Γεννημένος μια ημέρα σαν σήμερα στην Αρκαδία, 93 χρόνια πριν, ο Κώστας Γαβράς αποτελεί μια εμβληματική μορφή του ευρωπαϊκού κινηματογράφου καθώς και έναν από τους πιο θαρραλέους σκηνοθέτες που υπήρξαν ποτέ: Δε δίστασε να ασχοληθεί μέσω των ταινιών του με δύσκολα θέματα όπως η υπόθεση Λαμπράκη, η χιλιανή δικτατορία, παλαιστινιακό ζήτημα ή ακόμη και με τη διαπραγμάτευση της ελληνικής κυβέρνησης στο Eurogroup, κατά την προηγούμενη δεκαετία.
Με αφορμή τη σημερινή γενέθλια ημέρα (12 Φεβρουαρίου του 1933) του κορυφαίου Έλληνα auteur, επιχειρούμε να βάλουμε σε σειρά αξιολόγησης τις ταινίες του.
20. Οικογενειακή Υπόθεση (Conseil de Famille) (1986)
Η ταινία "Οικογενειακή Υπόθεση" (γαλλικός τίτλος: Conseil de famille) βασίζεται στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Francis Ryck. Πρόκειται για μια γαλλική κωμωδία παραγωγής 1986, που πραγματεύεται την ιστορία ενός διαρρήκτη (Τζόνι Χαλιντέι) ο οποίος, μετά την αποφυλάκισή του, προσπαθεί να επανενταχθεί, αλλά η οικογένειά του είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το έγκλημα, μετατρέποντας τις παράνομες πράξεις σε... οικογενειακή υπόθεση.
19. Ενήλικοι στην Αίθουσα (Adults in the Room) (2019)
Κερδίζοντας τις εκλογές του 2015, η νέα αριστερή ελληνική κυβέρνηση πρέπει να ξεκινήσει έναν μαραθώνιο διαπραγματεύσεων με τους εχθρικούς Ευρωπαίους εταίρους της πάνω στις ασφυκτικές οικονομικές υποχρεώσεις που της έχουν επιβληθεί. Ένας στρατευμένος Γαβράς επιτίθεται μετωπικά στις νεοφιλελεύθερες και γερμανο-κατευθυνόμενες πολιτικές της Ε.Ε. με ένα διδακτικό πολιτικό γουέστερν (εκείνος το βλέπει σαν αρχαία τραγωδία). Μονοδιάστατη φιγούρα ο –μόνος εναντίον όλων– Βαρουφάκης, διασώζεται από έναν γεμάτο αυτοπεποίθηση, δυναμικό Χρήστο Λούλη.
18. Μικρή Αποκάλυψη (La Petite Apocalypse) (1993)
Η "Μικρή αποκάλυψη”, μια ταινία που κριτίκαρε τον τρόπο με τον οποίο το σύστημα μπορεί να ισοπεδώσει τον άνθρωπο, δεν παίχτηκε ποτέ στην Ελλάδα. Μιλά ουσιαστικά για τη σχέση με όσους κρατούν πατριαρχική στάση, εκείνους που θεωρούνται επιτυχημένοι και θα "σώσουν" -υποτίθεται- τους ανθρώπους που έρχονται να ζήσουν το δυτικό όνειρο αλλά τελικά δεν μπορούν να σώσουν ούτε τον εαυτό τους.
17. Η Λάμψη Μιας Γυναίκας (Clair de Femme) (1979)
Η συνάντηση δυο απογοητευμένων απο τη ζωή οδηγεί σ' ένα εφήμερο έρωτα. Μια πικρή και κυνική ταινία που υπογράφει παραδόξως ο Γαβράς και στην οποία πρωταγωνιστούν οι Ρόμι Σνάιντερ, Ιβ Μονταν και Λίλα Κέντροβα.
16. Mad City (1997)
Ένας τηλεοπτικός ρεπόρτερ κερδίζει την εμπιστοσύνη ενός απολυμένου φύλακα, ο οποίος μέσα στην απόγνωσή του πιάνει ομήρους τους επισκέπτες ενός μουσείου. Ο Γαβράς επιχειρεί μια σύνθεση του σεναρίου των ταινιών "Σκυλίσια Μέρα" του Σίντνεϊ Λιούμετ και "Το Τελευταίο Ατού" του Γουάιλντερ. Υιοθετεί τον πεσιμισμό, όχι όμως και τον κυνισμό τους, μιλώντας για θέματα που ενοχλούν έστω και με παλιομοδίτικο τρόπο.
