Υποψήφιος για Όσκαρ με το ντοκιμαντέρ «Δεν Είμαι ο Νέγρος σου», ο πολιτικά ευαίσθητος σκηνοθέτης από την Αϊτή, ο οποίος έχει διατελέσει και υπουργός Πολιτισμού της χώρας του, μας εξηγεί τι συνέβη «Όταν ο Μαρξ Συνάντησε τον Ένγκελς».
Tι ήταν αυτό που σας φάνηκε ενδιαφέρον σε μια κινηματογραφική βιογραφία του Καρλ Μαρξ;
Το πρώτο ενδιαφέρον στοιχείο είναι πως ήρθα σε επαφή με τον Μαρξ και τον Ένγκελς όταν σπούδαζα στη Γερμανία και εντυπωσιάστηκα από την ακρίβεια της σκέψης τους πάνω στην καπιταλιστική κοινωνία. Πρόκειται για την ίδια κοινωνία στην οποία ζούμε και σήμερα, καθώς στις δομές της δεν έχει αλλάξει παρά ελάχιστα από την εποχή της βιομηχανικής επανάστασης.
Το δεύτερο στοιχείο είναι πως εδώ και μια δεκαετία νιώθω πως έχουμε όλο και περισσότερο την ανάγκη να επιστρέψουμε στην πραγματικότητα. Μοιάζει σαν να απωθούμε διαρκώς την Ιστορία, τον ορθολογικό τρόπο σκέψης, την επιστήμη… Ο ισχυρότερος άντρας του πλανήτη μπορεί να βγαίνει πλέον και να έχει λόγο για το οτιδήποτε, ενώ δεν έχει καν σπουδάσει. Η επιστροφή στον Μαρξ είναι μια επιστροφή στην καθαρή σκέψη, στο να αναλύουμε δηλαδή αυτά που βλέπουμε γύρω μας αναζητώντας τη δομή τους και τις λογικές αιτίες τους, κι όχι να μένουμε προσκολλημένοι σε απόψεις που προέρχονται μόνο από τα συναισθήματά μας, την εθνικότητά μας, την κοινωνική τάξη μας ή το Θεό.
Εκτός από κινηματογραφιστής, έχετε υπάρξει και πολιτικός. Ποιος είναι λοιπόν ο πιο πρόσφορος τρόπος για να αλλάξει κάποιος τον κόσμο;
Δεν πιστεύω στις συνταγές και το μήνυμα της ταινίας είναι πως μόνοι μας δεν μπορούμε να αλλάξουμε τίποτα. Σήμερα ζούμε σε μια δημοκρατική κοινωνία. Καπιταλιστική μεν, αλλά δημοκρατική, άλλο αν ο καπιταλισμός προσπαθεί να μας πείσει πως αυτός εφηύρε τη δημοκρατία. Εκείνη υπήρχε από την εποχή της αρχαίας Ελλάδας και αυτό που μας έχει διδάξει η ιστορία της είναι πως για να γίνουν αλλαγές χρειαζόμαστε την πλειοψηφία. Είτε ως πολιτικός λοιπόν είτε ως σκηνοθέτης προσπαθώ να κάνω ό,τι μπορώ για να καλλιεργηθεί μια καινούρια αντίληψη. Να δοθούν ιδέες και ερεθίσματα στη νέα γενιά για να μπορέσει να σκεφτεί βαθύτερα από εμάς, αποτελεσματικότερα από εμάς και να αλλάξει το μέλλον.
Ένα από τα «προβλήματα» της μαρξιστικής θεωρίας είναι πως για πολλούς παραμένει άμεσα συνδεδεμένη με το σοβιετικό καθεστώς και τον υπαρκτό σοσιαλισμό.
