Βασιλική Παπαγεωργίου & Νικηφόρος Μεταξάς (1997) © Philippe Rossignol
Μετράμε αντίστροφα για τη συναυλία του Σύγχρονου Βόσπορου στο Μέγαρο Μουσικής (Σάββατο 10/10, αίθουσα "Αλεξάνδρα Τριάντη"), η οποία ξαναφέρνει κι εσάς μπροστά στο κοινό. Ποιο είναι αυτό το σχήμα; Είναι επίγονοι του κλασικού Βόσπορου; Ή έχουν περισσότερο να κάνουν με το Φανάρι Της Ανατολής;
Όπως γνωρίζετε, η κλασική ορχήστρα "Βόσπορος", που ιδρύθηκε το 1986 στην Κωνσταντινούπολη με καλλιτεχνικό διευθυντή τον Νικηφόρο Μεταξά και μέλη τους καλύτερους δεξιοτέχνες της Οθωμανικής μουσικής παράδοσης της Τουρκίας, ανέσυρε από τη λήθη το έργο των Ρωμιών συνθετών της Πόλης, παρουσιάζοντας στο ελληνικό κοινό ένα έως τότε σχεδόν άγνωστο ρεπερτόριο. Ηχογράφησε πολυάριθμα άλμπουμ που κυκλοφόρησαν σε Ελλάδα και Τουρκία και πραγματοποίησε συναυλίες σε Ελλάδα, Τουρκία και Ευρώπη. Επίσης, για την προσφορά της στην ελληνο-τουρκική πολιτιστική ανταλλαγή, απέσπασε το βραβείο Ειρήνης και Φιλίας "Abdi Ipekçi" το 1991 στην Τουρκία, καθώς και το "European Award of Bridging Conflicts through the Arts" (Ευρωπαϊκό Βραβείο για τη Γεφύρωση Αντιπαραθέσεων μέσω της Τέχνης), το 2000 στις Βρυξέλλες.
Στη συνέχεια (1994), ζητώντας να αφουγκραστεί και να βυθομετρήσει τα ιστορικά βάθη της Πόλης, των Στενών της και της ενδοχώρας της Ανατολίας, ο κλασικός "Βόσπορος" διακλαδίστηκε σ' ένα άλλο σχήμα: το "Φανάρι της Ανατολής". Το σχήμα αυτό εμβάθυνε στη δημοτική μουσική παράδοση Ελλάδος και Τουρκίας, ανοίγοντας ταυτόχρονα ένα παράθυρο στο πλούσιο μουσικό βασίλειο των Αλεβί της Ανατολίας. Επανδρωμένο με τα νεότερα μέλη του κλασικού "Βοσπόρου", νέους μουσικούς από την Ελλάδα και τη δική μου συμμετοχή σε ερμηνείες και στίχους, το γκρουπ αυτό μετασχηματίστηκε στον Σύγχρονο Βόσπορο, αποδεσμευόμενο από την αυστηρότητα της παράδοσης.
Το συγκρότημα πέρασε στη δημιουργική σύνθεση του δικού του ρεπερτορίου και πειραματίστηκε σε νέους ήχους, φιλοξενώντας παράλληλα μουσικούς από τον κόσμο της σύγχρονης μουσικής σε συναυλίες και ηχογραφήσεις. Αποκορύφωση ήταν η συνεργασία με το γνωστό ελληνικό συγκρότημα Mode Plagal και την ηχογράφηση του άλμπουμ Του Βόσπορου το Πέρα, το οποίο κυκλοφόρησε το 2002 από τη Hitch-Hyke Records.
Ο Νικηφόρος Μεταξάς δεν βρίσκεται πια κοντά μας, όμως η Μουσική Βιβλιοθήκη "Λίλιαν Βουδούρη" φιλοξενεί πλέον το αρχείο του, μετά από δική σας δωρεά. Τι ακριβώς περιέχει;
Το Αρχείο Νικηφόρου Μεταξά το δώρησα στη Μουσική Βιβλιοθήκη "Λίλιαν Βουδούρη" το 2024. Η δωρεά αποτελεί πράξη εμπιστοσύνης προς τη Βιβλιοθήκη, αλλά και ουσιαστική συμβολή στη διατήρηση ενός σημαντικού κεφαλαίου της νεότερης πολιτιστικής ιστορίας, που βασίζεται στις ρίζες της ελληνικής μουσικής, όπως διαμορφώθηκε ανά τους αιώνες από την αρχαιότητα, τη Βυζαντινή παράδοση και τον τρόπο που αυτή επηρέασε την Οθωμανική μουσική παράδοση, μαζί με τις αραβο-περσικές αναφορές.