15. Τελευταία Πνοή (Le Dernier Souffle) (2024)
Ο διάσημος συγγραφέας Φαμπρίς Τουσέν γνωρίζεται με το γιατρό Ογκιστέν Μασέ, υπεύθυνο μονάδας παρηγορητικής φροντίδας. Ξεκινούν συζητήσεις για την ιατρική ηθική και τη στάση του ανθρώπου μπροστά στο θάνατο και αποφασίζουν να γράψουν μαζί ένα βιβλίο. Μια αληθινή ιστορία με έντονα διδακτικό χαρακτήρα μετατρέπεται σε συγκινητική φιλοσοφική συζήτηση χάρη στις αφοσιωμένες πρωταγωνιστικές ερμηνείες και την αφηγηματική επιδεξιότητα του Γαβρά.
14. Το Κεφάλαιο (Le Capital) (2012)
Ο πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος του τραπεζικού κολοσσού Phenix αποσύρεται για λόγους υγείας και τη θέση του αναλαμβάνει το νεαρό, άκρως επικοινωνιακό και φιλόδοξο στέλεχος Μαρκ Τουρνέιγ. Προσπαθώντας να επιβιώσει σε έναν κόσμο ραδιουργιών και αόρατων απειλών, θα αποδεχτεί τους όρους του παιχνιδιού και θα αποδειχτεί… καπιταλιστικότερος των σκληρότερων καπιταλιστών αντιπάλων του.
Πολύ κοντά στο ύφος του "Τσεκουριού", αλλά με ένα σενάριο ελαφρώς πιο διδακτικό και αρκετά πιο προβλέψιμο, ο Κώστας Γαβράς επιστρατεύει σασπένς και χιούμορ σε ένα σκηνοθετημένο με νεύρο οικονομικό θρίλερ. Επιτυχημένη η επιλογή του διάσημου κωμικού Γκαντ Ελμαλέ ("Κορίτσι για Σπίτι", "Μεσάνυχτα στο Παρίσι") για το βασικό ρόλο, ιδανικός συνδυασμός οικειότητας, γοητείας και απύθμενου κυνισμού.
13. Παράδεισος στη Δύση (Eden à l'Ouest) (2009)
Το πλοίο που μεταφέρει τον Ηλία και πολλούς άλλους λαθρομετανάστες πέφτει σε μπλόκο του λιμενικού, εκείνος όμως καταφέρνει να βγει στην ακτή και καταφεύγει σ' ένα πολυτελές παραθεριστικό συγκρότημα, από το οποίο προσπαθεί να "δραπετεύσει" προς το Παρίσι.
Η πρώτη ελληνική ταινία του Κώστα Γαβρά ρίχνει μια απρόσμενα κωμική και κοινωνικά διεισδυτική ματιά στη σύγχρονη ευρωπαϊκή πραγματικότητα, αποφεύγοντας όλα τα κλισέ του μετανάστη-τραγικού ήρωα. Σκηνοθετική ελαφρότητα, ονειρική ατμόσφαιρα, χιούμορ και ρεαλισμός από ένα δημιουργό που ζει τη δεύτερη κινηματογραφική του νιότη.
12. Μακί, Τα Λιοντάρια της Κολάσεως (Un Homme de Trop) (1967)
Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος: Δώδεκα Γάλλοι στρατιώτες περιμένουν την εκτέλεσή τους σε γερμανικό στρατόπεδο. Όμως οι αντάρτες τους απελευθερώνουν. Κι ενώ όλα είναι καλά, διαπιστώνουν ότι μαζί τους δραπέτευσε κι ένα άγνωστό τους άτομο που δε γνωρίζουν αν είναι ή όχι προδότης και πρέπει να αποφασίσουν αν θα τον εκτελέσουν.
