Άγχος, αρρυθμία, σεξ και ο Γιόακιμ Τρίερ

Υπό τους ήχους του "New Dawn Fades" των Joy Division, η εναρκτήρια σεκάνς του "Reprise" (2006) απεικονίζει κομψά ντυμένους νέους από την παρέλαση της εθνικής γιορτής της Νορβηγίας να κάνουν εμετό στο δρόμο, ο ένας μετά τον άλλον, σε αργή κίνηση. Η πρώτη πράξη της "τριλογίας του Όσλο" του Γιόακιμ Τρίερ σκιαγραφεί το μοτίβο που θα ακολουθήσει στις επόμενες ταινίες του. Άνθρωποι λίγο μετά τα είκοσι και στην αυγή των τριάντα, οι οποίοι κάτω από την άψογη και αρυτίδωτη κοψιά τους έχουν αποθηκεύσει ένα οξύ που τους καίει τα σωθικά. Σε μια μέρα ενωτική και κατά τη διάρκεια μιας κίνησης μαζικής, αυτοί οι νέοι προχωρούν άθελά τους σε μια πράξη απείθειας, η οποία ακούσια συμβολίζει την απόρριψη του συλλογικού και τη στροφή στον ατομικισμό. Αντίστοιχα κατά λάθος, καθώς δεν το είχε σχεδιάσει εξαρχής, ο Τρίερ βρέθηκε να ολοκληρώνει με τον "Χειρότερο Άνθρωπο στον Κόσμο" μια τριλογία που μιλά περισσότερο για τα υπαρξιακά άγχη της γενιάς του, αλλά και της επόμενης, παρά για τη γραφική νορβηγική πρωτεύουσα. Ο τρόπος με τον οποίο τα χειρίστηκε προσδίδει σ’ αυτή την τριάδα ταινιών τη γοητεία της, αλλά εκεί ακριβώς είναι που εντοπίζονται και τα μειονεκτήματά της.

Πορτρέτο ενός καλλιτέχνη

Ήδη δημοφιλείς ταινίες ("Trainspotting", "Fight Club", "American Psycho") είχαν περιγράψει γλαφυρά τον ανθρωπότυπο που αναδυόταν τη δεκαετία του ’90 προτού επικρατήσει ολοκληρωτικά από τα 00s και μετά. Γόνος του "ριγκανικού" γιάπη, είναι εκείνος ο στρέιτ, γοητευτικός, εξαιρετικά ταλαντούχος και σίγουρος για τον εαυτό του άντρας με σαφείς τους στόχους που πρέπει να πετύχει στη ζωή. Ταυτόχρονα, όμως, είναι βαθιά συμπλεγματικός, τοξικός και ανίκανος να διαχειριστεί την πίεση που συνοδεύει την αποτυχία. Στο ντεμπούτο του, "Reprise", φέρνοντας το παραπάνω είδος αρσενικού στη νορβηγική πραγματικότητα, ο Τρίερ κατάφερε να εξερευνήσει τις περιπλοκότητες που προκύπτουν όταν στη μείξη προστίθεται ο παράγοντας της δημιουργικότητας. Ένα στοιχείο μείζονος σημασίας στους ήρωες της τριλογίας. Εν προκειμένω, δύο νέοι συγγραφείς και φίλοι, έναν εκ των οποίων υποδύεται ο Άντερς Ντάνιελσεν Λίε –μόνος πρωταγωνιστής και στα τρία φιλμ– ολοκληρώνουν τα πρώτα μυθιστορήματά τους και η επιτυχία τους περιμένει, με απροσδόκητες ωστόσο συνέπειες για τον καθένα. Ο χαρακτήρας του Λίε καταρρέει ψυχολογικά, ενώ ο άλλος καταλαμβάνεται από υψοφοβία μόλις συνειδητοποιεί ότι πλησιάζει την κορυφή.

Το κεντρικό δίδυμο αποτελεί μια σκοτεινότερη εκδοχή της σχέσης του ίδιου του Τρίερ με το σεναριογράφο Έσκιλ Βογκτ. Σπούδασαν αμφότεροι σινεμά στο εξωτερικό σε κορυφαία πανεπιστήμια και συνεργάζονται αδιαλείπτως από τις μικρού μήκους του σκηνοθέτη μέχρι σήμερα. Το "Reprise", θυμίζουμε ντεμπούτο του Τρίερ, θίγει ακριβώς την αγωνία ενός καλλιτέχνη που ξεκινά το έργο του, αλλά νιώθει πως δεν θα αξίζει τίποτα αν δε χριστεί αμέσως αριστούργημα. Οι δύο χαρακτήρες, γαλουχημένοι σε μια νοοτροπία διαρκούς ανταγωνισμού, ευκαιριακών απολαύσεων και της υποχρέωσης να τα καταφέρουν ως άντρες με τις δικές τους δυνάμεις, καταρρέουν υπό το βάρος της συνειδητοποίησης πως η ζωή δεν είναι αυτό που τους υποσχέθηκαν και πως οι ίδιοι μοιάζουν ανεπαρκείς.

