Σαλώμη © Μαργαρίτα Yoko Νικητάκη
Από τις πολλές και καλές συναυλίες που έδωσε η Κρατική Ορχήστρα Αθηνών τον περασμένο Δεκέμβρη στην "Αίθουσα Χρήστος Λαμπράκης" του Μεγάρου Μουσικής, δύο αναμένονταν -για διαφορετικούς λόγους- με το μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Και σίγουρα αμφότερες το δικαιολόγησαν και με το παραπάνω, αν και για διαφορετικούς λόγους…
Στις 23/12/2025 παρουσιάσθηκε σε συναυλιακή μορφή η όπερα "Σαλώμη" του Ρίχαρντ Στράους, επιλογή κάπως αδόκητη για εκδήλωση στο μέσο της εορταστικής περιόδου. Ήταν η πρώτη φορά που το δημοφιλές όσο και δύσκολο έργο ακούσθηκε στη χώρα μετά τις παραγωγές του Μεγάρου Μουσικής Θεσσαλονίκης (2007) και -ειδικότερα στην Αθήνα- της Λυρικής στο Ηρώδειο (1997).
Δεν ήταν, όμως, η πρώτη φορά που η ΚΟΑ αναμετριέται με το λυρικό ρεπερτόριο. Επί καλλιτεχνικής διεύθυνσης Φιδετζή, το σύνολο αναβίωσε -στο πλαίσιο των αείμνηστων "Ελληνικών Μουσικών Γιορτών"- σειρά λυρικών έργων ιστορικών Ελλήνων συνθετών, επί Τσιαλή ερμήνευσε από "Εύθυμη χήρα" και "Τόσκα" μέχρι "Λουτσία ντι Λαμμερμούρ" και τη Β’ πράξη του "Τριστάνος και Ιζόλδη", επί Καρυτινού το "Μαγικό Αυλό".
Μολονότι η χρησιμότητα της τριβής του συνόλου με την όπερα είναι αδιαμφισβήτητη, ιδίως αν ληφθούν υπ' όψη αφενός η σημερινή ποιότητα του έμψυχου δυναμικού του αφετέρου το ότι ο νυν διευθυντής του αποτελεί τον κορυφαίο Έλληνα λυρικό αρχιμουσικό, η επιλογή των ερμηνευόμενων έργων οφείλει να είναι προσεκτική και να βασίζεται σε συγκεκριμένα κριτήρια. Στην αναγγελία της "Σαλώμης" πολλοί αντέδρασαν με σκεπτικισμό, μετά την ακρόαση της εκτέλεσής της, όμως, κυριάρχησε -και απολύτως δικαιολογημένα- ενθουσιασμός!
Η διεξοδική προετοιμασία επέτρεψε κατ’αρχάς την επαρκέστατη ανταπόκριση στους μαιάνδρους (σε τονικότητες, αρμονίες, χρωματικότητα) της υστερορομαντικής γραφής ιδίως για τα έγχορδα (όσο κι αν η εστίαση του ήχου ευχαρίστησε περισσότερο από την -κρισιμότατη εδώ- διαύγειά του), αλλά και την άρτια στάθμιση δυναμικών και ηχητικών όγκων, που θα ήταν, βέβαια, εντελέστερη από ορχηστρική τάφρο. H σε πλήρη -περίπου 100μελής!- σύνθεση ΚΟΑ έπαιξε με προσήλωση και συγκέντρωση˙ κάποια μικροπροβλήματα συντονισμού πρέπει να θεωρηθούν αμελητέα, ενώ επιτυχημένα αποδόθηκε ο περίφημος "Χορός των 7 πέπλων". Ιδιαίτερα ευχαρίστησαν οι μουσικοί των ξύλινων πνευστών (Μουρίκης, Βάμβας, Μαρτζούκος) και τα μαλακά υπό τον Σίσκο κόρνα.
Πέρα από την ακρίβεια και τον άρτιο συντονισμό των μονωδών, η μουσική διεύθυνση του Λουκά Καρυτινού (του οποίου αγνοούμε την εξοικείωση με τη συγκεκριμένη όπερα) ξεχώρισε για την αφηγηματική της ρευστότητα, ιδίως ως προς τη διαδοχή αισθησιακών σελίδων και ενοτήτων μεγαλύτερης έντασης/βίας, αλλά και τις περίτεχνα ενσταλαγμένες δόσεις θεατρικότητας σε κρίσιμες στιγμές.
