Διαπρεπής διανοούμενος ο οποίος υπερασπίστηκε τους εθνικιστές και το στρατηγό Φράνκο στην αρχή του ισπανικού εμφυλίου πολέμου, αλλά κατόπιν τους επιτέθηκε με ένα μνημειώδη πύρινο λόγο, ο Μιγέλ ντε Ουναμούνο είναι μια αντιφατική και τραγική, γι’ αυτό εξαιρετικά ενδιαφέρουσα ιστορική φιγούρα. Ο Αλεχάντρο Αμενάμπαρ («Οι Άλλοι», «Η Θάλασσα Μέσα μου») τον βιογραφεί στο εντυπωσιακό δράμα εποχής «Όσο Κρατά ο Πόλεμος», με πρωταγωνιστή έναν εντυπωσιακό Κάρα Ελεχάλδε, τον οποίο συναντήσαμε στο φεστιβάλ Θεσσαλονίκης.
Πόσο γνωστή είναι η υπόθεση Ουναμούνο στην Ισπανία;
Την ξέρουν πολλοί. Ειδικά το τελευταίο επεισόδιο στο πανεπιστήμιο, όπου εκείνος βγάζει αυτό το θαρραλέο λόγο, είναι πολύ γνωστό ανάμεσα στις μεγαλύτερες ηλικίες κυρίως. Προσωπικά την γνωρίζω καλά και ένιωθα πολύ κοντά στο θέμα γιατί ήμουν πάντα πολιτικά ενεργός και αριστερός ακτιβιστής, ενώ ο παππούς μου εκτελέστηκε το 1942, τρία χρόνια μετά τη λήξη του εμφυλίου. Υπάρχουν πάντως στοιχεία της ιστορίας που είναι εμμέσως οικεία ακόμα και σ’ αυτούς που δεν ξέρουν ακριβώς το γεγονός, όπως το «θα νικήσετε, αλλά δεν θα πείσετε». Η διάσημη φράση η οποία απευθύνεται στους εθνικιστές και έχει περάσει πλέον στην καθομιλουμένη. Κι ο ίδιος ο Αλεχάντρο (Αμενάμπαρ) δεν ήξερε λεπτομέρειες για το γεγονός, τις οποίες έμαθε μέσα από βιβλία για τον εμφύλιο.
Πλησιάσατε τον Ουναμούνο ως ρόλο κυρίως μέσω της ιστορίας ή μέσω του σεναρίου;
Ήξερα το χαρακτήρα, αλλά έκανα και ιστορική έρευνα. Διάβασα άρθρα και φιλοσοφικά γραπτά του, αλλά επίσης διάβασα πολύ για το πώς τον έβλεπαν οι σύγχρονοι του, τι άποψη είχαν γι’ αυτόν. Όλοι τους συμφωνούν πως ήταν ξεροκέφαλος, γεμάτος αυτοπεποίθηση, ικανότατος ρήτορας και πολύ γκρινιάρης.
Ψάχνοντας, βρήκα ιδέες που προσωπικά μου φάνηκαν χρήσιμες σε ένα γράμμα που του έγραψε ένας Χιλιανός ρωτώντας τον για τον Θεό, με τον οποίο ο Ουναμόνο, ως καθολικός, έμοιαζε να έχει μια «ταραγμένη» σχέση. Είσαστε οργισμένος μαζί του, ρώταγε το γράμμα και ενώ ο Ουναμούνο απαντούσε στην αρχή αρνητικά κι ευγενικά, στην πορεία άρχισε να επιτίθεται στον αποστολέα, γράφοντάς του πως δεν θα έπρεπε να ρωτάει άλλους για τη σχέση του με τον Θεό, την οποία κάθε άνθρωπος πρέπει να ρυθμίζει μόνος του και να αποφασίζει ο ίδιος για τον εαυτό του. Ξεκίνησε να απαντήσει ψύχραιμα και στο τέλος ήταν έξαλλος!