Η συμβολή των Ρωμιών συνθετών –συνήθως ψαλτάδων του Πατριαρχείου στην Κωνσταντινούπολη που συνέθεταν για την Υψηλή Πύλη– άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στην Οθωμανική μουσική και, φυσικά, επηρέασε τη δημοτική μουσική Ελλάδας και Τουρκίας. Το ρεπερτόριο των Ρωμιών συνθετών που ανακάλυψε και επανέφερε στην Ελλάδα ο Νικηφόρος Μεταξάς με τις συναυλίες και τις ηχογραφήσεις του κλασικού Βοσπόρου ενέπνευσε έναν αέρα ανανέωσης στους κύκλους των νεότερων καλλιτεχνών της παραδοσιακής μουσικής, ανοίγοντας τον δρόμο για καινούριες δημιουργικές συνεργασίες μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων δεξιοτεχνών.
Το αρχείο περιλαμβάνει παρτιτούρες, ηχογραφήσεις, φωτογραφίες, αφίσες, συνεντεύξεις, συμβόλαια, έντυπες εκδόσεις και ποικίλο οπτικοακουστικό υλικό. Μέσα από αυτά τα τεκμήρια αποκαλύπτονται διαφορετικές όψεις της προσωπικότητας και της δράσης του δημιουργού: ο μουσικός, ο ερευνητής, ο καλλιτεχνικός διευθυντής, ο άνθρωπος των συνεργασιών, αλλά και ο οραματιστής που πίστευε βαθιά στη δύναμη της μουσικής να γεφυρώνει χάσματα ανάμεσα σε θεωρητικά αντικρουόμενες κοινότητες.
Όπως είναι φυσικό, ιδιαίτερη θέση στο αρχείο κατέχει το υλικό που σχετίζεται με τον "Βόσπορο", τόσο τον κλασικό, όσο και τον σύγχρονο. Οι παρτιτούρες, οι ηχογραφήσεις, οι φωτογραφίες και οι μουσικές παραγωγές αποτυπώνουν μια μακρόχρονη διαδικασία έρευνας, επικοινωνίας και καλλιτεχνικής ανταλλαγής. Και –κυρίως– μας επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε τον τρόπο με τον οποίον μια αρχική, τολμηρή ιδέα εξελίχθηκε σε σταθερό πεδίο συνάντησης μουσικών από διαφορετικές παραδόσεις.
Ακριβώς 40 χρόνια πριν, όπως μας είπατε, ο Νικηφόρος Μεταξάς ίδρυσε τον Βόσπορο (1986), ενώ λίγο μετά (1987) έκανε αίσθηση με τον πρώτο του δίσκο, ο οποίος ήταν αφιερωμένος στη λησμονημένη κληρονομιά των Ρωμιών συνθετών της Κωνσταντινούπολης. Τι μπορείτε να μας πείτε για εκείνες τις μέρες;
Εκείνες τις μέρες ανέπνεε ακόμη στην Κωνσταντινούπολη ένας παλαιός κόσμος, με την πατίνα της ιστορικότητας της Πόλης να χρωματίζει κάθε γωνιά –από τα Τείχη μέχρι τα Θεραπειά και τη μαγεία του Βοσπόρου. Ήταν μια πόλη μοναδική, η οποία συνδύαζε το παλαιό με το νέο και την Ανατολή με τη Δύση μ' έναν τρόπο ουσιαστικό και αυθεντικό, πριν ακόμη παραδοθεί στον Ισλαμικό, τουριστικό και τεχνολογικό εκσυγχρονισμό της. Ένας κόσμος ακόμη ζωντανός όταν πρωτοπήγα κι εγώ εκεί, το 1993.