Κομβικό στοιχείο της επιτυχίας του ακροάματος -και στοίχημα κάθε ανεβάσματος της "Σαλώμης"- ήταν η ποιότητα της διανομής, αμιγώς ελληνικής εν προκειμένω, με την εξαίρεση δύο από τους πρωταγωνιστικούς ρόλους, που καλύφθηκαν μέσω πολυτελών μετακλήσεων. Η Ρωσίδα υψίφωνος Έλενα Στίχινα -μία από τις εκλεκτότερες σήμερα βερντιανές τραγουδίστριες- είχε ερμηνεύσει το ρόλο στο… ξεκίνημα της καριέρας της, τον διατηρεί δε μέχρι σήμερα στο ρεπερτόριό της. Το μεστό φωνητικό ηχόχρωμα με τις στρογγυλές νότες και τη μεγάλη άνεση στις ψηλές νότες (που επέτρεπε άρσεις δίχως πρόβλημα πάνω από την κολοσσιαία ορχήστρα) οριοθέτησε μία εξαιρετικά καλοτραγουδισμένη, μπελκαντίστικων ποιοτήτων Σαλώμη, αρκετά διαφορετική από τα σημερινά στάνταρ αιχμηρών ερμηνειών.
Ο ρόλος του Ηρώδη, πάλι, απαιτεί έναν "τενόρο χαρακτήρα" (Charaktertenor) με ικανότητες Sprechgesang που θα νοηματοδοτούν γλαφυρά τον αδόμενο γερμανικό λόγο. Το ότι η ΚΟΑ εξασφάλισε έναν από τους πιο σημαντικούς σήμερα εκπροσώπους του συγκεκριμένου Fach, τον Αυστριακό Βόλφγκανγκ Άμπλινγκερ-Σπέρχακε εξηγεί την από κάθε άποψη ιδανική ενσάρκωση του ιδιαίτερης ψυχοσύνθεσης βασιλιά!
Χωρίς να διαθέτει την πλέον πρόσφορη για το ρόλο σκούρα φωνή μπασοβαρύτονου, ο βαρύτονος Δημήτρης Τηλιακός απέδωσε τον Ιωάννη Βαπτιστή με καλή σκηνική παρουσία και άρθρωση, αλλά και ισχυρή εξαγγελία (ιδίως στις αρχικές σκηνές που είχε τοποθετηθεί ψηλά και πίσω από τους μουσικούς).
Ατυχώς, η μόνη μη ενδεδειγμένη επιλογή υπήρξε αυτή της υψιφώνου Κατερίνας Οικονόμου ως Ηρωδιάδας, ρόλου ειδικών απαιτήσεων από πλευράς ηλικίας και φωνητικής κατηγορίας. Έχοντας τραγουδήσει το ρόλο της Σαλώμης πριν από πολλά χρόνια, η Οικονόμου είχε μεν απόλυτη συναίσθηση των υποκριτικών διαστάσεων του χαρακτήρα, αλλά η φωνή δεν μπορούσε πλέον να ανταποκριθεί με επάρκεια, ιδίως πλάι σε τέτοιους παρτεναίρ. Όσο δυσεξήγητη υπήρξε η συγκεκριμένη ανάθεση, άλλο τόσο ριψοκίνδυνη πρόβαλε η αποδοχή της…
Από τους δευτεραγωνιστικούς ρόλους ξεχώρισε ο Ναρραβώθ του τενόρου Βασίλη Καβάγια με ευχάριστα μεταλλικό τίμπρο και καθαρή άρθρωση, ενώ προσεγμένη υπήρξε η εμφάνιση της μεσοφώνου Νεφέλης Κωτσέλη ως Ακολούθου. Συνολικά αξιοπρεπώς, αν και με κυμαινόμενες επιδόσεις ως προς την καταλληλότητα του τίμπρου ή την εκφορά της γερμανικής γλώσσας, αποδόθηκαν από πλειάδα ανδρών μονωδών (Καραούλης, Φίλιας, Μελογιαννίδης, Τσαντίνης, Σελητσανιώτης, Λούτας) οι σύντομοι μικροί ρόλοι (Ιουδαίοι/Στρατιώτες/Ναζωραίοι/Καππαδόκης).
Εν κατακλείδι μία από τις πιο δυνατές φετινές στιγμές της ΚΟΑ, η οποία σίγουρα αξίζει μία περίοπτη θέση στα πλούσια χρονικά της…
Μερικές μέρες νωρίτερα, η συναυλία της 12/12/2025 υπό τον ανερχόμενο Γάλλο αρχιμουσικό Αντριάν Περυσόν θα είχε ως πρωταγωνιστή το εκκλησιαστικό όργανο, κάτι που δικαιολόγησε τη μετάκληση του επί δεκαετία οργανίστα του ιστορικού καθεδρικού ναού της Παναγίας των Παρισίων Βενσάν Ντυμπουά. Αυτός θα ερμήνευε ως σολίστ τόσο το "Κοντσέρτο για εκκλησιαστικό όργανο και ορχήστρα έργο 7 αρ. 4 (HWV 309)" του Χαίντελ όσο και την περίφημη και σπανιότατα παιζόμενη "Συμφωνία κοντσερτάντε για εκκλησιαστικό όργανο και ορχήστρα" του Βέλγου συνθέτη Ζοζέφ Ζονγκέν.
