Ανακηρύσσοντας το 2026 σε έτος αφιερωματικό στον Μάνο Χατζιδάκι, με αφορμή τη συμπλήρωση ενός περίπου αιώνα από τη γέννησή του (1925), το Υπουργείο Πολιτισμού έκανε τη... δουλειά του. Είναι κάτι που προσωπικά δεν υποτιμώ. Εξ ορισμού, δηλαδή, τα υπουργεία πολιτισμού πρέπει (μεταξύ άλλων) να διατηρούν, διαχειρίζονται, προβάλλουν την καλλιτεχνική παραγωγή που δημιούργησε μεγάλες συλλογικές μνήμες.
Ωστόσο ο Χατζιδάκις δεν "χωράει" σε κανένα τέτοιο σχέδιο, όσο σωστή δουλειά κι αν γίνει στον προγραμματισμό, στις εκδηλώσεις, στην όλη τακτοποιημένη κανονικότητα την οποία προϋποθέτουν τέτοιες κινήσεις. Δεν είναι θέμα ιδεολογικό –δεν έχει να κάνει με το αν εμπιστευόμαστε το νυν Υπουργείο Πολιτισμού ή αν φανταζόμαστε κάποιο άλλο. Έχει να κάνει, πολύ απλά, με το πόσο δύσκολο είναι ν' αποφανθείς ότι "αυτός ήταν ο Μάνος Χατζιδάκις", ώστε να δοκιμάσεις έπειτα να τον εκπροσωπήσεις.
Κάτι τέτοιο, φυσικά, δεν είναι μόνο θέμα υπουργικού πλαισίου. Αφορά και το κοινό. Γιατί 32 καλοκαίρια από τον θάνατό του (1994), μιλάμε πολύ για τον Χατζιδάκι, ποστάρουμε ίσως ακόμα περισσότερο. Αλλά τον γνωρίζουμε; Βεβαίως, τον έχουμε αποτιμήσει (ορθά) ως προσωπικότητα που σμίλεψε τον νεοελληνικό βίο μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Αλλά τον κατανοούμε; Έχουμε επικοινωνήσει στ' αλήθεια με τους δίσκους του, με τη σκέψη του, με την επιμονή του να κινείται έξω από τα όποια "κουτάκια"; Τον Δεκέμβριο του 1980 ο ίδιος σημείωνε τα εξής για το άλμπουμ Η Εποχή Της Μελισσάνθης: "Μες στον αλαλαγμό, ρωτούσαμε και ψάχναμε να βρούμε τη Μελισσάνθη, σύμβολο ιδανικών αλλοτινών καιρών. Μα η Μελισσάνθη δεν βρισκόταν πουθενά". Μήπως λοιπόν ήρθε, πλέον, η σειρά μας; Όχι για ν' αναζητήσουμε τη λησμονημένη (δυστυχώς) ποιήτρια, μα τον Χατζιδάκι;
Ο δρόμος προς τον Μάνο Χατζιδάκι δεν είναι στρωμένος με παιδιά του Πειραιά, φεγγαράκια χάρτινα, χαμόγελα από Τζοκόντες και μεγάλους ερωτικούς. Φυσικά και τα εμπεριέχει. Όμως δεν εξαντλείται σ' αυτά. Είναι ένας δρόμος μακρύς και δύσκολος, τον οποίον στην πραγματικότητα λίγοι έχουν πάρει. Οι πολλοί έχουν μείνει σε 2-3 συζητημένους δίσκους, σε 5-6 πολύ αναγνωρίσιμα τραγούδια, σε πληκτικά λιβανίσματα, σε μια χούφτα ιστορίες που ανακυκλώνονται διαρκώς ως τεκμήρια μιας ιδιόρρυθμης ιδιοσυγκρασίας (τότε που δεν πήγε να πάρει το Όσκαρ κτλ.). Λες και ο Χατζιδάκις είχε δίκιο σε ό,τι κι αν είχε πει, λες και όλοι οι δίσκοι του είναι από ουράνιοι και πάνω. Λες και δεν ήταν ένας πολύ περίεργος άνθρωπος, σχεδόν αλλεργικός με την πνευματική κανονικότητα. Λες και δεν ήταν άνθρωπος, παρά ταύτα, με τις αντιφάσεις του, με τα σκαλώματά του, μα και με τις πιο "σκοτεινές" του πτυχές. Λες και δεν μπορούσε να γίνει αφόρητα ελιτιστής.
