Τα τελευταία χρόνια, τα ελληνικά ντοκιμαντέρ έχουν βρει το δρόμο τους για την καρδιά μας: το Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης μετράει σχεδόν τρεις δεκαετίες πορείας και όλο και περισσότερα πρότζεκτ που έχουν φτιαχτεί με μεράκι κυκλοφορούν κάθε χρόνο. Σε αυτόν το χώρο, η Εύα Στεφανή έχει υπάρξει μία από τις πιο διακριτές φωνές. Έχοντας κινηματογραφήσει περισσότερες από 30 ταινίες και συμμετάσχει με εικαστικά έργα σε κορυφαίους θεσμούς όπως η documenta14, έχει διαμορφώσει μια πρακτική που βασίζεται στην εγγύτητα και τη διακριτική, και ανά στιγμές τρυφερή, καταγραφή του πραγματικού, τις αφανείς πλευρές της αστικής ζωής και τις πιο ενδιαφέρουσες φιγούρες της. Στην "Καρδιά του Ταύρου", δύο μορφές συναντιούνται στη σκηνή της Στέγης.
Η Στεφανή κινηματογραφεί τον εμβληματικό χορογράφο Δημήτρη Παπαϊωάννου καθώς προετοιμάζει το έργο του "Εγκάρσιος Προσανατολισμός", ενώ η πανδημία έχει κορυφωθεί και η Γη μοιάζει να έχει σταματήσει να γυρίζει. Για δύο χρόνια, η κάμερά της πιάνει τις φαινομενικά ατελείωτες πρόβες, τη μαεστρική δουλειά του Παπαϊωάννου και μια πρεμιέρα που έμοιαζε κάθε φορά να απομακρύνεται σαν χίμαιρα. Αλλά, περισσότερο, κατάφερε να βρει τα θολά όρια της τελειότητας του χορογράφου, την ανθρώπινη ουσία πίσω από το έργο και το δημιουργό, προσθέτοντας αναμνήσεις και εμβόλιμες ιστορίες που συνθέτουν σιγά σιγά την εικόνα του.
Με αφορμή τις προβολές της πολυβραβευμένης "Καρδιάς του Ταύρου" (31/1) στο πλαίσιο του φεστιβάλ ντοκιμαντέρ του CineDoc στον Δαναό, το "α" μίλησε με τη σκηνοθέτρια για το πρότζεκτ, τη μακροχρόνια σχέση της με τον Παπαϊωάννου και την πορεία του ντοκιμαντέρ στην Ελλάδα.
Πώς προέκυψε η συνεργασία με τον Παπαϊωάννου και η επιλογή της συγκεκριμένης παράστασης;
Γνωριζόμαστε με τον Δημήτρη από πολύ παλιά. Όταν έκανε τον "Εγκάρσιο Προσανατολισμό", σκέφτηκε ότι θα ήταν καλή ιδέα κάποιος/α να κινηματογραφήσει τη διαδικασία ανεβάσματος της παράστασης. Το πρότεινε σε μένα και μετά η Στέγη ανέλαβε την παραγωγή.
Σε μια πρόσφατη συνέντευξή σας αναφέρατε πως βρίσκετε μια σύνδεση ανάμεσα στα άτομα που κινηματογραφείτε και εσάς την ίδια. Ανήκει και ο Δημήτρης Παπαϊωάννου σε αυτή την κατηγορία; Νιώθετε πως σας μοιάζει;
Τον Δημήτρη τον γνώρισα όταν ήμουν δεκαεννιά ετών, και ήμασταν και οι δύο πολύ συνδεδεμένοι με ένα αγαπημένο πρόσωπο. Έχουμε τις ίδιες αναφορές από τις αρχές της δεκαετίας του ’80 στην Αθήνα, κάποιες κοινές παρέες, κοινά διαβάσματα, ταινίες που μας άρεσαν φανατικά. Ο Δημήτρης ακτινοβολούσε και έπαιρνε ρίσκα από μικρός. Είχε φύγει από νωρίς από το σπίτι του και έψαχνε να συναντήσει τον εαυτό του. Εγώ ήμουν πολύ πιο ντροπαλή και αβέβαιη για τον εαυτό μου, εκτός του ότι ήμουν μαμάκιας. Αν υπάρχει κάτι κοινό ανάμεσά μας, είναι ότι και οι δύο έχουμε την ίδια στιγμή τρόμο αλλά και μεγάλη ανάγκη προσωπικής έκθεσης.
