Αθήνα και αρχιτεκτονική: Τι 'βραβεύεται' στην πόλη - και τι μένει εκτός;

Η αντίληψή μιας για το αστικό περιβάλλον, αναπόφευκτα αντανακλά τον ρόλο που κατέχουμε σε αυτό. Μόνιμος κάτοικος, ταξιδιώτης ή/και επενδυτής. Αυτά που εντυπώνονται ως "θετικά" ή "αρνητικά" στοιχεία μιας πόλης, φιλτράρονται μέσα από τα γυαλιά της προσωπικής εμπειρίας υπό αυτές τις ταυτότητες.

Ωστόσο, τι είναι αυτό που παρατηρούν οι κριτικές, όταν βραβεύουν μια πόλη; Και πώς μεταφράζεται η εμπειρία μιας πόλης σε αρχιτεκτονική βράβευση; Άραγε η Αθήνα, που βρίσκεται βάσει των κριτηρίων τους;

Με αφορμή αυτές τις απορίες, συζητήσαμε με την Ελένη Στεφανία Καλαποδά, αρχιτέκτονα – urban designer, που τα τελευταία χρόνια συμμετέχει ως μέλος κριτικής επιτροπής σε διεθνή βραβεία αρχιτεκτονικής και design, εστιάζοντας στην πρωτεύουσα της Ελλάδας και τη θέση της στον παγκόσμιο χάρτη.

Αρχικά, θα θέλαμε να μας μιλήσετε για τα βραβεία πόλεων. Τι ακριβώς βραβεύουν οι διεθνείς κριτές αρχιτεκτονικής και τι βλέπουν σε μια πόλη;

Ως μέλος κριτικών επιτροπών σε διεθνή βραβεία, όπως τα Europe 40 Under 40 of the Chicago Athenaeum Museum, τα WAN Awards και τα RIBA UK Awards, βλέπω ότι τα κριτήρια αξιολόγησης έχουν αλλάξει ριζικά τα τελευταία χρόνια. Δεν βραβεύουμε πια απλώς το "όμορφο κτίριο" ή την εντυπωσιακή μορφή, αυτό είναι κάτι που ως κριτής το βλέπω να επαναλαμβάνεται σε όλες σχεδόν τις διεθνείς επιτροπές όπου συμμετέχω. Αναζητούμε επίδραση: πώς ένα έργο ή μια πόλη αλλάζει την καθημερινή ζωή των ανθρώπων, πώς αντιμετωπίζει την κλιματική κρίση, πώς ενισχύει την κοινωνική συνοχή.

Συγκεκριμένα, οι διεθνείς κριτές εστιάζουν σε τέσσερα βασικά πεδία:

• Βιωσιμότητα και κλιματική ανθεκτικότητα: Πώς μια πόλη διαχειρίζεται το νερό, τη θερμότητα και την ενέργεια, αξιοποιώντας βιώσιμες υποδομές και νέες τεχνολογίες (π.χ. smart grids, ψηφιακά εργαλεία) για να αντιμετωπίσει την κλιματική κρίση χωρίς να χάνει την ανθρώπινη κλίμακα και τη μοναδική της ταυτότητα. Πόλεις, όπως η Κοπεγχάγη και το Ρότερνταμ, έχουν γίνει πρότυπα επειδή ενσωμάτωσαν "πράσινες υποδομές", πλατείες που συλλέγουν νερό βροχής, κτίρια με μηδενικό ενεργειακό αποτύπωμα, ποδηλατόδρομους ως βασικό δίκτυο μετακίνησης.
• Δημόσιος χώρος και ποιότητα ζωής: Δεν μετράμε μόνο τα τετραγωνικά πάρκων, αλλά πώς χρησιμοποιούνται. Υπάρχουν καθίσματα; Σκιά; Προσβασιμότητα για όλες τις ηλικίες; Ασφάλεια; Πόλεις που κερδίζουν βραβεία έχουν δημόσιους χώρους που χρησιμοποιούνται καθημερινά, όχι μόνο σε γιορτές.
• Κοινωνική δικαιοσύνη και προσβασιμότητα: Ποιος έχει πρόσβαση στους καλύτερους δημόσιους χώρους; Πώς διασφαλίζεται ότι οι παρεμβάσεις δεν οδηγούν σε gentrification και εκτόπιση κατοίκων; Υπάρχει συμμετοχικός σχεδιασμός;

Ποια είναι η θέση της Αθήνας σ' αυτές βραβεύσεις αυτές;

Η Αθήνα έχει σημαντική παρουσία σε διεθνή βραβεία, κυρίως μέσω διακεκριμένων έργων· αυτό αποτελεί ένδειξη ότι το δυναμικό υπάρχει, αλλά χρειάζεται πολιτική συνέχεια και θεσμικό συντονισμό για να αποκτήσει κλίμακα.

