Τα "νέα” Εξάρχεια, είναι σημαντικό να είναι μια συνέχεια της ιστορίας της πλατείας τους, όπως την έζησα στα τέλη της δεκαετίας του'80. Μια τοποθεσία που "έβραζε” μέσα στη δημιουργικότητα, ένα προσόν που δεν μπορεί να υπάρξει, χωρίς και την αισθητική, μουσική και ιδεολογική αμφισβήτηση. Αυτή η ιστορική γειτονιά του Αθηναϊκού κέντρου, όπως καθετί που θέλει να εξελιχθεί, πρέπει να το κάνει χωρίς να ξεχνά την ιστορία της, αλλά ούτε και να μένει αιχμάλωτη στη στασιμότητα μιας παρωχημένης "νοσταλγίας”. Γιατί ισχύει και εδώ το "από τα στάσιμα νερά, να περιμένεις πάντα δηλητήριο”.
Τα στάσιμα νερά, που δεν ανανεώνονται και δεν κινούνται, όντως γίνονται εστία μικροβίων και ασθενειών. Γιατί να μη συμβαίνει αυτό και με τα underground κινήματα, που γεννήθηκαν στην περιοχή και τα οποία φλερτάρουν επικίνδυνα με τη γραφικότητα, όπως κάθε κατάσταση που "βαλτώνει” χωρίς να ανανεωθεί; Αυτό χρειάζεται όμως και η αισθητική κάποιων κομβικών έργων στη συγκεκριμένη περιοχή. Την ανανέωση. Τα Εξάρχεια, επομένως, ως βιωμένος τόπος και πεδίο διεκδικήσεων, χρειάζονται να εξελιχθούν χωρίς να χάσουν την ψυχή τους.
"Θα πουν ότι πήρες στραβό δρόμο, αν τραβάς το δρόμο σου" γράφει ο Αργεντινός ποιητής Αντόνιο Πόρτσια, συνοψίζοντας σε μια φράση την ουσία μιας γειτονιάς που επιλέγεις να ανήκεις αν θέλεις να ζεις αλληλέγγυος, μα αυτόνομος. Αποτελώντας μήτρα ριζοσπαστικών ιδεών, από την ίδρυση του ΕΑΜ το 1941 "σ’ ένα μικρό σπιτάκι στο τέρμα της οδού Μαυρομιχάλη ή, κατ’ άλλους, της Ιπποκράτους", και πεδίο δημοκρατικής αντίστασης στην εξέγερση των φοιτητών του Πολυτεχνείου ενάντια στη χούντα των συνταγματαρχών το 1973, τα Εξάρχεια συμβαίνουν από τότε μέχρι σήμερα γύρω από ένα μανιχαϊστικό δίλημμα που μοιάζει να λέει "ή εμείς ή αυτοί".
Κι εκεί ακριβώς κρύβεται σήμερα η μεγαλύτερη πρόκληση: μέσα από μια συμπεριληπτική και συμμετοχική κουλτούρα συνύπαρξης να καταφέρουμε να συνοικήσουμε τα Εξάρχεια μαζί. Τι σημαίνει όμως αυτό το μαζί; Ο κατακόρυφος εξευγενισμός των γειτονιών του αθηναϊκού κέντρου μέσα από ανεξέλεγκτες επενδύσεις ξένων ιδιωτών τραυματίζει την κοινωνική συνοχή, εξαγριώνοντας τους ντόπιους, που νιώθουν να εξορίζονται, και καταδικάζοντας τους νεοφερμένους κάτω από την ταμπέλα των τουριστών. Συνθήματα γραμμένα σε τοίχους όπως "refugees welcome, tourists go home" αποκαλύπτουν ότι η υγιής ανάπτυξη κάθε γειτονιάς μπορεί να επιτευχθεί, σε βάθος χρόνου, μόνο μέσα από την προτεραιοποίηση της κοινωνικής ενσωμάτωσης έναντι του εύκολου κέρδους.
