© Margarita Yoko Nikitaki
Η παρουσία του εξαιρετικού και ραγδαία ανερχόμενου διεθνώς βαθύφωνου Αλέξανδρου Σταυρακάκη σε δύο συναυλίες τον περασμένο Μάρτη συγκαταλέγεται στις κορυφαίες στιγμές ενός -παραδοσιακά- άκρως φορτωμένου συναυλιακά μήνα. Είναι ενδεικτικά αξιοσημείωτο ότι μέσα σε διάστημα μόλις 3 ημερών προσφέρθηκαν στο Μέγαρο… δύο εκδοχές της σπάνια παιζόμενης 14ης Συμφωνίας του Σοστακόβιτς!
Η πρώτη εμφάνιση του Σταυρακάκη έγινε στις 6/3, στο πλαίσιο συναυλίας που έδωσε η Κρατική Ορχήστρα Αθηνών υπό τον αρχιμουσικό Χρήστο Κολοβό στην "Αίθουσα Ιωάννης Δεσποτόπουλος" του Ωδείου Αθηνών. Με αφορμή το -κατά ένα χρόνο καθυστερημένο- αφιέρωμα στα 20 χρόνια από το θάνατο του διαπρεπούς ελληνικής (ποντιακής) καταγωγής Γεωργιανού αρχιμουσικού Οδυσσέα Δημητριάδη (1908-2005), η ΚΟΑ προσέφερε ένα λίαν σαγηνευτικό πρόγραμμα με έργα της μεγάλης ρωσικής σχολής. Τη ζωή σαν παραμύθι ενός από τους πιο δραστήριους αρχιμουσικούς της Σοβιετικής Ένωσης, με λαμπρές επιδόσεις τόσο στην όπερα όσο και στο συμφωνικό ρεπερτόριο, περιέγραψε στο εξαιρετικά τεκμηριωμένο σημείωμά του στο προγραμματικό τρίπτυχο ο -και έγκυρος ερευνητής- Κολοβός.
Εύλογα ήταν σαγηνευτική η ιδέα να παρουσιασθεί μία ανθολογία με δημοφιλή έργα ρωσικής μουσικής, τα οποία ακούγονται λιγότερο συχνά απ’ ότι θα νόμιζε ίσως κανείς στις αίθουσες συναυλιών. Σε αυτά προστέθηκαν δύο συνθέσεις στενότερα συνδεδεμένες με τον Δημητριάδη, η ολιγόλεπτη "Σαμιώτισσα", δεύτερο μέρος ενός κουαρτέτου εγχόρδων, που αυτός έγραψε στα 19 του χρόνια, και η εισαγωγή στην τρίπρακτη όπερα "Νταϊσή" του Ζαχαρία Παλιασβίλι, εθνικού συνθέτη της Γεωργίας. Αμφότερες αξιοποίησαν ευφάνταστα παραδοσιακό/δημώδες υλικό, στο πρότυπο αυτού που χρησιμοποίησε ο Μποροντίν στην εισαγωγή της περίφημης όπερας "Πρίγκιπας Ιγκόρ" (που ολοκλήρωσε ο Γκλαζουνόφ). Το συμφωνικό σκέλος της βραδιάς συμπλήρωσε η κοσμαγάπητη "Πολωνέζα" από την όπερα "Ευγένιος Ονιέγκιν" του Τσαϊκόφσκι και η αιθέρια, ιμπρεσιονιστική εισαγωγή "Αυγή στον ποταμό Μόσκοβα" από την όπερα "Χοβάντσινα" του Μούσσοργκσκυ.