Στα Europe 40 Under 40 Awards 2025, στα οποία συμμετείχα ως κριτής, διακρίθηκαν δύο βραβευμένες ελληνικές υποβολές με έδρα την Αθήνα: τα έργα The Orbit και BEAT Global Headquarters από το γραφείο Lianou Chalvatzis Architects (LC Architects). Οι συγκεκριμένες υποβολές ξεχώρισαν για τον τρόπο με τον οποίο συνδυάζουν σύγχρονο σχεδιασμό με βαθιά κατανόηση του μεσογειακού κλίματος και της τοπικής ταυτότητας, αναδεικνύοντας μια νέα γενιά ελλήνων αρχιτεκτόνων που σκέφτεται διεθνώς αλλά δρα τοπικά, με έμφαση στη βιωσιμότητα και την ποιότητα των υλικών.

Επιπλέον, το Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος (ΚΠΙΣΝ) του Renzo Piano έχει λάβει διεθνή αναγνώριση σε βραβεία βιώσιμης αρχιτεκτονικής για την ενεργειακή του απόδοση, το μεγάλο πάρκο και τη συμβολή του στη δημόσια ζωή της Αθήνας. Το Μουσείο Ακρόπολης του Bernard Tschumi έχει επίσης βραβευτεί διεθνώς για τη σχέση του με το αρχαίο τοπίο και την αρχιτεκτονική του ποιότητα.

Ωστόσο, σε βραβεία που αφορούν αστικές στρατηγικές (urban resilience, mobility strategies, public space networks), η Αθήνα εμφανίζεται λιγότερο συχνά σε σχέση με πόλεις όπως  Βαρκελώνη, το Άμστερνταμ ή η Λυών, που έχουν αναπτύξει ολοκληρωμένα σχέδια για την κλιματική ανθεκτικότητα και τη βιώσιμη κινητικότητά τους.

Τι λείπει από την Αθήνα και πού θα έπρεπε να εστιάσουμε, ώστε να βρεθεί με πιο εμφατικό τρόπο στον παγκόσμιο χάρτη των βραβευμένων αρχιτεκτονικά πόλεων και να θεωρηθεί πόλη του μέλλοντος;

Για να γίνει η Αθήνα "πόλη του μέλλοντος" στον διεθνή χάρτη, πρέπει να επενδύσουμε σε τέσσερις κατευθύνσεις:

1. Ολοκληρωμένο σχέδιο για τον δημόσιο χώρο: Η Αθήνα έχει πλατείες, πάρκα, πεζοδρόμους, αλλά συχνά λείπει η συνεκτική στρατηγική. Χρειαζόμαστε ένα δίκτυο σκιασμένων διαδρομών, "πράσινων διαδρόμων" που συνδέουν γειτονιές, πλατείες με καθίσματα και φωτισμό που ενθαρρύνουν την καθημερινή χρήση. Πόλεις. όπως η Βαρκελώνη με τα "Superblocks", έχουν δείξει πώς μικρές, στοχευμένες παρεμβάσεις, μπορούν να αλλάξουν τη ζωή ολόκληρων γειτονιών.
2. Κλιματική ανθεκτικότητα ως προτεραιότητα: Η Αθήνα πρέπει να αντιμετωπίσει τον καύσωνα, τις πλημμύρες και την έλλειψη νερού με nature-based solutions: περισσότερα δέντρα, "μπλε-πράσινες" υποδομές (π.χ. πλατείες που συλλέγουν νερό βροχής), δροσερούς διαδρόμους, πράσινες στέγες. Αυτά δεν είναι "διακόσμηση", είναι υποδομές επιβίωσης για τις επόμενες δεκαετίες.
3. Βιώσιμη κινητικότητα: Το μετρό είναι τεράστια επιτυχία, αλλά χρειαζόμαστε περισσότερα: ασφαλείς ποδηλατόδρομους, ενισχυμένα δρομολόγια λεωφορείων, πεζοδρομήσεις σε επίπεδο γειτονιάς. Η Κοπεγχάγη έχει 62% των μετακινήσεων με ποδήλατο, όχι επειδή είναι "πράσινοι", αλλά επειδή είναι πιο γρήγορο και πιο άνετο από το αυτοκίνητο.
4. Συμμετοχικός σχεδιασμός και διαφάνεια: Τα έργα που βραβεύονται διεθνώς συχνά έχουν συμπεριλάβει κατοίκους από την αρχή της διαδικασίας. Η Αθήνα χρειάζεται περισσότερους ανοιχτούς διαλόγους, workshops, pilot projects που δοκιμάζονται πριν υλοποιηθούν οριστικά. Αυτό δημιουργεί εμπιστοσύνη και διασφαλίζει ότι οι παρεμβάσεις ανταποκρίνονται στις πραγματικές ανάγκες.