Η Τουρκία του Τουργκούτ Οζάλ ήταν ακόμη πολύ κλειστή: δεν υπήρχε ούτε κατά διάνοια η πολιτιστική ανταλλαγή με την Ελλάδα που προέκυψε αργότερα και κυρίως μετά τους σεισμούς στις δύο χώρες και την εμπορική μουσική ανταλλαγή που προώθησαν οι πολυεθνικές εταιρίες. Ο Νικηφόρος, ως Έλληνας της Διασποράς και πολίτης του κόσμου –με την εμπειρία από τις ελληνικές κοινότητες της Αφρικής, όπου μεγάλωσε– αγάπησε τη Ρωμαίικη μειονότητα με όλη τη φλογερή δύναμη της καρδιάς του. Η οποία χτυπούσε οικουμενικά κι επιθυμούσε να ενώσει όλα τα κοινά πολιτιστικά σημεία σ' ένα μωσαϊκό ειρηνικής, δημιουργικής συνύπαρξης με την Τουρκία.
Διαθέτοντας άρτια γνώση της Βυζαντινής μουσικής, εντρυφώντας στην Οθωμανική μουσική παράδοση –μελέτησε το νέυ και το κανονάκι δίπλα σε άξιους Τούρκους δασκάλους, όπως τον διάσημο νευζέν Niyazı Sayın– αλλά και με την εμπνευσμένη, φιλοσοφική και αγαπητική του προσέγγιση σε όλα τα ζητήματα, έπεισε τους κύκλους των Τούρκων χοτζάδων της Οθωμανικής παράδοσης για την αυθεντικότητα και την αγαθή πρόθεση των πρωτοβουλιών του. Στην ουσία, εκτίμησαν ότι, ενώ γνώριζε σε βάθος τη δική του μουσική παράδοση, αφιέρωσε χρόνο και μελέτη για να γνωρίσει και τη δική τους, οπότε ο σεβασμός ήταν αμοιβαίος. Έτσι, μεγάλα ονόματα σαν τους Ihsan Özgen, Mutlu Torun, Erol Deran κ.ά, τον εμπιστεύθηκαν, τον πλαισίωσαν ως καλλιτεχνικό διευθυντή του "Βοσπόρου" και τον ακολούθησαν σε ηχογραφήσεις και συναυλίες σε Ελλάδα, Τουρκία και Ευρώπη, με πρώτη την ιστορική συναυλία στο Ηρώδειο, το 1990.
Τότε, βέβαια, οι εφημερίδες έγραψαν "SOS Τούρκοι στο Ηρώδειο". Παρ' όλα αυτά ο Μάνος Χατζιδάκις έστειλε φορητό στούντιο και η συναυλία ηχογραφήθηκε, με αποτέλεσμα να κυκλοφορήσει σε δίσκο από την Ύπατη Αρμοστεία των Ηνωμένων Εθνών για τους πρόσφυγες. Όλες οι παραγωγές του κλασικού "Βοσπόρου" κυκλοφόρησαν σε Ελλάδα και Τουρκία από τη Lyra και την ADA Müzik, αντίστοιχα.
Πώς ξεκίνησε, αλήθεια, η δική σας δημιουργική ζωή στην Κωνσταντινούπολη; Και ποιο είναι το κυρίως απόσταγμά της, όπως το βλέπετε σήμερα;
Εγώ πρωτοπήγα τον Νοέμβριο του 1993, ως τραγουδίστρια του σχήματος Κομπανία Ρεμπέτικα της Θέσιας Παναγιώτου και του Κώστα Φέρρη, του σκηνοθέτη της ταινίας "Ρεμπέτικο". Ξαφνικά, το όνειρό μου να πάω στην Πόλη και να μάθω πολίτικη λύρα έπαιρνε σάρκα και οστά. Τελικά, ενώ ξεκινήσαμε για τρεις εβδομάδες, μείναμε τρεις μήνες, αφού είχε τεράστια επιτυχία: κάθε βράδυ η μπουάτ ήταν γεμάτη με Ρωμιούς και Τούρκους, που διασκέδαζαν μαζί μετά από πολλά χρόνια. Εκεί συνάντησα τον Νικηφόρο Μεταξά. Ξέροντας ήδη το έργο του "Βοσπόρου" και γνωρίζοντας και τον ίδιο, αποφάσισα να εγκατασταθώ στην Πόλη και να μελετήσω την αστείρευτη πηγή έμπνευσης της Βυζαντινής/Οθωμανικής μουσικής παράδοσης, συνδράμοντας στην ουσιαστική ελληνοτουρκική πολιτιστική σύμπραξη.