Διευθύνοντας με γνώση και καλό έλεγχο των δυναμικών (στην εγνωσμένα άχαρης ακουστικής για συμφωνικό ρεπερτόριο υπόγεια αίθουσα) ένα ευπρόσδεκτα συνεπτυγμένο κλιμάκιο της ΚΟΑ, ο Κολοβός απέσπασε προσεγμένες και ακριβείς μελωδικά και ρυθμικά ερμηνείες των διαφορετικών απαιτήσεων συνθέσεων. Κομβικές για την επιτυχία του ακροάματος στάθηκαν οι επιδόσεις εγχόρδων και ξύλινων πνευστών. Η διαφάνεια ήχου των υπό τον Γραμματικόπουλο εγχόρδων εκτιμήθηκε στην εισαγωγή στη "Χοβάντσινα", ενώ ο ζεστός ήχος των βιολοντσέλων εντυπωσίασε στην Πολωνέζα, και αυτός -ορθοτονικά αψεγάδιαστος- του κορυφαίου τους Τιμ. Γαβριηλίδη-Πέτριν στη "Σαμιώτισσα". Οι κορυφαίοι των ξύλινων (Νικόπουλος, Μουρίκης, Λιοδάκης) αλλά και τα υπό τον Σαλβάνο κόρνα έλαμψαν στην εισαγωγή στον "Πρίγκιπα Ιγκόρ" και στην Πολωνέζα, ενώ την εκμαυλιστική οριενταλίστικη μελωδικότητα της εισαγωγής στη "Νταϊσή" χρωμάτισαν τα εξαίσια σόλι κλαρινέτου του Μουρίκη, όμποε του Γιάννη Οικονόμου και αγγλικού κόρνου της Παντελίδου.
Η συμφωνική πανδαισία συμπληρώθηκε από εξίσου δημοφιλή αποσπάσματα από μείζονες ρωσικές όπερες, τα οποίες κλήθηκε να ερμηνεύσει -για πρώτη φορά στην Ελλάδα- ο Σταυρακάκης. Μετά το Α’ βραβείο στον περίφημο διεθνή διαγωνισμό "Τσαϊκόφσκι" (2019), ο 36χρονος βαθύφωνος κάνει λαμπρή σταδιοδρομία σε μείζονα λυρικά θέατρα του εξωτερικού, με τακτικές (όπερα Ζέμπερ της Δρέσδης) και έκτακτες συμπράξεις (από το Βερολίνο, το Μόναχο και τη Μόσχα μέχρι τη Μητροπολιτική Όπερα της Νέας Υόρκης), αλλά παραμένει …αγνοημένος από την ημέτερη ΕΛΣ.
Ατυχώς, στην αθηναϊκή του παραμονή ο Σταυρακάκης ταλαιπωρήθηκε από ένα βαρύτατο κρύωμα, που τον ανάγκασε να μην ερμηνεύσει την προβλεπόμενη άρια του Ιγκόρ από τη Β’ πράξη της ομώνυμης όπερας του Μποροντίν. Έστω και φανερά ταλαιπωρημένος, εντυπωσίασε με το μπελκαντίστικων ποιοτήτων λεγκάτο του τραγουδιού του στην καβατίνα από την νεανική όπερα "Αλέκο" του Ραχμάνινοφ (που ερμηνεύεται πια συνήθως από βαρύτονους), ενώ συνάρπασε στις σκηνές της στέψεως και του θανάτου, αλλά και στο Μονόλογο του Μπόρις από την όπερα "Μπόρις Γκοντούνοφ" του Μούσσοργκσκυ. Η σπάνιας ομορφιάς και ηχοχρωματικού πλούτου φωνή, η κρυστάλλινη άρθρωση της ρωσικής γλώσσας, ο αβίαστος έλεγχος των δυναμικών, κυρίως όμως το δραματικό κύρος της ερμηνείας (που έφθασε στο απόγειο σ’ένα σπαρακτικό μονόλογο, καταδεικνύοντας οξύτατη αντίληψη του κειμένου του Πούσκιν) κατέδειξαν ότι ο δυσκολότατος τεχνικά ρόλος του Μπόρις βρήκε ένα σπουδαίο ερμηνευτή για το μέλλον…
Ας ελπίσουμε ότι αυτή η συναυλία θα αποτελέσει προάγγελο και άλλων συμπράξεων της ΚΟΑ μ' έναν καλλιτέχνη τέτοιων προοπτικών!