Έτσι, εάν θέλουμε όντως να τον γνωρίσουμε, θα πρέπει πρώτα να τον πλύνουμε επιμελώς, ώστε να καθαρίσει από τον χατζιδακισμό. Πλέον, βέβαια, ακόμα και μη υποψιασμένοι συνήθισαν να είναι λίαν καχύποπτοι απέναντι σε ορισμένα αλάθητα σημάδια. Έμαθαν, π.χ., ότι όποιος τον γράφει με "η" δεν έχει τριφτεί με το έργο του όσο παριστάνει, ώστε να συνηθίσει το μάτι στη σωστή γραφή του ονόματος. Ή ότι όποιος τον αποκαλεί "Ο Μάνος" πάντα σχεδόν καίγεται να σφετεριστεί μια ευαισθησία κι ένα επίπεδο που ο ίδιος δεν διαθέτει. Έμαθαν, επίσης, να μην ενθουσιάζονται πολύ με όσους επιδεικνύουν στις προθήκες των σπιτιών τους το Χαμόγελο Της Τζοκόντας (1965), καθώς, μετά τον θάνατό του –όσο ο κόσμος συνέχιζε ν' αγοράζει δίσκους– μετατράπηκε (παρά την εγνωσμένη του μουσική αξία) σε ευκολία μελαγχολίας και σε προσποιητό βίωμα της "υψηλής" τέχνης.
Πάντως, ακόμα και άνθρωποι που αποζήτησαν μια ειλικρινώς βαθύτερη σχέση με την κληρονομιά του συνθέτη από την Ξάνθη ενδέχεται να βραχυκύκλωσαν κάπου στα μισά της διαδρομής, συνειδητοποιώντας ότι μια αληθινή, άνευ όρων επαφή μαζί του δεν γίνεται να στηριχτεί αποκλειστικώς στον στοχασμό. Γιατί δεν έχει να κάνει μόνο με τη σύλληψη του ελλειπτικού ή/και του μη κατατάξιμου –στοιχείων που διέκριναν τις πιο απαιτητικές όψεις της πορείας του. Αντιθέτως, εγκυμονεί ρήξεις και αποκλίσεις που ελάχιστοι μπορούν να προασπίσουν εφόσον επιθυμούν να μην εκτεθούν, ταράζοντας τα ύδατα ενός νεοελληνικού βίου που έχει μάθει να ταυτίζει το νορμάλ με τον κομφορμισμό και με τη σταθερή διάδοση απογοητευτικών ιδεών.
Πόσοι, άραγε, από το εντός έντεχνων τειχών κοινό που πίνει νερό στ' όνομα του αντέχουν να δεχτούν ότι ο (ασχέτως αιτίων) ενθουσιασμός του για τον Γιάννη Φλωρινιώτη (1979) κλυδωνίζει θεμελιωδώς τα καθαγιασμένα στεγανά μεταξύ "υψηλής" και "χαμηλής" τέχνης με τα οποία έχουν οργανώσει την αισθητική τους ταυτότητα; Πόσοι από τους καθηγητές που διδάσκουν ενθουσιωδώς τα κείμενά του στα σχολεία αντέχουν να τσακωθούν με τους εφήβους του σήμερα για την ομοφυλοφιλία του, αντί να τον παρουσιάζουν ως πνεύμα δίχως σαρκικές αναζητήσεις, φοβούμενοι μην και κατηγορηθούν για κι εγώ δεν ξέρω ποια "ανωμαλία"; Πόσοι από τους εξ Αριστεράς ορμώμενους θαυμαστές του είναι έτοιμοι ν' αφήσουν τους εξωραϊσμούς (sui generis αναρχικός κτλ.) και ν' αποδεχθούν την αστική του συνείδηση και την αυτοτοποθέτησή του στο αντίθετο στρατόπεδο; Έστω και μ' έναν ασυνήθιστο για τα πολιτικά μας ήθη τρόπο, αφού δεν δίσταζε να γίνει έως και καυστικά επικριτικός με τους κατά τα λοιπά συνοδοιπόρους –όπως π.χ. το 1983, όταν πέρασε γενεές δεκατέσσερις την ΟΝΝΕΔ του μετέπειτα βουλευτή και δημάρχου Πειραιά, Βασίλη Μιχαλολιάκου. Για την ιστορία, πάντως, το έπραξε το ΚΚΕ το 2008, επί Αλέκας Παπαρήγα, στήνοντας μια τιμητική συναυλία δίχως χρήση συμβόλων αντιφατικών με το ποιος ήταν ο Χατζιδάκις.