Είναι αλήθεια, αλλά αλήθεια είναι και το πώς ο Μαρξ με τον Ένγκελς θα είχαν εκτελεσθεί από τις πρώτες κιόλας μέρες της επανάστασης. Ήταν πραγματικοί αμφισβητίες, είχαν φανταστεί εντελώς διαφορετικά τη λαϊκή εξέγερση, αλλά ακόμα κι αν διαφωνεί κανείς με αυτά που πιστεύω, η ταινία προσπαθεί να ξεφύγει από την πολιτική προπαγάνδα και από τα στενά όρια του κομμουνιστικού μηνύματος. Η σπουδαιότητα της μαρξιστικής σκέψης, ακόμα και για όσους δεν είναι κομμουνιστές, βρίσκεται στη διαχρονικότητά της ως εργαλείο οικονομικής και πολιτικής ανάλυσης. Στο ότι μας καθαρίζει το μυαλό από την απίστευτη θολούρα που κυριαρχεί γύρω μας και, σ’ αυτό μάλιστα επιμένει η ταινία, μας λέει πως στο δρόμο για το μέλλον δεν υπάρχουν συνταγές και έτοιμες λύσεις, αλλά αντιφάσεις, δισταγμοί και πισωγυρίσματα. Έτοιμες λύσεις έχουν μόνον οι λαϊκιστές, πολιτικοί σαν τον Μπερλουσκόνι, τον Τραμπ και τον Σαρκοζί.
Πώς μπορούν τέτοιες ιδέες, βαθιά πολιτικές, να γίνουν αφηγηματικά συναρπαστικές για έναν κινηματογραφικό θεατή;
Δεν γνωρίζω κάποια συγκεκριμένη συνταγή… Όσον αφορά το «Όταν ο Μαρξ Συνάντησε τον Ένγκελς», η σκέψη μου ήταν πως μια βιογραφική προσέγγιση με καλογραμμένη πλοκή –πιστή στα γεγονότα–, δημιουργία ζωντανών χαρακτήρων κι έμφαση στον τρόπο με τον οποίο οι τρείς ήρωες της ταινίας, γιατί υπάρχει και η δυναμική παρουσία της Τζένι Μαρξ, οδηγήθηκαν στη δημιουργία αυτού που αποκαλούμε μαρξιστική σκέψη θα ήταν ό,τι πιο αποτελεσματικό στο να επικοινωνήσουμε στο θεατή τις ιδέες μας. Ή μάλλον τις ιδέες μας πάνω στις μαρξιστικές ιδέες.
Τώρα, σε ό,τι αφορά το «Δεν Είμαι ο Νέγρος σου», το ντοκιμαντέρ πάνω στις απόψεις του συγγραφέα και ακτιβιστή Τζέιμς Μπάλντουιν για τα δικαιώματα των Αφροαμερικανών, εκεί επιλέξαμε μια διαφορετική προσέγγιση. Πιο μετωπική, με υλικό αρχείου, εξομολογήσεις ανθρώπων της εποχής, γραπτά του Μπάλντουιν και αφήγηση από τον Σάμιουελ Τζάκσον, σε ένα μοντάζ που προσπαθεί να μεταφέρει τον θεατή στα ’50s-’60s. Πάλι όμως στηριγμένη στην κινηματογραφική λογική της ανάλυσης αιτιών και συμπεριφορών, με τρόπο που δίνει στο κοινό τη δυνατότητα να σκεφτεί, να αναλύσει και να βγάλει τα δικά του συμπεράσματα.
Περισσότερες πληροφορίες
Όταν ο Μαρξ Συνάντησε τον Ένγκελς
Εξόριστος στο Παρίσι του 1844 μαζί με τη σύζυγό του Τζένι, ο 26χρονος Καρλ Μαρξ συναντά τον γιο εργοστασιάρχη Φρίντριχ Ένγκελς. Είναι η αρχή μιας επαναστατικής φιλίας που θα οδηγήσει, ύστερα από τέσσερα χρόνια, στη συγγραφή του «Κομμουνιστικού Μανιφέστου».
