Οι "Διορθώσεις" του Θοδωρή Σκριβάνου στα άδυτα του Μπαλέτου της Λυρικής

Η ρουτίνα, οι εργασιακές και σωματικές δυσκολίες, αλλά και η ομορφιά του χορού αναπτύσσονται με απελευθερωτική λιτότητα στο ντοκιμαντέρ "Διορθώσεις" του Θοδωρή Σκριβάνου. Πιο συγκεκριμένα, ο σκηνοθέτης καταγράφει τις πολύμηνες προετοιμασίες του ανεβάσματος της "Λίμνης των Κύκνων" από το Μπαλέτο της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, χωρίς να παρεμβαίνει και με την αφηγηματική οικονομία του ντοκιμαντέρ παρατήρησης. Με αφορμή, λοιπόν, την κυκλοφορία της ταινίας, ο Θοδωρής Σκριβάνος απαντά στις ερωτήσεις του "α".

Ας ξεκινήσουμε από τα βασικά. Πώς προέκυψε η ιδέα να κάνεις αυτό το ντοκιμαντέρ; Και πόσο δύσκολο ήταν να αποκτήσεις πρόσβαση στα παρασκήνια της Λυρικής; Διότι, εκτός από τις πρόβες, βλέπουμε την κάμερά σου είναι παρούσα ακόμα και σε υψηλόβαθμες συναντήσεις.
Για την πρώτη μου μεγάλου μήκους ταινία, αναζητούσα έναν οριοθετημένο χώρο τον οποίο θα μπορούσα να εξερευνήσω κινηματογραφικά. Στο παρελθόν είχα συνεργαστεί σε δύο μικρότερες δουλειές με το Μπαλέτο της Εθνικής Λυρικής Σκηνής οπότε είχα ήδη γνωρίσει την ομάδα. Έτσι πρότεινα στη διεύθυνση τη δημιουργία του συγκεκριμένου ντοκιμαντέρ. Η ιδέα ήταν να παρατηρήσω με την κάμερα την καθημερινότητα των χορευτών, να εισέλθω στο μικρόκοσμο τους και να τον παρατηρήσω σε βάθος χρόνου. Δε θα χρησιμοποιούσα συνεντεύξεις, ούτε κάποια voice over αφήγηση.
Η ταινία δεν θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί αν δεν είχα την πρόσβαση και τη στήριξη που μου παρείχαν ο καλλιτεχνικός διευθυντής της ΕΛΣ, Γιώργος Κουμεντάκης, ο διευθυντής του Μπαλέτου Κωνσταντίνος Ρηγός και οι ίδιοι οι χορευτές. Γύρισα την ταινία μόνος μου. Είχα αναλάβει και την κάμερα και τον ήχο. Προσπαθούσα να παρατηρώ τα συμβάντα από απόσταση και φρόντιζα να έχω διακριτική παρουσία στους χώρους της Λυρικής. Σε καμία περίπτωση δεν ήθελα να παρεμποδίσω τη λειτουργία της. Πρόκειται για έναν θεσμό με κανόνες και ιεραρχία. Στην αρχή, οι χορευτές ήταν λίγο επιφυλακτικοί μαζί μου καθώς δεν είχαν συνηθίσει να τους παρατηρεί κάποιος με διάρκεια. Από ένα σημείο και μετά όμως έδειξαν εμπιστοσύνη και περνούσα σχεδόν απαρατήρητος. Επισκεπτόμουν σχεδόν καθημερινά τη Λυρική, συνολικά περισσότερες από εκατό μέρες. Βρισκόμουν εκεί από την πρωινή ρουτίνα των μαθημάτων, ως το τέλος των προβών. Ο κόσμος των χορευτών πραγματικά με γοητεύει, θα μπορούσα να είμαι εκεί με τις ώρες. Από την αρχή επιθυμούσα να κινηματογραφήσω τις συσκέψεις της διεύθυνσης καθώς αυτές αποτελούσαν μέρος της λειτουργίας και της καθημερινότητας αυτού του οργανισμού. Τις κατέγραφα ολόκληρες, είτε αφορούσαν διοικητικά, καλλιτεχνικά, τεχνικά ή άλλα θέματα. Στο μοντάζ φρόντιζα να τις συνοψίζω σε μερικά λεπτά, για παράδειγμα, μια σύσκεψη που διήρκεσε μια ώρα θα έπρεπε να συμπτυχθεί σε μια σκηνή 3 έως 5 λεπτών.

