Η είδηση της απώλειας του Σέρβου σκηνοθέτη Ντούσαν Μακαβέγιεφ σε ηλικία 86 ετών δε στερεί μόνο το παγκόσμιο σινεμά από ένα σπουδαίο δημιουργό, αλλά ρίχνει τίτλους τέλους σε ένα είδος αντισυμβατικού σινεμά που έχει περάσει ανεπιστρεπτί.
Ο γεννημένος στο Βελιγράδι το 1932 Μακαβέγιεφ, από πολύ νωρίς στράφηκε στον κινηματογράφο για να δώσει σάρκα και οστά στις πολιτικά και σεξουαλικά ριζοσπαστικές φαντασιώσεις του. Για τον ίδιο η έννοια της επανάστασης ήταν μια διαρκής πράξη ανατροπής των συντηρητικών και ηθικολογικών δογμάτων που περιορίζουν τη συλλογική ελευθερία, τόσο στην πολιτική αρένα όσο και στην κρεβατοκάμαρα.
Μια στάση που κράτησε σε όλη τη διάρκεια της καριέρας του, πάντα καταθέτοντας την απείθειά του στο εκάστοτε status quo με καυστικές και ενίοτε σαρκαστικές εικόνες, που αποδομούσαν με τον πλέον αποτελεσματικό τρόπο τα όποια αφηγήματα της εξουσίας. Ενδεικτικό είναι το παράδειγμα της ασπρόμαυρης μικρού μήκους ταινίας του «Μην Πιστεύεις σε Μνημεία» (1958), στην οποία μια γυναίκα ερωτοτροπεί παθιασμένα με το άγαλμα ενός καλλίγραμμου άντρα σε ένα πάρκο, ένας τρόπος για τον Μακαβέγιεφ να σατιρίσει την εμμονή του τότε γιουγκοσλαβικού καθεστώτος με τα σύμβολα και την ανέγερση μνημείων.
Αντίστοιχο είναι το ύφος των πρώτων ταινιών του σκηνοθέτη, στις οποίες απέδειξε το σκηνοθετικό του ταλέντο και αναδείχθηκε στη διεθνή κινηματογραφική σκηνή. Παρόμοιας θεματικής, τα «Ο Άνθρωπος δεν είναι Πουλί» (1965) και «Ιστορία Αγάπης ή Η Υπόθεση του Χαμένου Τηλεφωνητή» (1967), εξερευνούν τους ηθικούς φραγμούς και τα ψυχολογικά αδιέξοδα που προκαλούν τα ερωτικά μπερδέματα στα οποία παγιδεύονται οι ήρωες των δύο ταινιών. Ακολούθως το μυθοπλαστικό ντοκιμαντέρ «Innocence Unprotected» (1968), που αποτελείτο από πλάνα της ανολοκλήρωτης ομότιτλης ταινίας του 1941 η οποία προοριζόταν να γίνει το πρώτο σέρβικο φιλμ με ομιλία, έδωσε στον Μακαβέγιεφ την Αργυρή Άρκτο στο φεστιβάλ του Βερολίνου. Ήταν όμως με την επόμενη ταινία του που ο Σέρβος προβοκάτορας θα τελειοποιούσε το ύφος του και θα προκαλούσε με τις εικόνες του.
Στο «Τα Μυστήρια του Οργανισμού» (1971) ο Μακαβέγιεφ έσμιξε τις θεωρίες του Βίλχελμ Ράιχ («Άκου, Ανθρωπάκο!») για τη σεξουαλική καταπίεση, τις κοινωνικές τάξης και την ατομική δράση, σε ένα χειμαρρώδες καταγγελτικό φιλμ που απεκδύεται τη σοβαροφάνεια και χλευάζει την πατριαρχία με κοφτερό χιούμορ. Ο σκηνοθέτης βραβεύτηκε και πάλι στο Βερολίνο, όμως η ολομέτωπη εναντίωση στην αισθητική και τις αρχές του τιτοϊκού καθεστώτος ήταν αυτή που τον οδήγησε εκτός συνόρων.
Φτάνουμε έτσι στην όχι απαραίτητα καλύτερη, αλλά σίγουρα την πιο περιβόητη ταινία του Σέρβου, το εικονοκλαστικό «Sweet Movie» (1974) που γύρισε στον Καναδά. Ένας πρωτοφανής ύμνος στον πανηδονισμό, την άνευ όρων σεξουαλική έκφραση η οποία συνδέεται άμεσα με την ανατρεπτική θέαση του μαρξισμού, ο οποίος προκάλεσε σάλο διεθνώς. Σε πολλές χώρες όπως η Αγγλία το «Sweet Movie» απαγορεύτηκε, ενώ άφησε αποσβολωμένο τον σπουδαίο κριτικό κινηματογράφου Ρότζερ Ίμπερτ, ο οποίος σε κείμενό του για την ταινία έγραψε μεταξύ άλλων: «Και τι θέλει να μας πει ο Μακαβέγιεφ με το "Sweet Movie"; Δεν ξέρω. [...] Η ταινία αψηφά την κριτική την ίδια στιγμή που φαίνεται να τη χρειάζεται περισσότερο, κι εγώ δεν μπορώ να σταματήσω να τη σκέφτομαι παρόλο που δεν καταλήγω πουθενά». Φυσικά το «Sweet Movie» ξεχωρίζει παρασάγγας από οτιδήποτε άλλο είχε γυριστεί τότε και χάρη στην αριστουργηματική μουσική του Μάνου Χατζιδάκη.
Έκτοτε ο Μακαβέγιεφ δε σκηνοθέτησε άλλη τόσο τολμηρή ταινία, χρειάστηκε μάλιστα 7 χρόνια για να ολοκληρώσει το «Μοντενέγκρο: Γουρούνια και Μαργαριτάρια» (1981). Αξιοσημείωτες στιγμές της μετέπειτα φιλμογραφίας του, οι οποίες δεν έφτασαν την επιτυχία των πρώτων ταινιών του, είναι τα «The Coca-Cola Kid» (1985) και «Ο Γορίλας Κάνει Μπάνιο το Μεσημέρι» (1993).