Εντρύφησα λοιπόν στο ξετύλιγμα ενός μπερδεμένου ελληνοτουρκικού κουβαριού μνήμης, έρωτα και έχθρας. Έζησα 22 χρόνια στην Κωνσταντινούπολη, ταξιδεύοντας πολύ και μέσα στην Τουρκία αλλά και στο εξωτερικό, τραγουδώντας και στις δύο γλώσσες σε Ελλάδα, Τουρκία, Γερμανία, Γαλλία, Βέλγιο, Ολλανδία και αλλού. Όλα αυτά τα χρόνια είχα την ευκαιρία να δω με άλλο μάτι την πατρίδα μου, να εκτιμήσω αξίες της και να αγαπήσω σε βάθος την ελληνική γλώσσα, την οποία άρχισα και να διδάσκω σε Τούρκους. Συνειδητοποίησα, έτσι, την έντονη συναισθηματική έλξη που έχουν για τη γλώσσα και τον πολιτισμό μας γενικότερα.
Με τον καιρό μπόρεσα να εξηγήσω και τη δική μου ιδιοσυγκρασία και τον λόγο που με έλκυε τόσο πολύ η Ανατολή και όχι η Δύση. Έμαθα να σέβομαι και να εκτιμώ το αυθεντικό και να αναγνωρίζω πού πρέπει κανείς να στέκεται ακλόνητος και πού να λυγίζει σαν το καλάμι του νέυ μπροστά στην κατανόηση και τη συγχώρεση. Εννόησα, ως τρίτη γενιά πρόσφυγας από τη Σμύρνη, ότι τα βαθιά τραύματα δεν ξεπερνιούνται με μεγάλα λόγια και αψιμαχίες, αλλά μόνο με εμβάθυνση και συν-δημιουργία. Επίσης, κατανόησα πόσο σημαντικό είναι να μπορεί κανείς να πάει βαθιά στις ρίζες του σε αυτό το δέντρο της παράδοσης, σε όλη τη σοφία και τη γνώση που μας κληροδοτείται συλλογικά από παλαιότερες γενιές. Όταν ανακαλύψεις αυτόν τον θησαυρό και καταφέρεις να τον ενσωματώσεις στο σήμερα, στο τώρα, σού ανοίγεται ο μεγάλος δρόμος για ένα αύριο με επίγνωση.
Ο Βόσπορος έβγαλε κάμποσους ωραίους δίσκους. Προσωπικά, λ.χ., αγαπώ ιδιαιτέρως τα Βαλκάνια Όνειρα (1996), αλλά ίσως η πιο σημαντική τομή να έγινε με το άλμπουμ Του Βόσπορου Το Πέρα (2002), όπου ήρθαν δίπλα του και οι Mode Plagal. Μέλη των οποίων επιστρέφουν τώρα και στον Σύγχρονο Βόσπορο. Σφυρηλατήθηκε όντως κάτι σημαντικό στην τότε συνάντηση;
Με όλη του την εμπειρία από τα ακούσματα της Αφρικής, τις μουσικές της Δύσης (έπαιζε δωδεκάχορδη κιθάρα στο Λονδίνο με τον Graham Bond), αλλά και της Ανατολής, ο Νικηφόρος ενέπνευσε τους νεότερους δεξιοτέχνες του κλασικού Βόσπορου και μουσικούς από την Ελλάδα σαν τους Mode Plagal, οι οποίοι έρχονταν συχνά-πυκνά στην Πόλη για συναυλίες με το Φανάρι Της Ανατολής. Έτσι άρχισε ένα ζύμωμα ανάμεσά τους, που δημιούργησε ένα μουσικό χαρμάνι ιδιαίτερο και μαγευτικό, με την ατμόσφαιρα της Πόλης να το διατρέχει. Είχε το χάρισμα να εκμαιεύει από τους μουσικούς τον καλύτερό τους εαυτό, οπότε δημιουργούσαμε όλοι μαζί με αλληλεγγύη και έμπνευση.