Τέλος, θα ήθελα να μου αναφέρετε κάποια θετικά στοιχεία της πρωτεύουσας, που την κάνει να ξεχωρίζει. 

Η Αθήνα έχει τεράστια πλεονεκτήματα που πολλές πόλεις ζηλεύουν:

• Κλίμα και υπαίθρια ζωή: 300 ημέρες ηλιοφάνειας το χρόνο σημαίνουν ότι μπορούμε να ζούμε έξω σχεδόν όλο το χρόνο. Αυτό είναι πλεονέκτημα που δεν το έχουν πόλεις του Βορρά, αν το αξιοποιήσουμε σωστά (σκιά, δροσιά, ποιοτικοί δημόσιοι χώροι).
• Ανθρώπινη κλίμακα: Οι γειτονιές της Αθήνας, Εξάρχεια, Κολωνάκι, Παγκράτι, Κυψέλη, έχουν έντονη ταυτότητα και κοινωνική ζωή. Η γειτονιά είναι ακόμα ζωντανή, κάτι που σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις έχει χαθεί.
• Ιστορικό και πολιτιστικό απόθεμα: Η Ακρόπολη, το ΚΠΙΣΝ, το Ωδείο Ηρώδου Αττικού, το Εθνικό Θέατρο, η Αθήνα έχει ένα μοναδικό συνδυασμό αρχαίου και σύγχρονου πολιτισμού που λίγες πόλεις διαθέτουν.
• Νέα γενιά δημιουργών: Όπως είδα στα Europe 40 Under 40 of the Chicago Athenaeum Museum, υπάρχει μια νέα γενιά αρχιτεκτόνων, σχεδιαστών, καλλιτεχνών που δουλεύει με διεθνή standards αλλά με βαθιά κατανόηση του τοπικού πλαισίου. Αυτή η γενιά μπορεί να οδηγήσει την Αθήνα σε νέες κατευθύνσεις.

Η Αθήνα έχει όλα τα συστατικά για να γίνει μια από τις πιο βιώσιμες, ζωντανές πόλεις της Μεσογείου. Το ερώτημα δεν είναι αν μπορεί, αλλά ποια Αθήνα θέλουμε να βραβεύεται διεθνώς σε 20 χρόνια: μια πόλη μεμονωμένων παρεμβάσεων ή μια πόλη με σαφή όραμα, συνέπεια και συλλογική φιλοδοξία;

Plus - σημεία που ξεχωρίζουν στον αθηναϊκό χάρτη

• ΚΠΙΣΝ και το πάρκο του: Ένα από τα πιο επιτυχημένα projects της τελευταίας δεκαετίας, που δείχνει πώς ένας δημόσιος χώρος μπορεί να γίνει το καθημερινό "σαλόνι" μιας πόλης. Συνδυάζει πολιτισμό, πράσινο, βιωσιμότητα και προσβασιμότητα για όλους.
• Πεζόδρομος Διονυσίου Αρεοπαγίτου: Η σύνδεση της Ακρόπολης με την πόλη είναι ένα από τα καλύτερα παραδείγματα πεζοδρόμησης στην Αθήνα. Δείχνει πώς μια απλή παρέμβαση μπορεί να αλλάξει την εμπειρία μιας ολόκληρης περιοχής.
• Εμπορικό Τρίγωνο και Ερμού: Η καρδιά της εμπορικής ζωής της πόλης παραμένει ζωντανή και προσβάσιμη. Με περαιτέρω βελτιώσεις (περισσότερη σκίαση, καθίσματα, πράσινο), θα μπορούσε να γίνει πρότυπο αστικού δημόσιου χώρου.
• Πλάκα και Αναφιώτικα: Η παραδοσιακή αρχιτεκτονική σε συνδυασμό με την ανθρώπινη κλίμακα και την αίσθηση "χωριού μέσα στην πόλη" είναι κάτι που οι διεθνείς επισκέπτες θαυμάζουν, και που θα πρέπει να προστατεύουμε και να αναδεικνύουμε περαιτέρω.
• Παναθηναϊκό Στάδιο (Καλλιμάρμαρο): Ένα μοναδικό μνημείο που συνδέει την αρχαιότητα με τη σύγχρονη αθλητική και πολιτιστική ζωή της πόλης.