Πρακτικά, λοιπόν, δεν αρκούν οι στοχασμοί. Μπορεί να είναι υπαρκτή η ανάγκη κάποιων να κατασκευάσουν τον Χατζιδάκι ως άσπιλο είδωλο, ως κάτι σαν Ιωάννη Καποδίστρια της εγχώριας μουσικής, όμως ο ίδιος δεν είναι καθόλου βολικός για να παίξει έναν τέτοιον ρόλο. Έτσι, αρκετοί απ' όσους δεν κατόρθωσαν να ολοκληρώσουν την απαιτούμενη διαδρομή μένουν επιμελώς κρυμμένοι πίσω από το έμβλημα του Μεγάλου Ερωτικού (1972). Άλλωστε, η γενιά ακροατών, καλλιτεχνών και μουσικογραφούντων που γαλουχήθηκε από το περιοδικό Δίφωνο της δεκαετίας του 1990 έμαθε ότι έτσι έχουν τα πράγματα: Μάνος Χατζιδάκις-Μίκης Θεοδωράκης, Άξιον Εστί και Μεγάλος Ερωτικός, αμήν. Κι ας κόπιασε το 1949 ο Χατζιδάκις να δώσει εκείνη τη θρυλική διάλεξη για το ρεμπέτικο, ανακηρύσσοντας τον Βασίλη Τσιτσάνη σε Μπαχ της Ελλάδος, την οποία αναπαράγουμε κάθε τρεις και τόσο. Τη μηρυκάζουμε, πια, δίχως να σκεφτόμαστε τι θέτει επί τάπητος.
Ωστόσο, ακόμα κι αν διαφύγουμε από αυτό το στάδιο, θα πρέπει έπειτα να κάνουμε κάτι ακόμα δυσκολότερο: να εντοπίσουμε τον άστοχο Χατζιδάκι. Φάνηκε δίκαιος αποκηρύσσοντας τα κινηματογραφικά του πεπραγμένα; Τσουβαλιάστηκε το σάουντρακ, λ.χ., για την κωμωδία του Γιάννη Δαλιανίδη "Το Κοροϊδάκι Της Δεσποινίδος" (1960) με το score για την ταινία του Rudolph Maté "Aliki My Love" (1963); Ήταν όλα τα σχόλιά του στο Τρίτο Πρόγραμμα άξια μνείας; Επισκιάστηκε δικαίως ή αδίκως ο Επιτάφιός του (1960) από 'κείνον του Μίκη Θεοδωράκη; Έβγαλε ή δεν έβγαλε και μέτριους/αδιάφορους/κακούς δίσκους; Είναι ανάμεσα σ' αυτούς ο Χειμωνιάτικος Ήλιος του 1986, παρά την παρουσία του Νίκου Γκάτσου και του Μανώλη Μητσιά; Είμαστε σε θέση ν' αποφανθούμε αν έπρεπε να αποσυρθεί η πρώτη εκτέλεση, προκειμένου το έργο να επανηχογραφηθεί; Έχουμε καταλήξει αν και γιατί προτιμάμε το άλμπουμ Για Την Ελένη με τον Στέλιο Μαρκετάκη (1978) ή με τη Μαρία Δημητριάδη (1985), διατηρώντας τον άξονα της τραγικότητας όπου επιθυμούσε να κινηθεί ο ίδιος ο συνθέτης;
Εάν καταφέρουμε να περπατήσουμε μέχρις εδώ, τότε θ' αντικρίσουμε επιτέλους την εύφορη πνευματική κοιλάδα που δημιούργησε η πιο χαρισματική πλευρά της σκέψης και της δράσης του Χατζιδάκι. Εντός της, κατόπιν, αποκτάμε τη δυνατότητα να τον λατρέψουμε ή/και να τον αποδομήσουμε όσο αγαπάμε, συνομιλώντας νοερά μαζί του για τα τόσα και τόσα που τον ενδιέφεραν. Για το αν βλέπουμε, π.χ., την παράδοση ως "Κυρία, παρθένα ή γριά", για την Ελλάδα που ποτέ δεν θ' αναστηθεί αφού ποτέ δεν πεθαίνει, για την αγάπη του προς το σινεμά του Φεντερίκο Φελλίνι ο οποίος τον δίδαξε "ανεξάντλητα και εξαντλητικά", για την ευπρέπεια και την αξιοπρέπεια. Ή για το πώς συγκλονίστηκε από το λαϊκό τραγούδι "που δεν φτιάχνεται από ανθρώπους της φούγκας και του κοντραπούντου" παρότι ο ίδιος προερχόταν από εκεί, έχοντας διακηρυγμένη λατρεία για το σχεδόν μονότονο βαλς του κατά Ντάριους Μιγιό "Φτωχού Ναύτη" (1927) κ.ο.κ.