Δημιουργήθηκε λοιπόν ο Σύγχρονος Βόσπορος και οι μουσικοί, Έλληνες και Τούρκοι, άρχισαν να συνθέτουν πάνω στους δικούς μου στίχους: έτσι προέκυψε η συνεργασία με τους Mode Plagal για το Του Βόσπορου Το Πέρα. Το οποίο έλαβε εξαιρετικές κριτικές ακόμη και από μουσικά περιοδικά του εξωτερικού όπως το "fRoots", αφήνοντας εποχή ως κάτι αυθεντικά δημιουργικό, δίχως κοινότυπες συνταγές επιτυχίας· μία κατάθεση σύγχρονης ελληνο-τουρκικής ψυχής. Θα προσθέσω εδώ ότι στην πρώτη μας πρόβα με τους μουσικούς για τη συναυλία του Σαββάτου 10/10 αναγνώρισα αμέσως στη δυναμική της ενέργειας, από τη στιγμή που βρέθηκαν μαζί ύστερα από τόσα χρόνια, το σπάνιο αμάλγαμα μουσικής σύμπραξης που πράγματι σφυρηλατήθηκε εκείνη την εποχή και διατηρήθηκε ατόφιο στις καρδιές μας.
Ποια ήταν η ιστορία του Βοσπόρου, από 'κει και μετά;
Ο κλασικός Βόσπορος συνέχισε τις συναυλίες κυρίως σε μεγάλες αίθουσες της Κωνσταντινούπολης και το 2000 κυκλοφόρησε στην Ελλάδα το άλμπουμ Η Ηχώ Του Λαβύρινθου (Ankh Productions). Το 2005 ο Νικηφόρος ηχογράφησε στην Κωνσταντινούπολη το τελευταίο άλμπουμ του κλασικού Βοσπόρου με το τρίο Arif Erdebil (νέυ), Hasan Esen (πολίτικη λύρα) & Uğur Işık (βιολοντσέλο): λεγόταν Ο Δερβίσης & Η Πόλη και κυκλοφόρησε πρόσφατα στην Τουρκία από την ADA Müzik, στη μνήμη του χρόνιου συνεργάτη της.
Ο Σύγχρονος Βόσπορος συνέχισε τις συναυλίες μέχρι το 2008, κάνοντας εμφανίσεις στην Ευρώπη (Άμστερνταμ, Ρότερνταμ, Ουτρέχτη, Στρασβούργο, Κολωνία) αλλά και στην Αθήνα (Γαλλικό Ινστιτούτο, Ινστιτούτο Goethe), στο Φεστιβάλ Καλομοίρη στη Σάμο και φυσικά στην Κωνσταντινούπολη, στο εκεί Γαλλικό Ινστιτούτο και στο Σισμανόγλειο Μέγαρο.
Επιπλέον, από το 1998 έως το 2001 ο Νικηφόρος Μεταξάς εργάσθηκε ως ενορχηστρωτής και παραγωγός του δημοφιλούς τουρκικού συγκροτήματος Gündoğarken, με το οποίο έκανε τρία άλμπουμ στην Universal. Στις παραγωγές αυτές συμμετείχαν Έλληνες και Τούρκοι μουσικοί και μερικά από τα τραγούδια γνώρισαν μεγάλη επιτυχία, όπως λ.χ. τα "Rüzgar – Αχ Αγέρα", "Istanbul Atina Istanbul", "Ellerimde Çiçekler" κλπ. Εγώ, επιπλέον, έγραψα ελληνικούς στίχους για μια επιλογή τραγουδιών του συγκροτήματος και το προσωπικό άλμπουμ που προέκυψε κυκλοφόρησε τόσο στην Τουρκία (από την ADA Müzik, ως Vasiliki Gündoğarken Söylüyor), όσο και στην Ελλάδα (από την Protasis, 2004) με τίτλο Βραδινός Της Πόλης Ουρανός.