Εάν θέλεις, μίλησέ μας λίγο για τη σκηνοθετική προσέγγισή σου. Για παράδειγμα έχεις επιλέξει μια λίγο-πολύ ελεύθερη φόρμα, στο πλαίσιο της οποίας μας δίνονται ελάχιστες πληροφορίες για όσα συμβαίνουν, ενώ λείπουν επεξηγήσεις για το ρόλο κάθε προσώπου στις παραστάσεις.
Πριν αρχίσω τα γυρίσματα έβαλα κάποιους δημιουργικούς περιορισμούς. Επέλεξα, μεταξύ άλλων, τη χρήση μονοπλάνων και αυτοτελών σεκάνς, τα οποία θεωρώ ότι επιτρέπουν στον θεατή να νιώθει ότι "είναι εκεί" και φρόντιζα να απομονώνω ολόκληρα αποσπάσματα από τις χορογραφίες. Επιπλέον, χρησιμοποίησα ευρυγώνιους φακούς για να καταγράφω ολόκληρο το ανθρώπινο σώμα. Ήθελα να σεβαστώ την χορογραφία και την κίνηση του χορευτή, απέφυγα να την "καπελώσω" με σκηνοθετικά και "μονταζικά" τρικ. Στο γύρισμα ήμουν δεκτικός με ενστικτώδη και ζωώδη τρόπο, στον τρόπο που κινούνταν και ανέπνεαν οι χορευτές. Οραματιζόμουν, λοιπόν, μια ταινία βασισμένη σε εικόνες και ήχους, η οποία δεν θα μπορούσε να είχε γυριστεί με κάποιον άλλο τρόπο. Ήθελα δηλαδή να δικαιωθεί το ίδιο το μέσο. Και αυτός είναι ο τρόπος που θέλω να γυρίζω ταινίες. Να μπορώ να παρατηρώ, να αφαιρώ, να στήνω κάδρα μπροστά μου και να επιτρέπω στον θεατή να έχει μια συμμετοχή σε όλο αυτό. Όλα αυτά στο τέλος δίνουν και μια συγκεκριμένη αισθητική φόρμα στην ταινία.
Από την αρχή στόχευα σε μια πιο αποσπασματική και ελλειπτική γραφή, στην οποία δεν θα χρησιμοποιούσα βοηθητικές κάρτες ή "σουπεράκια" που θα περιγράφουν το ρόλο κάθε προσώπου που εμφανίζεται στην οθόνη. Η ιδιότητα του, το αν είναι χορογράφος για παράδειγμα ή καλλιτεχνικός διευθυντής, θα ήταν σαφής από τη δράση. Ενώ στους τίτλους τέλους της ταινίας θα υπάρχει πάντα μια πλήρη λίστα με όλα τα ονόματα και τις περιγραφές των συντελεστών και των παραστάσεων. Ήθελα λοιπόν να δώσω στον θεατή την ευκαιρία να ανακαλύπτει μόνος του πράγματα και να αναρωτιέται διαρκώς. Θεωρώ ότι αυτό είναι το στοιχείο που κρατάει το ενδιαφέρον του στην οθόνη. Δεν ήθελα να τα δίνω όλα έτοιμα. Προτιμώ να την νιώσει αρχικά πριν την καταλάβει. Μέχρι το τέλος της ταινίας ελπίζεις ότι ο θεατής θα έχει πάρει όλες τις απαντήσεις που χρειάζεται για πρόσωπα ή καταστάσεις.