Λίγες μέρες αργότερα (11/3), ο Σταυρακάκης συμμετείχε σε συναυλία στην "Αίθουσα Δημήτρης Μητρόπουλος" του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών, όπου βασικό έργο αποτελούσε η 14η Συμφωνία του Σοστακόβιτς στην σπάνια εκδοχή που ο συνθέτης ετοίμασε για πιάνο, φωνές και κρουστά.
Ήταν, όμως, οι δύο μείζονες -αλλά σπάνια ακουόμενοι στη χώρα μας- κύκλοι τραγουδιών του Μούσσοργκσκυ, με τους οποίους άνοιξε η βραδιά, που κίνησαν περισσότερο το ενδιαφέρον. Σε αμφότερους την πιανιστική συνοδεία ανέλαβε μία από τις μεγάλες κυρίες της ρωσικής πιανιστικής σχολής, η Βικτόρια Ποστνίκοβα.
Αρχικά η Ρωσίδα υψίφωνος Βαλεντίνα Φεντένεβα απέδωσε τον κύκλο "Παιδικό δωμάτιο" για υψίφωνο και πιάνο με ανεπιτήδευτη απλότητα και λεπταίσθητη θεατρικότητα. Ευχαρίστησε ιδιαίτερα η προσπάθεια να προσαρμόσει το υγιές, ακμαίο, ευχάριστα μεταλλικό τίμπρο της ώστε να πλησιάσει το παιδικό ηχόχρωμα και να "ζωντανέψει" αυτά τα σύντομα επεισόδια από την παιδική ηλικία.
Ακολούθως, ο Σταυρακάκης ερμήνευσε τον περίφημο κύκλο "Τραγούδια και χοροί του θανάτου", με τον οποίο είχε αναμετρηθεί και προ τριετίας σε ρεσιτάλ του στο Ωδείο Αθηνών. Στο σπουδαίο αυτό κύκλο τραγουδιών, έναν από τους συγκλονιστικότερους του 19ου αιώνα, ο Μούσσοργκσκυ σκιαγραφεί με ανατριχιαστική αμεσότητα τους τραγικούς πρόωρους θανάτους της εποχής του: το χαμό ενός μικρού παιδιού που δεν πρόλαβε να ζήσει, την απώλεια ενός έφηβου κοριτσιού που έσβησε πριν ανθίσει, αλλά και τις συμφορές του πολέμου που μαστίζουν αδιάκριτα ανθρώπους κάθε ηλικίας.
Υπό την -κατά τόπους, υπερβολικά- βαρύνουσα, ντοστογιεφσκικής ωμότητας πιανιστική συνοδοιπορία της Ποστνίκοβα, ο Σταυρακάκης, χωρίς να έχει ανανήψει από το κρύωμα που τον ταλαιπώρησε, χάρισε και πάλι μια ερμηνεία σπάνιας πληρότητας. Η αλληλουχία αυτών των τεσσάρων αυτοτελών δραματικών σκηνών, που συχνά απαιτούν περισσότερους του ενός -ενίοτε καρατερίστικους- ρόλους, αποδόθηκε με θεατρικό ένστικτο και αφηγηματική ευφράδεια, τις αναγκαίες διακυμάνσεις έντασης και εκλεπτύνσεις (από το έπος στην ειρωνεία και την ελεγεία) και σπάνια ποιότητα φραστικής. Είναι φυσικά περιττό να υπενθυμίσει κανείς -λόγω της εκ μητρός ρωσικής καταγωγής του τραγουδιστή- όχι μόνο την ανεπίληπτη εκφορά αλλά και την πλήρη κατανόηση και νοηματοδότηση του αδόμενου λόγου, που μεταδόθηκε αβίαστα με μυριάδες αποχρώσεις και μοναδική εκφραστικότητα.