Έκτοτε, πάντως, υπήρξατε σποραδική επισκέπτρια στη δισκογραφία, παρότι θυμάμαι εξαιρετικές προσωπικές σας δουλειές σαν π.χ. τα Ελληνοτουρκικά (2010). Σας απασχόλησαν άλλα πράγματα; Ίσως εκείνα τα ταξίδια που κάνατε στη Μοζαμβίκη και στη Ζιμπάμπουε;
Η αλήθεια είναι ότι ταξιδέψαμε πολύ στην Αφρική, στη Ζιμπάμπουε όπου μεγάλωσε ο Νικηφόρος αλλά και στη Ζάμπια και στη Μοζαμβίκη. Εκεί γνωρίσαμε και τις τοπικές παραδόσεις, ενώ συμμετείχαμε και σε μουσικές τελετές βροχοποιών στα άνυδρα χωριά της Ζιμπάμπουε, όπου πρωτοστατεί η μεταλλόφωνη mbira –όργανο που μιμείται τον ήχο της βροχής. Μάλιστα, η συναυλία μας στο Μέγαρο Μουσικής θα κλείσει μ' έναν αυτοσχεδιασμό σε mbira από τον Θοδωρή Ρέλλο, νανούρισμα για μια εποχή που κλείνει, ανοίγοντας μια καινούρια.
Όμως ο κύριος λόγος που το συγκρότημα σίγησε από πλευράς νέων ηχογραφήσεων, ήταν η απορρόφησή μας στο τελευταίο όραμα του Νικηφόρου: την ανακαίνιση του κτιρίου της πάλαι ποτέ Ελληνικής Αστικής Σχολής Χάλκης, κάτω από τον λόφο της διάσημης Θεολογικής Σχολής Χάλκης στα Πριγκηπόννησα –όπου διαμέναμε– και τη μετατροπή της σε διεθνές κέντρο μουσικής έρευνας για τη ανατολική Μεσόγειο.
Ζώντας στη Χάλκη, στη Θάλασσα του Μαρμαρά, βλέπαμε κάθε μέρα από το παράθυρό μας το Ελληνικό Σχολείο. Ένα θαυμάσιο κτίριο, το οποίο είχαν χτίσει οι Ρωμιοί της Χάλκης συγκεντρώνοντας χρήματα με δωρεές. Ήταν το μειονοτικό σχολείο της Ελληνικής Κοινότητας Χάλκης που ανήκε στο Βακούφι Αγίου Νικολάου Χάλκης και όπου πήγαιναν τα Ρωμιόπουλα να μάθουν ελληνικά. Το βλέπαμε λοιπόν να καταρρέει όλο και περισσότερο, όντας κλειστό από το 1980. Και μας γεννήθηκε το όραμα της αποκατάστασής του.
Ο Νικηφόρος, ως Έλληνας της Διασποράς, πρωτοστάτησε στην πραγματοποίηση της ιδέας. Είχε γεννηθεί στην Κεφαλονιά, όμως μεγάλωσε στην Αφρική, στη Ροδεσία (Ζιμπάμπουε σήμερα) και στο Κονγκό. Ο παππούς του, γνήσιος Κεφαλλονίτης, είχε πάει με τους πρωτοπόρους της αναζήτησης χρυσού (και βρήκε!), οπότε η μητέρα του γεννήθηκε στη Ροδεσία. Μεγαλώνοντας πήγε στην Κεφαλονιά για να βρει σύζυγο, όπως το συνηθίζουν οι Κεφαλονίτες. Με τον εμφύλιο στην Ελλάδα, η οικογένεια εγκαταστάθηκε στη Ροδεσία κι έπειτα στο Κονγκό. Έτσι ο Νικηφόρος ανέπτυξε μια μεγάλη αγάπη για τις ελληνικές κοινότητες της Διασποράς.
Πήγαμε τρεις φορές μαζί στην Αφρική κι έζησα κι εγώ τη συγκεκριμένη εμπειρία και τον κατανόησα. Αυτή η αγάπη, λοιπόν, τον ώθησε να προσφέρει και να δώσει μια νέα, δημιουργική πνοή στην ελληνική κοινότητα της Κωνσταντινούπολης, ανακαινίζοντας το σχολείο που κατέρρεε, ώστε να μετατραπεί σε κέντρο μουσικής έρευνας για την ανατολική Μεσόγειο. Εγώ, από την πλευρά μου, με τη σμυρναίικη καταγωγή και τη συλλογική μνήμη της προσφυγιάς στα κύτταρά μου, λαχταρούσα την "αποκατάσταση" της χρόνιας ιστορικής αντιπαράθεσης μέσα από ένα έργο ειρηνικό, εκπαιδευτικό, καλλιτεχνικό, που θα αποτελούσε παράδειγμα.