Πολεμικό αντιστασιακό δράμα με λαμπρό καστ και αισθητική ανάμεσα στο κλασικό σινεμά και τη nouvelle vague. Ο Γαβράς στην δεύτερη αυτή ταινία του, θέτει ηθικά και υπαρξιακά διλήμματα, θέματα εμπιστοσύνης, προδοσίας και συλλογικής ευθύνης, "προαναγγέλλοντας” τι θα ακολουθήσει.Ο Πικολί, στη δεύτερη συνεργασία τους, ενσαρκώνει υποδειγματικά τον αινιγματικό "13ο άνθρωπο”, μέσα από μία φαινομενικά "ήσυχη” ερμηνεία γεμάτη εσωτερική ένταση.
11. Hanna K. (1983)
Η ταινία Hanna K., διανεμήθηκε το 1983. Καταπιάνεται με το παλαιστινιακό ζήτημα ιδωμένο μέσα από το σύμπλεγμα ενός ερωτικού τριγώνου. Μια αμερικανοεβραία δικηγόρος αναλαμβάνει τη νομική εκπροσώπηση ενός νεαρού Παλαιστίνιου, ο οποίος έχει κάνει αγωγή κατά του κράτους του Ισραήλ και ζητά να του αναγνωριστεί το δικαίωμα να ζήσει στα πατρογονικά του εδάφη της Δυτικής Οχθης. Ο δικηγόρος υπεράσπισης του Ισραήλ, ένας ξιπασμένος Εβραίος, είναι εραστής της Χάννα. Η ταινία ήταν υποψήφια για το Χρυσό Λέοντα στο Φεστιβάλ Βενετίας.
10. Το Στίγμα της Προδοσίας (Betrayed) (1988)
Έπειτα από τη δολοφονία ενός εκφωνητή του ραδιοφώνου, το FBI αναθέτει σε μια πράκτορα να εισχωρήσει σε ομάδα ακροδεξιών της Αϊόβα και να βρει αποδείξεις, σχετικά με εκτελέσεις δημοσίων προσώπων. Όμως η Κάθι ερωτεύεται ένα από τα μέλη τής οργάνωσης και δε θέλει να πιστέψει ότι εμπλέκεται σε φόνους. Με τους Τομ Μπέρενζερ, Ντέμπρα Ουίνγκερ και Τζον Χερντ.
9. Αμήν. (Amen.) (2002)
Ο Κουρτ Γκερστάιν, αξιωματικός των Ες-Ες, αλλά και ένθερμος προτεστάντης, προσπαθεί να πληροφορήσει ξένους διπλωμάτες και τη γερμανική Εκκλησία για το Ολοκαύτωμα. Βρίσκει απρόσμενο σύμμαχο έναν ιησουίτη ιερέα, ο οποίος επιχειρεί να ευαισθητοποιήσει τον πάπα πάνω σε αυτό το θέμα, χωρίς αποτέλεσμα. Μεγάλης διάρκειας ταινία πάνω στην ιστορική μνήμη και την ευθύνη, εκκλησιαστικών και διπλωματικών κύκλων, για την αποσιώπηση του Ολοκαυτώματος.
8. Ο Αγνοούμενος (Missing) (1982)
Συγκινητική ταινία πάνω στη σταδιακή συνειδητοποίηση ενός μέσου Αμερικανού του πραγματικού ρόλου των μυστικών αμερικανικών υπηρεσιών στον Τρίτο Κόσμο. Πολύ περισσότερο απ' αυτό, όμως, ο "Αγνοούμενος" είναι μια ταινία συμφιλίωσης και αλληλοκατανόησης ανάμεσα στην επαναστατημένη γενιά του '68 και τους πατεράδες της, που συμβολίζουν (λανθασμένα) το "κατεστημένο". Η ταινία τιμήθηκε με τον Χρυσό Φοίνικα και με Όσκαρ σεναρίου, ενώ ήταν υποψήφια για Όσκαρ καλύτερης ταινίας και ερμηνείας για τους Τζακ Λέμον και Σίσι Σπέισεκ.
