίδιο το όνομα "Λάζαρος" φέρει αυτή τη διάσταση- όμως για μένα αυτή η διάσταση είναι βιωματική, όχι δογματική. Ταυτόχρονα, υπάρχει και μια πιο γήινη πλευρά: η μετανάστευση, η απουσία, τα ίχνη που αφήνουν οι άνθρωποι. Η οικογένεια γίνεται έτσι ένας μικρόκοσμος της σύγχρονης ελληνικής πραγματικότητας.
>Το cast της ταινίας αποτελείται κυρίως από Ηπειρώτες, με εξαίρεση τρεις-τέσσερις πρωταγωνιστικούς ρόλους. Τι αποκομίσατε από αυτούς;
Αυτό που αποκόμισα δεν περιγράφεται εύκολα με όρους "υποκριτικής". Οι άνθρωποι αυτοί δεν έφεραν έναν ρόλο, αλλά τη ζωή τους· τον τρόπο που στέκονται, που κοιτούν, που σιωπούν. Και αυτό έδωσε στην ταινία μια αλήθεια που δεν κατασκευάζεται. Δεν υπήρχε "ερμηνεία" με την κλασική έννοια, αλλά μια φυσική παρουσία μέσα στο περιβάλλον. Η κάμερα απλώς κατέγραφε κάτι που ήδη υπήρχε. Η διαδικασία ήταν αμφίδρομη: δεν προσαρμόστηκαν αυτοί στο σινεμά, αλλά το σινεμά σε αυτούς. Εκεί γεννήθηκαν οι πιο αληθινές στιγμές. Οι επαγγελματίες ηθοποιοί λειτούργησαν ως γέφυρα, συμβάλλοντας ουσιαστικά στη συνοχή του συνόλου. Γιατί τελικά αυτό που με ενδιέφερε δεν ήταν η ερμηνεία ως επίδειξη, αλλά η παρουσία ως βίωμα. Ένα μεγάλο σχολείο.
>Ο Αλέξανδρος Νταβρής κέρδισε το βραβείο πρωτοεμφανιζόμενου ηθοποιού στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης. Πώς τον ανακαλύψατε και τι "είδατε" σε εκείνον ώστε να του εμπιστευτείτε τον ρόλο;
Ο Αλέξανδρος δεν προέκυψε από μια τυπική διαδικασία casting. Τον γνώριζα και, μετά από πρόταση μιας στενής συνεργάτιδάς μου, είδα σε εκείνον κάτι πέρα από τα "υποκριτικά εργαλεία": μια εσωτερική ποιότητα, ένα βλέμμα που κουβαλούσε ήδη μια ιστορία. Αυτό που με κέρδισε ήταν η συνύπαρξη ευθραυστότητας και δύναμης, μια σιωπή γεμάτη ένταση. Κάτι βαθιά ηπειρώτικο. Δεν χρειαζόμουν κάποιον να "παίξει" τον ρόλο, αλλά να τον φέρει μέσα του. Στη δουλειά αυτό επιβεβαιώθηκε. Ο Αλέξανδρος δεν λειτουργεί με όρους επίδειξης, αλλά με εσωτερική αλήθεια. Έχει την ικανότητα να υπάρχει μέσα στο κάδρο χωρίς να το κατακτά. Το βραβείο στη Θεσσαλονίκη ήταν μια όμορφη επιβεβαίωση, όχι μια έκπληξη. Αυτό που αναγνωρίστηκε ήταν μια αυθεντική παρουσία που δεν διδάσκεται, αλλά μόνο αναγνωρίζεται.
