Μαρία Φαραντούρη: "Πάντα έλεγα, αστειευόμενη, ότι έχω δύο πατέρες, τον Μίκη και τον Μάνο"

Από ποια αφετηρία ξεκίνησε η επικείμενη σύμπραξή σας με τον Τάση Χριστογιαννόπουλο; Πώς συναντηθήκατε και πώς αποφασίσατε να κάνετε κάτι παρέα;
Με τον Τάση Χριστογιαννόπουλο πρωτοσυναντηθήκαμε στην ηχογράφηση των τραγουδιών του Μιχάλη Γρηγορίου για το άλμπουμ "Μπλε", σε στίχους της Ρηνιώς Παπανικόλα, τη δεκαετία του 1990. Μετά συμμετείχαμε στην ηχογράφηση του έργου "Αμοργός" του Νίκου Γκάτσου, σε μουσική Μάνου Χατζιδάκι. Ξαναβρεθήκαμε στο Ηρώδειο το 2022, στην παρουσίαση του "Κάντο Χενεράλ" των Πάμπλο Νερούδα & Μίκη Θεοδωράκη κι από τότε είμαστε μαζί μέχρι και σήμερα σε πολλές συναυλίες. Ο Τάσης είναι ένας σπουδαίος λυρικός βαρύτονος και εξαιρετικός άνθρωπος, με τον οποίον χαίρομαι να συνεργάζομαι.

Τι ρεπερτόριο θ' ακούσουν όσοι δώσουν το παρών στη βραδιά "Φωνές και Μνήμες", την Παρασκευή 13/3, στην αίθουσα "Αλεξάνδρα Τριάντη" του Μεγάρου Μουσικής; Και πώς έχετε ταιριάξει σ' αυτήν το έργο "Ο Επιζών" του Μίκη Θεοδωράκη και του Τάκη Σινόπουλου;
Τον κεντρικό κορμό της συναυλίας αποτελούν τραγούδια από έργα του Μάνου Χατζιδάκι που είχα τη χαρά και την τιμή να μου εμπιστευθεί να ερμηνεύσω –όπως "Η Εποχή Της Μελισσάνθης", "Σκοτεινή Μητέρα", "Τα Παράλογα" κ.ά. Ασφαλώς, θα υπάρχουν και τραγούδια του Μίκη, αλλά και συνθετών της νεότερης γενιάς, όπως του μεγάλου Διονύση Σαββόπουλου και του πρωτοποριακού Μιχάλη Γρηγορίου: φίλοι μου και οι δύο, σπουδαίοι δημιουργοί, τους οποίους χάσαμε τελευταία. Επίσης θ' ακουστούν και διαχρονικά τραγούδια του Μάνου Λοΐζου, της Ελένης Καραΐνδρου, του Νίκου Κυπουργού, ενώ ιδιαίτερη θέση στο πρόγραμμά μας θα έχει και το έργο "Ο Επιζών" του Μίκη Θεοδωράκη, σε ποίηση Τάκη Σινόπουλου. 
Ο "Επιζών" είχε μεγάλη επιτυχία στο εξωτερικό και στο κοινό και στις μουσικοκριτικές. Είναι ένα τραγούδι-ποταμός, όπως το ονόμαζε ο Μίκης, που έχει δηλαδή διάρκεια περίπου ένα τέταρτο και το ερμήνευα εγώ. Στην Ελλάδα, όμως, δεν είχε ενταχθεί στις συναυλίες μας και δεν είναι γνωστό. Πρόκειται για ένα έντονα υπαρξιακό ποίημα της μεταπολεμικής εποχής, το οποίο ενέπνευσε τον Μίκη, με τον υπαρξιακό του προβληματισμό να ισχύει μέχρι και σήμερα. Το έργο αυτό, τώρα, το γνώριζε ο από χρόνια φίλος μου και μεγάλος μας σκηνοθέτης Θόδωρος Τερζόπουλος. Ενθουσιάστηκε λοιπόν από το θέμα και τη μουσική και θέλησε να του δώσει μια θεατρική, σκηνική διάσταση. Έτσι, στο Μέγαρο Μουσικής θα παρουσιαστεί με τη διδασκαλία του Τερζόπουλου και τη συμμετοχή της Λυγερής και της Καλλιόπης Μητροπούλου: η πρώτη είναι γνωστή ηθοποιός, η δεύτερη εξαιρετική μουσικός. Είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα άποψη, που δίνει μια διαφορετική διάσταση στη μουσική δημιουργία του Μίκη. 