Ολόκληρο το δεύτερο μέρος της συναυλίας κάλυψε η 14η Συμφωνία του Σοστακόβιτς για υψίφωνο, βαθύφωνο, μικρή ορχήστρα εγχόρδων και κρουστά. Εν προκειμένω, προσφέρθηκε η εκδοχή στην οποία το πιάνο (Ποστνίκοβα) αντικατέστησε την ορχήστρα εγχόρδων. Στα κρουστά απολαύσαμε τον πολύπειρο σολίστ (πρώην κορυφαίο της ΚΟΑ) Αλέξανδρο Χρηστίδη.
Η 14η Συμφωνία (1969) είναι ένα ιδιαίτερο έργο, που συνιστά μία από τις νηφαλιότερες και γενναιότερες μουσικές ενατενίσεις της "εμπειρίας" του θανάτου, και δη αυτού πρόωρου ή άδικου. Όχι τυχαία ίσως βασίζεται σε ρωσικές μεταφράσεις 11 ποιημάτων των Λόρκα, Απολλιναίρ, Κύχελμπεκερ και Ρίλκε, που είχαν όλοι …έναν πρόωρο ή αφύσικο θάνατο!
Η ακρόαση άφησε πολλές αμφιβολίες για το κατά πόσο η σκοτεινή ατμόσφαιρα ενός έργου με τόσο απογυμνωμένη ενορχήστρωση στα όρια της τονικότητας (αλλά και αρκετές ενσωματωμένες δωδεκάφθογγες τεχνικές και κλάστερ) μπορεί να αποδοθεί από το πιάνο προσφορότερα από μια ορχήστρα εγχόρδων. Ανεξαρτήτως του κύρους και της εμπειρίας της Ποστνίκοβα (το παίξιμο της οποίας ήχησε δραματουργικά λιγότερο συμβατικό απ’ότι στους δύο κύκλους τραγουδιών), ο συνδυασμός πιάνου-κρουστών φάνηκε να ταιριάζει πολύ περισσότερο στα επεισόδια των φυλακών Σαντέ και της απάντησης των Κοζάκων της Ζαπορίζια στον σουλτάνο της Κωνσταντινούπολης. Στα υπόλοιπα το πιάνο αρκέστηκε σε μία ρυθμική συνοδεία, αδυνατώντας να προσδώσει τις αποχρώσεις που θα δικαίωναν τις ιδιαίτερες ατμόσφαιρες τους.
Κρατάει πάντως κανείς τις υπερθετικές, ιδιωματικής ενσυναίσθησης τού λόγου ερμηνείες των δύο μονωδών, που απέδωσαν τα μελοποιημένα τραγούδια στη ρωσική τους μετάφραση, που χρησιμοποίησε ο ίδιος ο Σοστακόβιτς. Αν η Φεντένεβα έλαμψε στις τρεις ενδιάμεσες σκηνές ("Ο αυτόχειρας" και το γλυκόπικρο δίπτυχο της σκοπιάς "Περιμένοντας Ι-ΙΙ"), ο Σταυρακάκης συγκλόνισε στις περισσότερο δραματικές σκηνές και συγκίνησε με το υποβλητικό συναίσθημα στο "Ω, Ντέλβιγκ!".
Οποία σύμπτωση (ή, μήπως αστοχία προγραμματισμού;), η πρωτότυπη εκδοχή για ορχήστρα εγχόρδων, κρουστά (Αργυρόπουλος, Ψαράκης) και τσελέστα (Αλεβίζος) της 14ης Συμφωνίας ακούσθηκε… τρεις μέρες αργότερα (14/3) στη μεγάλη "Αίθουσα Χρήστος Λαμπράκης" του Μεγάρου, στο πλαίσιο συναυλίας της Καμεράτας υπό τον αρχιμουσικό Μάρκελλο Χρυσικόπουλο. Τα φωνητικά μέρη του έργου ανέλαβαν η υψίφωνος Μυρτώ Παπαθανασίου και ο Σέρβος βαθύφωνος Σρέτεν Μανόϊλοβιτς. Ο Χρυσικόπουλος είχε διευθύνει το ίδιο έργο και ένα σχεδόν χρόνο νωρίτερα (15/4/2025) στην Εναλλακτική Σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής (με τη σύμπραξη τότε βουλγαρικής ορχήστρας εγχόρδων, της μεσόφωνου Θεοδώρας Μπάκα και του μπασοβαρύτονου Τίμου Σιρλαντζή).