>Η κριτική επιτροπή του φεστιβάλ Fantasporto που βράβευσε την ταινία σημείωσε ότι "θυμίζει τον κινηματογραφικό τρόπο του Manoel de Oliveira και το εμβληματικό Trás-os-Montes". Συμφωνείτε; Και αν ναι, ήταν κάτι που έγινε εκούσια;
Είναι μια πολύ τιμητική αναφορά, γιατί αφορά δημιουργούς με βαθιά σχέση με τον τόπο, τον χρόνο και τη μνήμη. Ωστόσο, δεν ήταν ποτέ στην πρόθεσή μου να κινηθώ συνειδητά προς αυτήν την κατεύθυνση. Η ταινία γεννήθηκε από μια προσωπική, βιωματική σχέση με την Ήπειρο, όχι από αισθητικές αναφορές. Αν προκύπτουν συγγένειες –και Έλληνες διέκριναν εντόπιες- νομίζω ότι σχετίζονται με κάτι βαθύτερο: με τον τρόπο που ο κινηματογράφος σχετίζεται με τον χρόνο και το παρελθόν ως βίωμα. Το βλέπω ως μια όμορφη σύμπτωση και μια τιμητική ανάγνωση, όχι ως κάτι που επιδιώχθηκε. Το ζητούμενο για μένα ήταν η ειλικρίνεια απέναντι στο υλικό.
>Κάνατε διεθνή πρεμιέρα στο Fajr του Ιράν, όπου η ταινία λογοκρίθηκε από τους διοργανωτές. Πώς και αποφασίσατε να πραγματοποιηθεί στο Ιράν, τι ακριβώς συνέβη και πώς το αντιμετωπίσατε;
Η συμμετοχή στο Fajr ήταν ιδιαίτερα σημαντική, καθώς πρόκειται για ένα από τα μεγαλύτερα φεστιβάλ παγκοσμίως. Η πρόσκληση είχε και έναν τιμητικό χαρακτήρα, αφού αναφέρθηκαν στο συνολικό έργο μου ως "ποιητικό σινεμά". Ωστόσο, υπήρξαν παρεμβάσεις από μηχανισμούς εκτός φεστιβάλ, που οδήγησαν σε λογοκρισία περίπου είκοσι λεπτών της ταινίας, με το σκεπτικό ότι δεν συνάδουν με τα ισλαμικά ήθη. Αυτό με βρίσκει απόλυτα αντίθετο και διαμαρτυρήθηκα στους διοργανωτές. Ένα έργο πρέπει να προβάλλεται όπως δημιουργήθηκε. Παρά τους περιορισμούς, η ταινία επικοινώνησε με το κοινό και άνοιξε έναν διάλογο. Σε σχέση με τη σημερινή κατάσταση, η θέση μου είναι σαφής: αντίθεση σε κάθε μορφή πολέμου. Καμία σύγκρουση δεν δικαιολογεί την απώλεια αθώων ζωών, και κυρίως παιδιών.
>Έχετε δηλώσει ότι "ο ελληνικός κινηματογράφος είναι δύο ειδών: είτε τριτοκοσμικός με τις αρετές και τις ασκήμιες αυτού, είτε δυτικοφανής με όλα τα κλισέ της αγγλοσαξονικής σχολής". Πού τοποθετείτε τα δικά σας έργα;
Δεν θα το έθετα έτσι. Δεν έχω μιλήσει ποτέ με όρους "τριτοκοσμικού" ή "δυτικοφανούς" κινηματογράφου. Αυτό που πιστεύω είναι ότι ο κινηματογράφος κινείται ανάμεσα σε δύο βασικές κατευθύνσεις: τον κινηματογράφο του δημιουργού και τον κινηματογράφο της ψυχαγωγίας. Δεν το λέω αξιολογικά, αλλά ως διαφορετικές προσεγγίσεις. Ο πρώτος ξεκινά από μια προσωπική ανάγκη έκφρασης, ο δεύτερος απευθύνεται πιο άμεσα στο κοινό. Τα έργα μου ανήκουν στον κινηματογράφο του δημιουργού. Δεν ξεκινούν από την Αγορά, αλλά από την ανάγκη να δώσω μορφή σε ό,τι με απασχολεί βαθιά. Με ενδιαφέρει το κοινό, αν και ο ίδιος ο όρος -όπως και η "κοινή γνώμη"- φέρει μια διάσταση καθοδήγησης. Όχι να του προσφέρω κάτι επεξεργασμένο, αλλά να το καλέσω να μπει μέσα στην ταινία και να τη βιώσει. Εκεί τοποθετώ τον κινηματογράφο του δημιουργού.