Εντωμεταξύ, έχει περάσει σχεδόν πενταετία από τον θάνατο του Μίκη Θεοδωράκη, με τον οποίον συνδεθήκατε στενά, επί δεκαετίες. Πώς είναι, πια, η καθημερινότητα δίχως τη ζώσα παρουσία του; 
Ο Μίκης για εμάς, για τη γενιά μου αλλά και για τους αρκετά νεότερους, είναι πάντα παρών με τη μουσική και τα τραγούδια του, τα οποία σφράγισαν μια εποχή και πλέον είναι κλασικά και διαχρονικά. Για τις τωρινές γενιές του διαδικτύου, δεν ξέρω. Νομίζω ότι έχουμε μπει σε έναν άλλο κόσμο, που καθορίζεται πλέον από την τεχνολογία κι όσα αυτή προσφέρει παντού –και στον χώρο του τραγουδιού, αλλά και γενικότερα του πολιτισμού. 
Εμείς μεγαλώσαμε με τον δίσκο βινυλίου και μετά με το CD, τώρα υπάρχει μόνο ο κόσμος του ίντερνετ με ό,τι σημαίνει κάτι τέτοιο. Θέλω να ελπίζω ότι οι νεότεροι θα ανακαλύψουν τον Θεοδωράκη και τον Χατζιδάκι και θα τιμήσουν το έργο τους, εμπνεόμενοι απ' αυτό. Προχωρώντας μπροστά, ασφαλώς, με τις δικές τους δημιουργίες. 

Τα χρόνια αυτά, επίσης, αν και παραμένετε συναυλιακώς ενεργή, απέχετε από την ηχογράφηση κάποιου νέου προσωπικού άλμπουμ, αρκούμενη σε συμμετοχές. Νιώθετε ότι δεν σας αφορά, πλέον, αυτή η ολοένα και πιο ιντερνετική εποχή της δισκογραφίας, με τις απανωτές κυκλοφορίες ψηφιακών δίσκων και singles; 
Ναι, έχω ηχογραφήσει μεμονωμένα τραγούδια νέων συνθετών που μου αρέσουν. Θέλω να πιστεύω ότι έτσι βοηθάω κάπως και τους πρωτοεμφανιζόμενους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το "Σιγή 8' 46΄΄" του νέου τραγουδιστή και συνθέτη Θανάση Βούτσα: μια ωραία μπαλάντα αφιερωμένη στον George Floyd, αφού 8 και 46 είναι τα λεπτά που χρειάστηκαν για να πεθάνει από ασφυξία, ακινητοποιημένος καθώς βρέθηκε στον λαιμό από αστυνομικό, λόγω ρατσιστικής βίας. Το τραγούδι είναι επίσης αφιερωμένο στον Ζακ Κωστόπουλο, θύμα ανθρωποκτονίας από αυτοδικία μπροστά στον κόσμο, στην Ομόνοια.  