Τα "Νέα Εξάρχεια" οφείλουν στον εαυτό τους να παραμείνουν μια μποέμ αθηναϊκή συνοικία με στεγαστικούς συνεταιρισμούς, στέκια και βιβλιοπωλεία στον αντίποδα μιας συγκρουσιακής Disneyland προς τέρψη των τουριστών”. Οι παραπάνω λέξεις ανήκουν στη Μελίνα Αρβανίτη-Πολλάτου που ζει και εργάζεται στα Εξάρχεια ανάμεσα στην αρχιτεκτονική και τη συγγραφή, "τα υλικά και τις λέξεις” που λέει και η ίδια. Από το 2020 είναι αρχισυντάκτρια και αρθρογράφος στο αρχιτεκτονικό περιοδικό Archisearch.
Η πρόκληση της σημερινής εποχής δεν είναι απλώς να αποφευχθεί ο βίαιος εξευγενισμός, αλλά να δημιουργηθεί ένα νέο μοντέλο αστικής ανάπτυξης που σέβεται την κοινωνική συνοχή και την πολιτιστική μνήμη. Στο πλαίσιο αυτό, τέσσερα αρχιτεκτονικά έργα ξεχωρίζουν ως παραδείγματα μιας διαφορετικής προσέγγισης στη σχέση παλαιού και νέου, τοπικού και διεθνούς, ιστορίας και σύγχρονης πραγματικότητας.
Pharaoh, Χρυσοκώνα Μαύρου
Το "Pharaoh", wine bar-restaurant στην καρδιά της Αθήνας, αποτελεί την πιο ώριμη δουλειά της αρχιτέκτονα Χρυσοκώνας Μαύρου και μια σημαντική στιγμή για τον σύγχρονο σχεδιασμό χώρων εστίασης στην Ελλάδα. Βραβευμένο ως ο κορυφαίος εστιατοριακός χώρος του 2024 στα Grail Awards, το έργο ξεχωρίζει για την ικανότητά του να ενώσει την αυθεντικότητα της πόλης με μια φρέσκια, ολοκληρωμένη αισθητική.
Η προσέγγιση της Μαύρου διακρίνεται από μια ειλικρινή σχέση με τα υλικά: το γυμνό μπετόν, το φυσικό ξύλο, οι ίχνοι της φθοράς και του χρόνου δεν είναι διακοσμητικές επιλογές αλλά αληθινά στοιχεία που αντικατοπτρίζουν την πολυδιάστατη ταυτότητα της Αθήνας. Στο επίκεντρο βρίσκεται το μπαρ, που λειτουργεί ως πυρήνας γύρω από τον οποίο οργανώνεται όλη η κίνηση.
Ο φωτισμός παραμένει συγκρατημένος, τονίζοντας επιλεκτικά τα ζωντανά σημεία, ενώ η μουσική –αποκλειστικά σε βινύλιο– προσθέτει μια υλική, σχεδόν νοσταλγική διάσταση. "Επιθυμούσα να νιώθει κανείς πως εδώ ο χρόνος υπακούει σε διαφορετικό ρυθμό: πιο αργό, πιο προσεκτικό", εξηγεί η αρχιτέκτονας. Το τελικό αποτέλεσμα δίνει την εντύπωση ενός χώρου που δε δημιουργήθηκε τώρα, αλλά πάντα ανήκε στη συγκεκριμένη γωνιά της πόλης.
Νέο Αρχαιολογικό Μουσείο, David Chipperfield Architects - Αλέξανδρος Τομπάζης
Είχα την τύχη να μιλήσω πρώτος με τον David Chipperfield, αμέσως μετά την ανάθεση του project της επέκτασης και ολοκληρωμένης αναβάθμισης του Εθνικού Αρχαιολογικού μουσείου, που φιλοξενεί μερικά από τα σημαντικότερα τεκμήρια της αρχαίας ελληνικής τέχνης. "Όλοι μάχονται στο τέλος κερδίζει αυτός που παλεύει καλύτερα” μου είπε ο David Chipperfield για την πριν από 3 χρόνια, ανάθεση έργου στο Βερολινέζικο γραφείο του και στο αρχιτεκτονικό γραφείο του Αλέξανδρου Τομπάζη.