Επομένως, έναν αιώνα (και κάτι) από τη γέννησή του και 32 έτη μετά τον φευγιό του, ο Μάνος Χατζιδάκις δεν θα ωφεληθεί από κανένα Έτος Χατζιδάκι, από καμία συναυλία με αξιόλογες, πλην δευτερεύουσες ερμηνείες σε κάποιο από τα σταθερώς προβαλλόμενα έργα του. Ούτε καν από συνέδρια σαν κι εκείνο που έγινε πέρυσι στο Παρίσι ("Manos Hadjidakis: Musique, Culture, Politique"), το οποίο αποκάλυψε ορισμένα χρήσιμα στοιχεία, όπως για παράδειγμα τα γράμματα που έστειλε στον σκηνοθέτη Δημήτρη Βερνίκο το διάστημα που ζούσε στη Νέα Υόρκη. Απεναντίας, εκείνο που πραγματικά θα τον τιμούσε είναι να επαναστατήσουμε, επιτέλους, ενάντια στον πρόχειρα κορφολογημένο Χατζιδάκι των καιρών μας. Να σταματήσουμε να στεκόμαστε στα ίδια και στα ίδια, να ξεφορτωθούμε τις συναισθηματικές αηδίες για "τον Μάνο" –που αποσκοπούν να τον μετατρέψουν σε συνομιλητή μας, αντί να μας τσιγκλήσουν να γίνουμε συνομιλητές του– να συμμεριστούμε έμπρακτα το αίτημά του (1980) για πορεία προς μια αέναη πνευματική νεότητα.
Κυρίως, πάντως, θα τον τιμούσαμε ξανακούγοντας τους δίσκους του. Ειδικά δουλειές που έχουν επισκιαστεί από την προβολή της Τζοκόντας και του Μεγάλου Ερωτικού (π.χ. Ρυθμολογία/Ο Κύκλος Του C.N.S., Ελλάς Η Χώρα Των Ονείρων, Ματωμένος Γάμος/Παραμύθι Χωρίς Όνομα). Όχι, όμως, μέσα από ομφαλοσκοπικώς έντεχνα φίλτρα, μέσα από τη μικροπολιτισμική ματιά όσων γράφουν γι' αυτούς από ένα μετερίζι ελληνικών ακουσμάτων πασπαλισμένων με ολίγον Beatles, Doors και Bruce Springsteen, χωρίς καμία ουσιαστική τριβή με τις βαθύτερες λόγιες αναφορές τους. Αλλά μέσα από τη θεμελιώδη έννοια του μελωδικώς ανεξήγητου την οποία ο ίδιος δανείστηκε από τον Nino Rota, συνθέτη με αναλόγως καθάρια κατανόηση της λαϊκότητας (στο βάθος, βέβαια, καραδοκεί ο Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ).
Ωστόσο, με την εξαίρεση μερικών τοποθετήσεων του Φώντα Τρούσα, του Μάνου Λαμπράκη ή του Γιώργου Φλωράκη, σε τέτοια πράγματα παραμένουμε απελπιστικά σιωπηλοί. Μάλιστα, το τόνισε πρόσφατα και ο Φοίβος Δεληβοριάς, λέγοντας στην "Καθημερινή" ότι έχουμε παρκάρει τη μελέτη της μουσικής του σε κάποιο αόριστο μέλλον, παρότι παραμένει "ένα από τα πολυτιμότερα αινίγματα του σύγχρονου ελληνικού πολιτισμού" γύρω από το ερωτικό ανικανοποίητο και την πνευματική ορφάνια του 20ού αιώνα.
* Το κείμενο αφιερώνεται στη μνήμη του φίλου Νίκου Ράλλη. Με τον Νίκο είχαμε συμφωνήσει να ξεκινήσουμε μια κοινή περιπέτεια αναζήτησης του Χατζιδάκι, στοχεύοντας σ' ένα βιβλίο. Τον πρόλαβε όμως ο θάνατος (2014), τινάζοντας το σχέδιό μας στον αέρα.
Διαβάστε Επίσης