Καθώς αυτή είναι η τέταρτή μας συνομιλία μέσα στα χρόνια, ανέτρεξα στην πρώτη μας συνάντηση (άνοιξη 2008, στο σπίτι σας), όπου μου είχατε πει ότι το κοινό διαθέτει, πια, λιγότερο ελεύθερο χρόνο, οπότε είναι κυρίως η νεολαία που ψάχνει ν' ακούσει πράγματα, μέχρι ν' αντιμετωπίσει κι εκείνη τα προβλήματα της καθημερινότητας. Εδώ και καιρό, λοιπόν, η νεολαία εκφράζεται (κυρίως) μέσω του χιπ χοπ. Παρακολουθείτε αυτές τις εξελίξεις; Θα σας ενδιέφερε να συνυπάρξετε με κάποιον/α ράπερ –όπως η Χάρις Αλεξίου με τον ΛΕΞ, για παράδειγμα;
Τα τραγούδια αυτά δεν μπορώ να τα χαρακτηρίσω μουσική δημιουργία, είναι μια εκδήλωση λεκτικής διαμαρτυρίας, συνοδευόμενη από έναν μονότονο ρυθμό. Ασφαλώς, πρέπει να υπάρξει κι αυτή η μορφή. Αλλά θεωρώ ότι αποτελεί μια μόδα, ένα ξέσπασμα κι όχι μια καλλιτεχνική, μουσική πρόταση.

Είναι σε θέση το ελληνικό τραγούδι του 21ου αιώνα να δημιουργήσει ένα μεγάλο πολιτιστικό/καλλιτεχνικό μπαμ, όπως έγινε στα χρόνια του Μίκη Θεοδωράκη και του Μάνου Χατζιδάκι; Κι αν συμβεί, πιστεύετε ότι θα γίνει αντιληπτό; Ή θα χαθεί στη γοργή εναλλαγή παραστάσεων της εποχής; 
Δεν μπορώ να σας πω. Πιστεύω ότι κάθε τι στην τέχνη είναι μοναδικό. Θεοδωράκης, Χατζιδάκις δεν θα υπάρξουν ξανά. Σίγουρα, όμως, θα γεννηθούν αλλά μουσικά ρεύματα, άλλοι συνθέτες, που θα αντιπροσωπεύουν την εποχή τους και την εξέλιξη της τεχνολογίας και των κοινωνικών σχέσεων του καιρού τους. Δεν σταματάει ποτέ ο κόσμος, κάθε εποχή προσθέτει τα δικά της επιτεύγματα στην τέχνη.

Τελευταία βλέπουμε ξανά εκδόσεις αφιερωμένες σε σημαίνουσες φιγούρες του εγχώριου πενταγράμμου. Όμως λείπει μια έκδοση για σας, με την πλήρη ιστορία της 60άχρονης πορείας σας στο τραγούδι και στα κοινά. Σας ενδιαφέρει κάτι τέτοιο; 
Εγώ δεν γράφω για τον εαυτό μου. Φροντίζω το αρχείο μου. Το οποίο, όταν ολοκληρωθεί, θα 'ναι προσβασιμο σε όποιον ενδιαφέρεται.

Τέλος, μιας και το Υπουργείο Πολιτισμού ανακήρυξε το 2026 σε Έτος Μάνου Χατζιδάκι, ποιες είναι οι πιο έντονες αναμνήσεις σας από τη γνωριμία μαζί του; 
Α, πάρα πολλές, από την πρώτη στιγμή. Όταν έγραψα το "Μαουτχάουζεν" και τα έξι πρώτα τραγούδια με τον Μίκη στο στούντιο της Columbia στον Περισσό, το 1964, θυμάμαι ήταν εκεί και ο Μάνος Χατζιδάκις. Ο οποίος, με πολύ ευγένεια, ζήτησε από τον Μίκη και μένα αν θα μπορούσα να ηχογραφήσω ένα εκτός προγράμματος ωραίο τραγούδι του σε στίχους Γεράσιμου Σταύρου, για το έργο "Καπετάν Μιχάλης" που ανέβαζε στο θέατρο ο Μάνος Κατράκης. Πρόκειται για το "Κι Ήρθες Εσύ Απ' Το Νοτιά". Από τότε συνεργάστηκα με τον Μάνο σε πολλά του έργα –μερικά, μάλιστα, ήταν γραμμένα για τη φωνή μου. Γι' αυτό πάντα έλεγα, αστειευόμενη, ότι έχω δύο πατέρες, τον Μίκη και τον Μάνο. Πόσο μας λείπουν σήμερα και οι δυο!