>Έχετε υπάρξει αντιπρόεδρος στο ΕΚΚ το 2005-2006. Τι χρειάζεται σήμερα για να αναπτυχθεί σωστά ο ελληνικός κινηματογράφος και βασικά, τι έχει αλλάξει έκτοτε;
Η περίοδος εκείνη στο ΕΚΚ ήταν μια κρίσιμη εμπειρία. Ήταν η πρώτη ουσιαστική προσπάθεια να μπουν κανόνες αξιοκρατίας και διαφάνειας που να στηρίζουν τις κινηματογραφικές προτάσεις και όχι τις ισορροπίες. Δυστυχώς, δεν ευδοκίμησε. Ηττηθήκαμε απέναντι σε έναν ισχυρό κρατικοδίαιτο συνδικαλισμό και παγιωμένα συμφέροντα. Αυτό που χρειάζεται σήμερα ο ελληνικός κινηματογράφος είναι ακριβώς αυτό: σταθεροί κανόνες, αξιοκρατία και ένα πλαίσιο που να επιτρέπει στους δημιουργούς να εξελίσσονται, όχι απλώς να επιβιώνουν. Χρειάζεται και μια πιο καθαρή στρατηγική για τη διεθνή του παρουσία. Ταυτόχρονα, υπάρχουν νέα, αυθεντικά ταλέντα, που είναι ίσως το πιο ελπιδοφόρο στοιχείο σήμερα. Σήμερα, πέρα από τις δεξιότητες -που είναι συχνά πολύ υψηλού επιπέδου- το ζητούμενο γίνεται κάτι βαθύτερο: η πνευματικότητα, μια εσωτερική κατεύθυνση. Γιατί ο κινηματογράφος δεν είναι μόνο τεχνική, αλλά στάση απέναντι στον κόσμο.
>Τι είδους παιδεία χρειάζεται ένας σκηνοθέτης σήμερα, που, όλοι έχουν πρόσβαση σε κάμερες και εργαλεία και που γίνονται ταινίες μέχρι και μέσω κινητών τηλεφώνων;
Σήμερα το ζήτημα δεν είναι η πρόσβαση στα μέσα, γιατί αυτή υπάρχει. Το ζήτημα είναι τι έχεις να πεις και από πού μιλάς. Μπορείς να γυρίσεις μια ταινία με κινητό, αλλά όχι να δημιουργήσεις έργο χωρίς ουσιαστικό εσωτερικό περιεχόμενο. Δεν αρκεί η τεχνική κατάρτιση. Αυτό που γίνεται καθοριστικό είναι η πνευματική καλλιέργεια: επαφή με τη Λογοτεχνία, τη Φιλοσοφία, την Ιστορία. Να μπορείς να δεις τον κόσμο πέρα από την επιφάνεια. Χρειάζεται επίσης μια ουσιαστική σχέση με τον τόπο και τον χρόνο σου. Εννοώ, όχι για να τους αναπαράγεις, αλλά για να τους κατανοήσεις. Σήμερα ο σκηνοθέτης χρειάζεται λιγότερο εξοπλισμό και περισσότερο βλέμμα. Γιατί το σινεμά δεν ξεκινά από την κάμερα, αλλά από τον άνθρωπο που την κρατά.
>Τι θα θέλατε να "κρατήσει", να πάρει μαζί του το κοινό φεύγοντας από την αίθουσα;
Αν φεύγοντας από την αίθουσα κουβαλά για λίγο αυτή τη σιωπή της ταινίας, αυτή την αίσθηση του χρόνου που δεν τελειώνει, τότε νομίζω ότι κάτι έχει συμβεί. Αν θυμηθεί έναν δικό του άνθρωπο, έναν τόπο, μια απώλεια ή μια επιστροφή, τότε η ταινία έχει βρει τον δρόμο της. Η "Άπειρη Γη" δεν ζητά να εξηγηθεί, αλλά να βιωθεί. Και αυτό που με ενδιαφέρει είναι να ανοίξει έναν χώρο μέσα σε όποιον τη δει· έναν χώρο μνήμης, ίσως και συμφιλίωσης. Γιατί τελικά, αν κάτι μένει, θα ήθελα να είναι αυτή η αίσθηση ότι τίποτα δεν χάνεται ολοκληρωτικά, ότι όλα, με έναν τρόπο, συνεχίζουν.
Ακολούθησε το Αθηνόραμα στο Facebook, Tik Tok και το Instagram.