7. Ειδικό Δικαστήριο (Section Spéciale) (1975)
Στις 21 Αυγούστου 1941 ένας νεαρός κομμουνιστής μαχητής σκοτώνει μέσα στο μετρό έναν Γερμανό αξιωματικό. Ο Πιερ Πουσέ είναι ο Υπουργός Εσωτερικών που εδώ και λίγο καιρό έχει συγκεντρώσει όλες τις εξουσίες στα χέρια του και κάνει προσπάθειες ώστε να ψηφιστεί ένας νόμος κατ εξαίρεση για να δικαστούν έξι ακόμα αγωνιστές.
Το "Ειδικό Δικαστήριο" είναι μια ταινία βασισμένη σε πραγματικά γεγονότα. Σε αυτό το φιλμ ο σκηνοθέτης παρουσιάζει πώς η κυβέρνηση του Βισί προχώρησε στη σύσταση ενός ειδικού δικαστηρίου για την καταδίκη των αντιστασιακών. Βραβείο καλύτερης σκηνοθεσίας στο Φεστιβάλ Καννών.
6. Μουσικό Κουτί (Music Box) (1989)
Μια Αμερικανίδα δικηγόρος υπερασπίζεται στο δικαστήριο τον πατέρα της, πολιτικό πρόσφυγα από την Ουγγαρία, όταν αυτός κατηγορείται ότι ήταν στέλεχος των Ναζί.
Το καλογραμμένο σενάριο του Τζο Εστερχάζ, τον βοηθάει να ξεφύγει από ορισμένες δημαγωγικές κακοτοπιές των προηγούμενών του ταινιών, να περιορίσει στο ελάχιστο τις πολιτικές καταγγελίες (η Αμερική μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο έγινε άσυλο επώνυμων και ανώνυμων Ναζί), και να επικεντρώσει το ενδιαφέρον στο προσωπικό δράμα. Για πρώτη φορά εδώ και πολύ καιρό βλέπουμε σε αμερικανική ταινία την απειλούμενη συνοχή της οικογένειας να καταλήγει στον κατακερματισμό. Η ιστορική μνήμη και αποκατάσταση της αλήθειας είναι μια πράξη με μεγαλύτερη σημασία από τη μικροαστική ευτυχία, που στηρίζεται στη συγκάλυψη και απώθηση της ενοχής. Μετά το βιετναμικό τραύμα η αμερικανική κοινωνία έχει γίνει εξαιρετικά ευαίσθητη απέναντι σ' αυτό το ζήτημα.
5. Κατάσταση Πολιορκίας (État de Siège) (1972)
Ένας πράκτορας της CIA εκπαιδεύει τις υπηρεσίες ασφαλείας φιλικών χωρών σε σύγχρονες μεθόδους βασανισμού. Πρόκειται για την πραγματική ιστορία του Νταν Μιτριόνε.
Με θέμα την απαγωγή, την ανάκριση και εν τέλει την εκτέλεση του Μιτριόνε, του εκπαιδευτή των λατινοαμερικανικών αστυνομικών στις σύγχρονες "τεχνικές ανάκρισης" της CIA, από τους αντάρτες πόλης Τουπαμάρος της Ουρουγουάης (1970), ο Γαβράς δίνει ένα ακόμη εξαιρετικό πολιτικό θρίλερ.
4. Το Τσεκούρι (Le Couperet) (2005)
Ο Μπρουνό, άνεργος εδώ και δύο χρόνια, έχει ένα σατανικό σχέδιο για να ξαναβρεί δουλειά: θέλει να σκοτώσει ένα υψηλό διευθυντικό στέλεχος ώστε να μείνει κενή μια θέση εργασίας. Φυσικά, πρέπει να εξοντώσει και τους τυχόν "ανταγωνιστές" του με μεγαλύτερα προσόντα από αυτόν, ώστε να είναι σίγουρη η δική του πρόσληψη.
Μαύρη σάτιρα, βασισμένη σε βιβλίο του Ντόναλντ Γουεστλέικ με τη δράση να μεταφέρεται εδώ στην Ευρώπη του ανελέητου οικονομικού ανταγωνισμού, από τις καλύτερες στιγμές του Γαβρά. Φοβερός ο Χοσέ Γκαρσία στον κεντρικό ρόλο.