Έχοντας υλικό που ξεπερνά τις 200 ώρες, με ποιες προτεραιότητες στοιχειοθέτησες την τελική μορφή του ντοκιμαντέρ;
Τίποτα δεν ήταν προσχεδιασμένο: ούτε η δομή της ταινίας, ούτε τα νοήματά της. Το ίδιο το γύρισμα αποτέλεσε την έρευνά μου. Από αυτό προέκυψε το υλικό με το οποίο δόμησα την αφήγηση της ταινίας κατά τη διαδικασία του μοντάζ, την οποία ολοκλήρωσα μόνος μου σε ένα-ενάμιση χρόνο περίπου. Το σενάριο λοιπόν  "γράφτηκε" στο μοντάζ με πρώτη ύλη το ογκώδες υλικό που είχα τραβήξει. Δεν προϋπήρχε κάτι γραμμένο, όπως συμβαίνει στη μυθοπλασία.
Το μοντάζ δεν παύει να αποτελεί ένα εσωτερικό διάλογο με τον εαυτό σου. Μόλις ολοκληρωθεί αυτό, θα πρέπει να είμαι σε θέση να δικαιολογήσω στον εαυτό μου την κάθε επιλογή που έχω κάνει, το κάθε κόψιμο, τη θέση του κάθε πλάνου στη ταινία, τη θέση κάθε σκηνής σε σχέση με τις διπλανές της, ή το πώς η αρχή της ταινίας σχετίζεται με το τέλος της. Για όλα αυτά υπάρχει πάντα ένας συλλογισμός που ακολουθώ. Η δομή και οι θεματικές του ντοκιμαντέρ αποκτούν μορφή στο τελικό στάδιο του μοντάζ, όταν αυτό αρχίσει να ολοκληρώνεται.

Ένα από τα μείζονα ζητήματα που προκύπτει από την ταινία, αφορά το θέμα της σχεδόν ανύπαρκτης αποκατάστασης των χορευτών που συμπληρώνουν την απαιτούμενη ηλικία συνταξιοδότησής. Ήταν μία από τις στοχεύσεις του ντοκιμαντέρ να αναδείξει τέτοιου είδους αδικίες ή υποτιμήσεις εις βάρος των χορευτών;
Στη ταινία συνυπάρχουν δύο επίπεδα: η κινηματογραφική, δηλαδή η αφηρημένη διάσταση, όπως ο εσωτερικός χώρος και χρόνος του χορευτή αλλά και η πραγματολογική διάσταση: για παράδειγμα, μέσα από μια σύσκεψη του ΔΣ της ΕΛΣ, που είχα τη τύχη να τραβήξω, ενημερωνόμαστε για το συνταξιοδοτικό αδιέξοδο των χορευτών. Το ίδιο το ζήτημα από μόνο του έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον καθώς εκφράζει ένα οικείο αδιέξοδο της ελληνικής πραγματικότητας. Ωστόσο, δεν το επέλεξα για να ευαισθητοποιηθούν οι θεατές ή για να καταγραφεί ο παραλογισμός ενός μνημονιακού νόμου. Αυτό που με ενδιαφέρει περισσότερο είναι να εξερευνήσω την αθέατη και ανθρώπινη αλληλεπίδραση μεταξύ των συντελεστών που υποστηρίζουν το έργο και τη λειτουργία αυτού του θεσμού: τι συμβαίνει στις συσκέψεις, πώς λειτουργεί η Λυρική ως οργανισμός, πώς τοποθετείται η διεύθυνση απέναντι σε μείζονα προβλήματα όπως αυτό του συνταξιοδοτικού. Με ενδιαφέρει αυτή η αθέατη πλευρά. Φυσικά, στο τέλος είναι θεμιτό να ευαισθητοποιείται το κοινό ή να βγάζει τα δικά του συμπεράσματα με αυτά που βλέπει στο ντοκιμαντέρ. Αλλά δεν ήταν η ευαισθητοποίηση η αρχική στόχευση.
Περισσότερο με ενδιαφέρει ο θεατής να έχει μια εμπειρία θέασης, να συμμετέχει στα δρώμενα και να αναρωτιέται τι συμβαίνει. Πολλά νοήματα ή σκέψεις μπορεί να προκύψουν σε διάφορα πλάνα. Αλλά ο στόχος και η δυσκολία που μπορεί να έχει ένα τέτοιο ντοκιμαντέρ είναι να καταφέρεις να έχεις τη συμμετοχή του θεατή κι αυτός να μπορέσει ενδεχομένως να έχει την ίδια εμπειρία του γυρίσματος που ίσως να είχες κι εσύ.