Έχετε υιοθετήσει και μια ιδιαίτερη στάση του σώματος, ενώ παίζετε πολύ με τα χέρια σας…
Λοιπόν, δείτε τι έγινε με τον άνθρωπο που μου έμαθε να κάνω οριγκάμι (γιαπωνέζικη χειροτεχνία με χαρτί) για την ταινία. Μου είπε πως ο Ουναμόνο, ο οποίος είχε πάθος μαζί του, το ξεκίνησε σαν άσκηση για τα δάχτυλά του, καθώς έγραφε διαρκώς με μολύβι ή πένα κι όχι με γραφομηχανή. Έτσι αποφάσισα να χρησιμοποιήσω τα δάκτυλά μου ως εκφραστικό μέσο, ενώ πήρα και την εκδίκησή μου από τον Αλεχάντρο που μου έκανε πολλά πλάνα από την πλάτη. Κάτι που μισεί κάθε ηθοποιός, μιας και όλοι μας λατρεύουμε τα κοντινά και τις εκφράσεις του προσώπου. Εγώ όμως έδενα τα χέρια μου στην πλάτη και έπαιζα με τα δάχτυλά μου… Ένα από τα μικρά τρικ που σε βοηθάνε κάθε φορά να αναπτύξεις ένα χαρακτήρα.
Η προετοιμασία του ρόλου με τον σκηνοθέτη ήταν εντατική; Επιμένατε σε πρόβες ή υπήρχε δυνατότητα αυτοσχεδιασμών;
Έγινε πολλή κουβέντα με τον Αλεχάντρο κατά τη διάρκεια των τεστ για τα κοστούμια και το μακιγιάζ. Πρώτη φορά σε ισπανική ταινία είδα τέτοια δυνατότητα, κάτι που μας έδωσε επιπλέον χρόνο να προετοιμαστούμε. Μου έκανε πολλές υποδείξεις και με άφησε να το δουλέψω μόνος μου, μια και είναι της μεθόδου «δοκιμή και λάθος». Περισσότερο σου λέει τι δεν θέλει, παρά τι ακριβώς θέλει, και σε αφήνει να δοκιμάσεις ό,τι έχεις σκεφτεί. Σου ορίζει το πλαίσιο και μέσα σ’ αυτό μπορείς να κινηθείς ελεύθερα.
Βλέποντας σήμερα την υπόθεση Ουναμούνο από απόσταση, πολλά από τα διλήμματα της εποχής μοιάζουν απλά κι εύκολα να τα απαντήσεις. Στον καιρό τους, όμως, αποδεικνύονται πολύ πιο περίπλοκα, όπως φαντάζομαι κάποια σύγχρονα ερωτήματα, όπως ας πούμε αυτά που έχουν να κάνουν με την αυτονομία των Βάσκων ή της Καταλονίας.
Όλοι μας έχουμε δικαίωμα στο λάθος και ο Ουναμούνο δεν ήταν Θεός. Συνήθιζε να παίρνει θέση για πολλά καυτά ζητήματα και γι’ αυτό δεν κράτησε ουδέτερη θέση στην αρχή του εμφυλίου. Δήλωσε αυτό που πίστευε και όταν κατάλαβε πως ήταν λάθος υπερασπίστηκε τη δημοκρατία με πάθος. Έτσι κι εμείς, καλό είναι να παίρνουμε θέση. Χωρίς βιασύνη κι επιπολαιότητα βέβαια, πρέπει όμως να τοποθετούμαστε απέναντι στα προβλήματα του καιρού μας, ξέροντας πως συχνά οι απαντήσεις είναι απλές και καθαρές κι άλλες φορές περίπλοκες και «γκρίζες». Η ταινία είναι ένα καλό παράδειγμα, γιατί μέσα από τη μεγάλη οθόνη και μια συναρπαστική ιστορία παίρνει θέση απέναντι στο φασισμό και μας υπενθυμίζει, χωρίς να κάνει κήρυγμα, τις ευθύνες μας μπροστά στην αναγέννησή του.