Διάλεξε τη ζωή(;)

Ο Τρίερ καταφέρνει να αποδώσει υπερηχητικά σχεδόν τον πόνο αυτών των νέων αντρών, κινηματογραφώντας τον με τη ζωηρή μελαγχολία που του ταιριάζει. Κι αν στο "Reprise" τους επιφυλάσσεται μια κάποια λύτρωση, αυτή απουσιάζει στο "Όσλο, 13 Αυγούστου" (2011), ένα φιλμ βασισμένο στη "Φλόγα που Τρεμοσβήνει" (Λουί Μαλ, 1963), όπου ο Λίε ενσαρκώνει έναν κάποτε επιτυχημένο δημοσιογράφο, πρώην χρήστη ναρκωτικών με αυτοκτονικές τάσεις, ο οποίος εκμεταλλεύεται την αφορμή μιας συνέντευξης για δουλειά ώστε να συναντήσει ξανά τους φίλους του. Ο αναπόφευκτος πεσιμισμός και ο διαπεραστικός νιχιλισμός του πρωταγωνιστή μπορεί να μη φτάνουν τα ντεσιμπέλ του Μαλ, ωστόσο το φιλμ λειτουργεί κυρίως χάρη στον ερμηνευτικό δυναμισμό του Λίε που δεν βρίσκεται πολύ μακριά από το ρόλο του στο "Reprise". Το "Όσλο…" είναι μια σπουδή στην εγκατάλειψη της ελπίδας αλλά και στο συναίσθημα του να νιώθεις μηδενικό. Ως προς αυτό είναι χαρακτηριστική η σεκάνς του εστιατορίου, όπου ο κεντρικός ήρωας κρυφακούει τις συζητήσεις των γύρω του μόνο και μόνο για να επιβεβαιώσει πόσο ασήμαντος είναι.

Η ώρα της γυναίκας

Στον "Χειρότερο Άνθρωπο στον Κόσμο" ο Τρίερ αλλάζει οπτική γωνία και για πρώτη φορά στην τριλογία αφηγείται μέσα από τα μάτια μιας γυναίκας. Συγκεκριμένα της Ζουλί (Ρενάτε Ρέινσβε, βραβείο ερμηνείας στις Κάννες), η οποία βρίσκεται σε σύγχυση, αφού αδυνατεί να βρει μια σταθερά και ένα σκοπό στην ύπαρξή της. Έρχεται, έτσι, σε πλήρη αντίθεση με τους χαρακτήρες, π.χ., του "Reprise" αλλά και των αντρών που συναναστρέφεται ερωτικά. Ενώ κάθε σεξουαλικός παρτενέρ έχει μια αποσαφηνισμένη πορεία ζωής, εκείνη ακροβατεί ανάμεσα στις ουσιαστικές επιθυμίες και τις παρορμήσεις της. Με αυτόν τον τρόπο, η Ζουλί απηχεί εύστοχα έναν άλλο (millennial) ανθρωπότυπο που ευδοκιμεί σήμερα: εκείνον που δεν έχει ιδέα τι θέλει, διότι τίποτα δεν είναι βέβαιο. Στις υπόλοιπες ταινίες της τριλογίας μέρος της κατάθλιψης των ηρώων οφείλεται στο γεγονός ότι οι ευκαιρίες και οι δυνατότητες βρίσκονταν σε απόσταση αναπνοής, αλλά εκείνοι δεν είχαν το σθένος να τις αδράξουν. Εδώ, η Ρέινσβε ενσαρκώνει υποδειγματικά μια γυναίκα που γνωρίζει πως είναι ικανή για τα πάντα, ωστόσο δεν νιώθει καθόλου σίγουρη για οτιδήποτε.

Το πρόβλημα με τους άντρες

Όσο καλά καταφέρνει ο Τρίερ να ψυχογραφήσει τους χαρακτήρες του και να αναδείξει με χειροπιαστή ειλικρίνεια όσα τους ισοπεδώνουν συναισθηματικά, άλλο τόσο δυσκολεύεται να σχολιάσει επαρκώς τα σφάλματά τους. Ειδικά όσον αφορά τους άντρες και τη σχέση τους με τις γυναίκες. Για να φτάσουμε στον "Χειρότερο Άνθρωπο…", έχουν προηγηθεί δύο φιλμ όπου οι θηλυκότητες βρίσκονταν σε ρόλο περιφερειακό, λειτουργώντας συχνά ως εμπόδιο. Είτε ως αντιπερισπασμός από το "σοβαρό" καλλιτεχνικό έργο τους ("Reprise") είτε ως άλλο ναρκωτικό για να περνάει η ώρα ("Όσλο…"), στην τριλογία οι γυναίκες ετεροκαθορίζονται από τους άντρες των οποίο το πνευματικό επίπεδο πρέπει να φτάσουν. Το ότι εκείνοι, με τη σειρά τους, δεν βλέπουν πέρα από το ναρκισσισμό και τον κυνισμό τους, με τρόπο που θα έκανε περήφανο τον Μπρετ Ίστον Έλις, περνά σε δεύτερη μοίρα από τους Τρίερ-Βογκτ. Υπό αυτό το πρίσμα, ο "Χειρότερος Άνθρωπος…" μοιάζει με μια απόπειρα το δημιουργικό δίδυμο να επανορθώσει την αστοχία του και να θέσει ξανά θεμελιώδη ερωτήματα που καθορίζουν το είναι. Όπως, πόσες φορές μπορείς στ’ αλήθεια να ερωτευτείς σε μια ζωή;