Τα τελευταία χρόνια το είδος του ντοκιμαντέρ γνωρίζει αξιοσημείωτη δημοφιλία, η οποία μεταφράζεται και σε διακρίσεις. Δεν είναι τυχαίο πως μόνο τον τελευταίο χρόνο, τόσο στη Βενετία όσο και πρόσφατα στο Βερολίνο, τα μεγάλα βραβεία των φεστιβάλ απονεμήθηκαν σε ταινίες τεκμηρίωσης. Πώς ερμηνεύεις αυτό το φαινόμενο;
Πράγματι, τα ντοκιμαντέρ γνωρίζουν μεγάλες διακρίσεις τα τελευταία χρόνια. Μάλιστα έχουν διακριθεί κινηματογραφιστές των οποίων το έργο παρακολουθώ στενά, όπως ο Τζιανφράνκο Ρόσι (Χρυσό Λέοντα στη Βενετία το 2013 με το "Sacro GRA" και Χρυσή Άρκτο στο Βερολίνο με τη "Φωτιά στη Θάλασσα") καθώς και ο Νικολά Φιλιμπέρ με τη φετινή Χρυσή Άρκτο στο Βερολίνο. Ωστόσο, παρατηρώ ότι τα περισσότερα ντοκιμαντέρ που έχουν διακριθεί έχουν μεταξύ τους κάποια κοινά χαρακτηριστικά. Πρόκειται για ντοκιμαντέρ χαμηλού σχετικά προϋπολογισμού που διακρίνονται για το προσωπικό βλέμμα του κινηματογραφιστή, ενώ τα περισσότερα από αυτά συγγενεύουν με το λεγόμενο είδος της παρατήρησης. Προσπαθούν να υπερβούν τις συμβάσεις τους είδους, δεν υιοθετούν τη γνώριμη τηλεοπτική φόρμα, τολμούν να παίρνουν ρίσκα και παραπέμπουν στη μυθοπλασία. Κριτικοί και κοινό ανταποκρίνονται σε αυτή τη μετατόπιση. Το ντοκιμαντέρ θεωρείται πια από μόνο του κινηματογράφος και αυτό είναι σπουδαίο.

Αλήθεια, γιατί η λέξη "Διορθώσεις" στον τίτλο;
Κατά το μοντάζ της ταινίας παράτησα ότι άκουγα συχνά τη λέξη "διόρθωση", αλλά την ίδια στιγμή την διέκρινα ως διαδικασία στα πλάνα που είχα τραβήξει: οι χορογράφοι και οι ρεπετιτέρ διόρθωναν διαρκώς τις κινήσεις των χορευτών. Αλλά και οι ίδιοι οι χορευτές διορθώνουν τον εαυτό τους μπροστά από τους καθρέπτες, που υπάρχουν περιμετρικά στις αίθουσες των προβών, όταν εκτελούν τη χορογραφία στις πρόβες. Όποτε η διαδικασία της "διόρθωσης", είναι κάτι που συμβαίνει στην καθημερινότητα τους. Ο τίτλος της ταινίας δεν υπονοεί ούτε εκφράζει κάποια ιδέα ή ένα κρυφό νόημα. Μου αρέσουν οι τίτλοι που προσδιορίζουν κάτι συγκεκριμένο.