3. Η Ομολογία (L'Aveu) (1970)
Ένας αξιωματούχος στην Ανατολική Ευρώπη συλλαμβάνεται από το κομμουνιστικό καθεστώς και, ύστερα από βασανισμούς και σκληρές ανακρίσεις, οδηγείται σε μια στημένη δίκη από τους σταλινικούς. Η σύλληψη, η ανάκριση και η δίκη του, αντανακλούν τους σκοτεινούς μηχανισμούς ενός ακραίου απολυταρχικού καθεστώτος.
Βασισμένη στην αληθινή ιστορία του Άρθουρ Λόντον, υψηλόβαθμου κυβερνητικού στην Τσεχοσλοβακία, που έπεσε θύμα σε δίκη εκκαθάρισης το 1951, ο Γαβράς καθοδηγεί μαεστρικά τους Ιβ Μόνταν, Σίμον Σινιορέ και Μισέλ Βοτόλντ.
2. Το Τραίνο των Δολοφόνων (Compartiment Tueurs) (1965)
Έξι άγνωστοι μεταξύ τους επιβάτες ταξιδεύουν στο ίδιο κουπέ με το νυχτερινό τρένο από τη Μασσαλία για το Παρίσι. Κατά την άφιξή τους στον σιδηροδρομικό σταθμό μία γυναίκα βρίσκεται νεκρή στην κουκέτα της. Η αστυνομία του Παρισιού θ' αναλάβει την εξιχνίαση της υπόθεσης, με επικεφαλής τον επιθεωρητή Γρατζιανί, ο οποίος θα αρχίσει να αναζητά τους υπολοίπους επιβάτες του κουπέ σε μια προσπάθεια να εντοπιστεί ο δολοφόνος. Οι υποψίες της αστυνομίας αρχικά επικεντρώνονται στους υπόλοιπους επιβάτες κι ενώ προσπαθούν να τους εντοπίσουν για να τους αποσπάσουν καταθέσεις, αυτοί αρχίζουν να δολοφονούνται ο ένας μετά τον άλλο. Ο επιθεωρητής Γρατζιανί και το επιτελείο του τρέχουν και δεν φτάνουν, αλλά ο δολοφόνος είναι πάντα ένα βήμα μπροστά από αυτούς. Στις αλλεπάλληλες συσκέψεις και εξετάσεις μαρτύρων που γίνονται στο αστυνομικό τμήμα, προσπαθούν να συνδέσουν τους φόνους με το ενδεχόμενο κίνητρο που πρέπει να υπάρχει. Τα ερωτηματικά είναι μεγάλα, η μία υπόθεση ανατρέπει την άλλη και οι δολοφονίες των επιβατών συνεχίζονται καθώς από τους έξι επιβάτες έχουν μείνει μόνο δυο ζωντανοί.
Το TV Guide ανέφερε για την ταινία πως είναι "ένα πολύ διασκεδαστικό θρίλερ" και επαίνεσε την τραβηγμένη σκηνοθεσία του Κώστα Γαβρά "που ωθεί αυτό το κάπως αδιαπέραστο μυστήριο με ταχύτητα". Το Time Out σημείωσε ότι "το τέλος είναι ένα από αυτά τα έξυπνα παράλογα που στοιχειώνουν το είδος, αλλά ο ζωηρός ρυθμός και η προσοχή στη λεπτομέρεια αντισταθμίζουν το αβάσιμο".
1. Ζ (1969)
Ένας γιατρός, βουλευτής της Αριστεράς, δολοφονείται μετά την ομιλία του για τον πυρηνικό αφοπλισμό και την παγκόσμια ειρήνη. Ο εισαγγελέας που αναλαμβάνει την υπόθεση ξεσκεπάζει τους φυσικούς και ηθικούς αυτουργούς, αγγίζοντας το βαθύ κρατικό μηχανισμό.
Διατηρώντας τη σκηνοθετική βιρτουοζιτέ και την τολμηρή πολιτική ματιά που του χάρισαν Χρυσή Σφαίρα, δύο Όσκαρ, δύο βραβεία στις Κάνες και παγκόσμια επιτυχία, το θρίλερ του Κώστα Γαβρά παραμένει ακόμα -παρά τις μελοδραματικές "ρυτίδες" και τα σαράντα του χρόνια- επίκαιρο, συγκινητικό και απόλυτα... ελληνικό.
Ακολούθησε το Αθηνόραμα στο Facebook, Tik Tok και το Instagram.