"Ο άξονας Αθήνας-Βερολίνου είναι σημαντικός. Αναλογιστείτε ότι καθόμαστε σε ένα κτίριο που σχεδίασε το 19ο αιώνα Γερμανός αρχιτέκτονας. Υπάρχει αλληλεπίδραση μεταξύ κλασικής Ελλάδας και Βερολίνου”. "Η αποστολή των μουσείων σαν κτίρια έχει εξελιχθεί και δε χρειάζεται να μπαίνουμε υποχρεωτικά σοβαροί σε αυτά αλλά να αφηνόμαστε και τελικά να γοητευόμαστε, ή και να ερωτευόμαστε αντικείμενα Τέχνης…”
Curtains, If-Untitled
Η ανακαίνιση αυτής της διατηρητέας κατοικίας της δεκαετίας του '30 στην Αθήνα αποτελεί υπόδειγμα ισορροπίας μεταξύ μνήμης και εξέλιξης. Το project αυτό μιλάει με ειλικρίνεια για το πώς πρέπει να συνεχίζεται η ιστορία των Εξαρχείων: με σεβασμό στο παρελθόν, αλλά χωρίς να μετατρέπεται η γειτονιά σε μουσείο ή σε νοσταλγική αναπαράσταση ενός χαμένου κόσμου.
Το ισόγειο διατηρείται, τιμώντας την αρχική δομή και τη σχέση του με τον μικρό ιδιωτικό κήπο—ένα στοιχείο που θυμίζει την παλιά αθηναϊκή κατοικία, όπου κάθε δωμάτιο ανοίγεται στο πράσινο. Ωστόσο, η επέκταση στον επάνω όροφο δεν προσποιείται πως ανήκει στο 1930. Αντίθετα, το ατσάλι και ο ψευδάργυρος μιλούν με σύγχρονη γλώσσα, δημιουργώντας σκόπιμη αντίθεση που αναδεικνύει και τις δύο εποχές.
Αυτή η διαλεκτική σχέση—το παλιό που παραμένει ζωντανό, το νέο που δεν κρύβεται—είναι ο δρόμος για τα Εξάρχεια. Όχι νοσταλγία που παγώνει, αλλά ενεργός διάλογος μεταξύ στρωμάτων χρόνου. Μια γειτονιά που τιμά την ταυτότητά της χωρίς να γίνεται αιχμάλωτός της, που εξελίσσεται χωρίς να ξεχνά. Αυτό δεν είναι "Μυστικά του Βάλτου"—είναι απλά αρχιτεκτονική ειλικρίνεια.
The Interwoven City, Deplot architects
Το The Interwoven City δεν επιδιώκει να "αλλάξει" τα Εξάρχεια, αλλά να συνομιλήσει με την εξελισσόμενη πόλη. Σε μια γειτονιά με έντονη ταυτότητα, το έργο προτείνει μια διαφορετική αστική ανανέωση: την επανένταξη ενός κτιρίου της δεκαετίας του '70 στο σήμερα, χωρίς να αλλοιώνει τον χαρακτήρα του τόπου.
Η επιλογή της επανάχρησης, η διατήρηση της φέρουσας δομής και οι ευέλικτοι χώροι εκφράζουν μια αρχιτεκτονική που αντιλαμβάνεται την πόλη ως ζωντανό οργανισμό—όχι ως πεδίο ριζικών παρεμβάσεων. Η εξέλιξη έρχεται από τη φροντίδα και τον σεβασμό, όχι από την αντικατάσταση.
Το έργο φιλοδοξεί να λειτουργήσει ως παράδειγμα βιώσιμης κατοίκησης που ενισχύει τη συλλογικότητα και τη σχέση του κτιρίου με το δρόμο και τη γειτονιά. Μια αρχιτεκτονική που δεν επιβάλλεται αλλά ενσωματώνεται, συμβάλλοντας σε μια πιο ανθεκτική, ανθρώπινη και διαχρονική πόλη.
Ακολούθησε το Αθηνόραμα στο Facebook, Tik Tok και το Instagram.
Διαβάστε Επίσης
Διαβάστε Επίσης