Έτσι ενώσαμε τις δυνάμεις μας και επιτύχαμε την εξασφάλιση χορηγίας από την Αναπτυξιακή Υπηρεσία Υπουργείου Εξωτερικών της Ελλάδας, οπότε αρχίσαμε να ανακαινίζουμε το κτήριο με την αρωγή και τη στήριξη του Πατριάρχη. Δυστυχώς, ενώ η ανακαίνιση είχε προχωρήσει ικανοποιητικά, η οικονομική κρίση του 2011 στην Ελλάδα δεν κατέστησε δυνατή την ολοκλήρωση των εκταμιεύσεων του προγράμματος και το πόνημα έμεινε ατελείωτο, γεγονός που κατέβαλε τον οραματιστή του. Ο Νικηφόρος αρρώστησε σοβαρά και το 2015 έφυγε από τη ζωή, αφήνοντας πίσω του ένα μεγάλο έργο.
Εγώ μετακόμισα από τη Χάλκη στο κέντρο της Πόλης. Είχα δημιουργήσει ένα σχήμα με νέους Τούρκους μουσικούς, τους έμαθα το ρεπερτόριο των μικρασιάτικων τραγουδιών που έχουν ελληνικούς και τουρκικούς στίχους κι αρχίσαμε να δίνουμε συναυλίες σε διάφορα μέρη –και στην Κωνσταντινούπολη, μα και στην Τουρκία γενικότερα. Όμως το κλίμα είχε αλλάξει. Υπήρχαν συχνές τρομοκρατικές ενέργειες, ενώ τον Ιούλιο του 2016 έγινε και απόπειρα πραξικοπήματος. Είχα πια κουραστεί, είχα την ανάγκη ν' ακούω γύρω μου ελληνικά. Αρχικά, λοιπόν, επέστρεψα στην Αθήνα, όπου είχα μεγαλώσει, και συνεργάστηκα με την Αλίκη Μαρκαντωνάτου, συνθέτρια και μουσικό της αρχαίας λύρας της Σαπφώς, την οποία είχα γνωρίσει στην Ερεσό της Λέσβου. Ταξιδέψαμε μαζί σε Ελλάδα και εξωτερικό και ηχογραφήσαμε κι ένα άλμπουμ στην Κωνσταντινούπολη, με καταξιωμένους Έλληνες και Τούρκους μουσικούς. Λεγόταν Τα Τραγούδια Της Χέλυος (Helis Ezgileri) και κυκλοφόρησε από την ADA Müzik το 2017, ευτυχώς λίγο πριν σταματήσει πια την έκδοση CD, λόγω των νέων τεχνολογιών. Ήταν η πρώτη δική μου παραγωγή δίχως τον Νικηφόρο.
Τελικά με κέρδισε η Λέσβος, γιατί από το 2006 που παντρευτήκαμε με τον Νικηφόρο ταξιδεύαμε κάθε καλοκαίρι με το αυτοκίνητο από την Κωνσταντινούπολη στο Αϊβαλί και περνούσαμε από εκεί στη Λέσβο και, δη, στην αγαπημένη Ερεσό, απ' όπου και κατάγομαι από την πλευρά της μητέρας μου. Είχα ένα όνειρο μέσα μου, κάποια στιγμή να ζήσω στο νησί! Οπότε έφυγα για δεύτερη φορά από την Αθήνα, εγκαταστάθηκα στη Μυτιλήνη και συνέχισα και το πολιτιστικό μου έργο με την Τουρκία, δίνοντας συναυλίες στη Σμύρνη, στο Αϊβαλί, στην Πέργαμο, στην Άσσο και φυσικά στην Κωνσταντινούπολη. Επίσης, μπόρεσα να ολοκληρώσω το έργο που έμεινε ατελείωτο στη Χάλκη. Πολλές φορές με τον Νικηφόρο λέγαμε, χαριτολογώντας, ότι αν δεν γίνει στην Κωνσταντινούπολη το Κέντρο της Μουσικής Έρευνας, θα το κάνουμε στη Μυτιλήνη!