Η ακρόαση επιβεβαίωσε και την κατανόηση του έργου από τον αρχιμουσικό (που ανέδειξε μάλιστα γλαφυρότερα τις αντιθέσεις του) και το πόσο η γραφή για ορχήστρα εγχόρδων αναδεικνύει εντελέστερα τον ποιητικό λόγο, μολονότι οι ποιότητες του παιξίματος των καλών και ευέλικτων εγχόρδων της Καμεράτας σίγουρα θα αναδεικνύονταν καλύτερα σε μικρότερη αίθουσα.
Η βασική αυτή ένσταση επηρέασε πολύ και τον αντίκτυπο του τραγουδιού, το οποίο στερήθηκε εντονότερης "προβολής", ηχώντας πολύ συχνά περισσότερο σαν Sprechgesang! Εν προκειμένω τα 11 τραγούδια δόθηκαν στην εκδοχή της μετάφρασης στις πρωτότυπες γλώσσες από τη ρωσική απόδοσή τους, με την εξαίρεση -για λόγους καλύτερης μελοποίησης- δύο ποιημάτων, της "Λορελάι" του Απολλιναίρ (που ακούσθηκε στα γερμανικά, σε χρήση έτερης, γερμανόφωνης εκδοχής του έργου) και του μοναδικού του Κύχελμπεκερ ("Ω, Ντέλβιγκ!", το οποίο αποδόθηκε στη ρωσική μετάφραση).
Από τους δύο μονωδούς, η Παπαθανασίου ευχαρίστησε περισσότερο με τη θεατρικότητα του τραγουδιού της από τον Μανόϊλοβιτς, ο οποίος δεν διέθετε το πιο σκούρο τίμπρο που θα δικαίωνε την πένθιμη διάσταση των κομματιών, ενώ ηχούσε συχνά εκφραστικά αδιάφορος. Για μια πιο ιδιωματική άρθρωση του αδόμενου λόγου αλλά και ιδιαίτερα αυξημένη αίσθηση των εκφραστικών μεγεθών της μουσικής θα μπορούσε κανείς να εκφράσει την προτίμησή του για το περσινό ζεύγος σολίστ ή -σε σχέση με τη διαφορετική εκδοχή του έργου- για αυτούς της 11/3…
Το υπό τον τίτλο "Το τραύμα του πολέμου και το θαύμα της αναγέννησης" πρόγραμμα είχε ξεκινήσει με τις αριστουργηματικές "Μεταμορφώσεις" για 23 έγχορδα του Ρίχαρντ Στράους, ένα έργο διαφορετικής (υστερορομαντικής) σισθητικής, που γράφτηκε κατά την τελευταία διετία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, σηματοδοτώντας το τραγικό τέλος ενός ολόκληρου κόσμου.
Παρότι είχε πολλά χρόνια να αναμετρηθεί με τη συγκεκριμένη σύνθεση, η Καμεράτα την απέδωσε με ακρίβεια, προσεγμένη φραστική και άρτια προβολή της αποτελούμενης από εναλλασσόμενα μελωδικά θέματα/ιδέες δομής. Η καλά προετοιμασμένη από τον Χρυσικόπουλο εκτέλεση είχε μεν αφηγηματική ευφράδεια, αλλά εστίασε κυρίως στη συναισθηματική φόρτιση και οδύνη του έργου, μην αναδεικνύοντας επαρκώς και τα λιγοστά έστω ξέφωτα ελπίδας και νοσταλγίας. Ο αρχιμουσικός, πάντως, είχε προϊδεάσει -στο αρκετά προσωπικό σημείωμά του για το έργο στο προγραμματικό τεύχος της συναυλίας- για την αμιγώς ελεγειακή/θρηνητική, κατ' αυτόν, διάσταση των "Μεταμορφώσεων"…
Διαβάστε Επίσης