Ο Παπαϊωάννου δούλευε μια παράσταση έχοντας από πάνω του μια αβεβαιότητα για το πότε τελικά θα συναντήσει το κοινό της. Το βιώσατε αυτό με την ταινία; Υπήρχε ανυπομονησία, αβεβαιότητα από τη δική σας πλευρά; Και άλλαξε η επιδημία τη δική σας διαδικασία κινηματογράφησης ή σύνθεσης του υλικού;
Η προετοιμασία της παράστασης άλλαξε εντελώς λόγω της πανδημίας. Πέραν της αβεβαιότητας για το αν θα γίνει ή δεν θα γίνει η παράσταση, πλανιόταν το ερώτημα τι ακριβώς κάνουμε όλοι εμείς κλεισμένοι σε ένα δωμάτιο, προετοιμαζόμενοι για μια πρεμιέρα, ενώ γύρω μας καθημερινά πεθαίνουν όλο και περισσότεροι άνθρωποι. Τι νόημα έχει αυτό που κάνουμε; Ο Δημήτρης κατάφερε μέσα σε αυτή την εντελώς δυστοπική κατάσταση να δώσει νόημα, τόσο στο έργο όσο και στην παρουσία μας εκεί. Όσον αφορά την ταινία, μαζεύτηκε ένα υλικό τεράστιο στο οποίο με μεγάλη δεξιοτεχνία έδωσε ρυθμό και σχήμα ο μοντέρ μας Παναγιώτης Παπαφράγκος.
Ο Γερμανός Πίτερ μοιάζει να έπαιξε μεγάλο ρόλο, ήταν κάπως η αρχή και το τέλος του ντοκιμαντέρ. Πήρε κάπως το ρόλο του έρωτα;
Ο Δημήτρης αναφέρεται συχνά στο έργο στο ρόλο του έρωτα σαν μια δύναμη που υπερβαίνει τον εαυτό. Ο Πίτερ, ο πρώτος του έρωτας, ήταν ένα δώρο που τον συνέτριψε και τον έκανε καλύτερο άνθρωπο.
Τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια άνθηση στο είδος του ντοκιμαντέρ στην Ελλάδα. Σε τι πιστεύετε πως οφείλεται; Νιώθετε ότι είναι πιο εξελιγμένα τα ελληνικά ντοκιμαντέρ από τη μυθοπλασία;
Στις νέες και νέους που ρισκάρουν να εκφραστούν με διαφορετική κινηματογραφική γλώσσα και τολμούν να εκθέσουν περιοχές του εαυτού τους, αλλά και του κόσμου, που παραδοσιακά δεν βλέπαμε σε ελληνικά ντοκιμαντέρ. Δεν έχω σκεφτεί ποτέ ότι είναι πιο εξελιγμένα από τη μυθοπλασία. Υπάρχουν πολύ ευαίσθητες και γενναίες φωνές και στα δύο είδη. Άλλωστε, δεν υπάρχει ακριβής διαχωρισμός. Το ντοκιμαντέρ είναι και μυθοπλασία, και η μυθοπλασία είναι ντοκιμαντέρ.
Έχετε σκεφτεί ποτέ να κάνετε "παραδοσιακή" μυθοπλασία;
Αν εννοείτε αυτό που λέμε "σινεμά με ηθοποιούς, συνεργείο, φώτα", ούτε κατά διάνοια. Θα ήταν Βατερλό για όλο το συνεργείο, αλλά και για τους θεατές. Αλλά μου αρέσει να κάνω κάποια μικρά πειράματα κυρίως με found footage, και μέσα από ασύνδετα φαινομενικά κομμάτια να φτιάχνω μια ιστορία. Κοπτική-ραπτική σαν να λέμε.
Αν έπρεπε να διαλέξετε τα πιο αγαπημένα σας ντοκιμαντέρ, ποια θα ήταν;
Τα "Γράμματα από την Αμερική" του Λάκη Παπαστάθη, το "Κυπαρισσία-Αθήνα, πρώτη θέση (Ο φορτηγατζής)" του Λευτέρη Ξανθόπουλου, το "Peter Murray" των Χερμπ ΝτιΤζόια και Ντέιβιντ Χάνκοκ, το "Seasons" του Αρταβάζντ Πελεσιάν, το "Bells from the Deep" του Βέρνερ Χέρτζογκ και το "Garlic is as Good as Ten Mothers" του Λες Μπλανκ.
> Περισσότερο σινεμά στον οδηγό κινηματογράφου του 'α'.