Όταν τελικά εγκαταστάθηκα στην Μυτιλήνη το 2018, ίδρυσα μία Κοινωνική Συνεταιριστική Επιχείρηση (Κοιν.Σ.Επ), το "Πέλαγο". Ανοίξαμε με τα μέλη-συνεταίρους μου μία μουσική σχολή με όργανα παραδοσιακά, οργανώναμε καλλιτεχνικές εκδηλώσεις, ενώ είχαμε και εργαστήρια υποκριτικής και ζωγραφικής. Κατόπιν, με τα μουσικά σχήματα που δημιουργήσαμε, αρχίσαμε να συμμετέχουμε στο Λεσβιακό Καλοκαίρι και να δίνουμε συναυλίες σε πολλά χωριά του νησιού, οπότε γνώρισα τον κόσμο, τη ζεστασιά, το μεράκι και την καλλιτεχνική δράση των ντόπιων. Παντού έχουν χορούς και τραγούδια που τα γνωρίζουν καλά, ξέρουν την παράδοσή τους και τη χαίρονται.
Στη Μυτιλήνη, τώρα, είχα εξαιρετικές συνεργασίες με συλλόγους που πραγματοποιούσαν εκδηλώσεις με μικρασιάτικα τραγούδια, ενώ συνεργάστηκα και με την Εφορία Αρχαιοτήτων Λέσβου για συναυλίες στο πάνω Κάστρο, όπου έφερα το εξαιρετικό συγκρότημα Polis Ensemble. Αλλά και στο Τσαρσί Χαμάμ οργανώσαμε μια βραδιά σε ποίηση της Σαπφώς, μελοποιημένη από γνωστούς Έλληνες συνθέτες. Επίσης, συνεργάστηκα με τον σύλλογο Μικρασιατών της Σκάλας Λουτρών καθώς και με άλλους πολιτιστικούς συλλόγους του νησιού.
Στη συνέχεια με την Κοιν.Σ.Επ πήραμε μια χορηγία από την περιφέρεια Βορείου Αιγαίου και ανοίξαμε το μεζεδοπωλείο-μουσική σκηνή "Πέλαγο", στα Λαδάδικα της Μυτιλήνης. Με αυτόν τον τρόπο ολοκληρώθηκε, κατά μία έννοια, και το όραμα που είχαμε στην Κωνσταντινούπολη κι έκλεισε ένας κύκλος. Το νησί με κράτησε στην αγκαλιά του και με βοήθησε να ολοκληρώσω αυτό το έργο σαν δίαυλος μυστικής επικοινωνίας από το ένα νησί στο άλλο –από τη Χάλκη Πριγκιποννήσων στην Αρχόντισσα του Αιγαίου… Δυστυχώς, ενώ η μουσική σχολή πήγαινε πολύ καλά, ήρθε ο covid με τη χαριστική βολή του. Η σχολή έκλεισε, το μεζεδοπωλείο όμως παρέμεινε, με τη σκηνή του να παρουσιάζει διάφορα συγκροτήματα του νησιού, συνεχίζοντας την πολιτιστική δράση. Εντωμεταξύ ταξίδεψα αρκετά και στην Ευρώπη (Παρίσι, Βρυξέλλες, Βενετία) συνεργαζόμενη με Γάλλους και Ιταλούς μουσικούς σε συναυλίες με βάση την ελληνική μουσική.
Και μετά τη βραδιά στο Μέγαρο Μουσικής, τι μέλλει γενέσθαι; Θα ξαναφανεί ο Σύγχρονος Βόσπορος; Υπάρχουν δικά σας, προσωπικά σχέδια τα οποία θα θέλατε να μοιραστείτε;
Συνήθως, όπως λέγεται, όταν ένας κύκλος κλείνει ανοίγει ο επόμενος. Αν κρίνω από το κλίμα στις πρόβες μας, πνέει αέρας ανανέωσης και η συναυλία θα αποτελέσει πυξίδα για μελλοντικές συνεργασίες και περαιτέρω δημιουργική σύμπραξη. Προς το παρόν είμαστε όλοι συγκινημένοι για τη μουσική μας συνάντηση στη μνήμη του αγαπημένου μας Νικηφόρου.