Αν η καλή μέρα απ’το πρωί φαίνεται, η αναγγελία …λίγο πριν από την έναρξη της συναυλίας στο πολυπληθές καθήμενο ακροατήριο ότι "για τεχνικούς λόγους" το πρόγραμμα θα άλλαζε και αντί του έργου του Ζονγκέν θα προσφερόταν η 5η Συμφωνία του Μπετόβεν προκάλεσε απορίες! Όταν, μετά και την εκτέλεση του πρώτου έργου, ο Ντυμπουά ερμήνευσε το κοντσέρτο του Χαίντελ σε φορητό εκκλησιαστικό όργανο, κατέστη σαφές ότι το μεγάλο όργανο του Μεγάρου -που είχε λειτουργήσει κανονικά στην εκτέλεση του "Τάρας Μπούλμπα" του Γιάνατσεκ στην ακριβώς προηγούμενη τακτική συναυλία της ΚΟΑ- είχε πάθει βλάβη!!!
Ειρωνεία της τύχης: αντίστοιχη βλάβη είχε σημειωθεί ακριβώς πριν 9 χρόνια (2/12/2016) και πάλι σε συναυλία της ΚΟΑ υπό τον Μιχάλη Οικονόμου, τότε μάλιστα… μεσούσης της εκτέλεσης της 3ης Συμφωνίας του Σαιν-Σανς, με τον διάσημο Γάλλο σολίστ Τιερρύ Εσκαίς να κατεβαίνει άρον-άρον για να αποδώσει το μέρος του εκκλησιαστικού οργάνου σε πιάνο, εκτοπίζοντας ανά τακτά διαστήματα το ζεύγος προβλεπόμενων πιανιστών!
Αν εκείνο το ατυχές συμβάν είχε δικαιολογηθεί από τη μη συντήρηση του οργάνου λόγω έλλειψης κονδυλίων εν μέσω της μεγάλης οικονομικής κρίσης της προηγούμενης δεκαετίας, η έκπληξη εν προκειμένω ήταν αδόκητη, καθώς το εκκλησιαστικό όργανο χρησιμοποιείται παγίως σε εκδηλώσεις του Μεγάρου κατά την εορταστική/χριστουγεννιάτικη περίοδο. Εν όψει αυτής εικάζει κανείς ότι ο οργανισμός θα είχε -αυτονόητα- φροντίσει εγκαίρως για τη συντήρηση του πολυτελούς εκκλησιαστικού οργάνου, η κατασκευή του οποίου (1990-1993) αποτέλεσε δωρεά στη χώρα μας της Γερμανικής ομοσπονδιακής κυβέρνησης, ούτως ώστε να αποφευχθεί η έκθεσή του -όπως και της ΚΟΑ- έναντι των εκλεκτών μετακληθέντων καλλιτεχνών αλλά και -κυρίως- του κοινού, το οποίο, πέρα από το εισιτήριο της συναυλίας, πληρώνει, διά της φορολόγησής του, και τις δαπάνες λειτουργίας ενός -κρατικού πλέον- φορέα, όπως είναι το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. Για την ιστορία, πάντως, το όργανο επισκευάσθηκε εγκαίρως για τη διεξαγωγή, εννιά μέρες αργότερα (21/12/2025) του ρεσιτάλ των Γκάσιου και Κεβεντσίδου…
Η βραδιά άνοιξε με τη νεανική τριμερή συμφωνική σύνθεση του Μεσσιάν "Οι λησμονημένες προσφορές" (οποία σύμπτωση με τα προαναφερθέντα!), ένα μουσικό στοχασμό πάνω στη θυσία του Θεανθρώπου στο Σταυρό. Παρότι το σύντομο κεντρικό της μέρος (που αναφέρεται στην ανθρώπινη αμαρτία) αποδόθηκε κοφτά και με αιχμηρή ακρίβεια που φώτιζε τις επιρροές ενός Στραβίνσκυ, τα γρήγορα τέμπι στα ακραία μέρη (που εκφράζουν τη θυσία του Χριστού αλλά και το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας ως λύτρωσης από την αμαρτία) δεν επέτρεψαν την ανάπτυξη αιθέριων ηχοχρωμάτων από τα έγχορδα (παρά το επαρκούς διαφάνειας παίξιμό τους), αμβλύνοντας το συναισθηματικό βάρος της μουσικής με τις εξίσου έντονες εδώ επιρροές από τον Ντεμπυσσύ.
Ακολούθησε μια προσεγμένη εκτέλεση του κοντσέρτου του Χαίντελ από ένα ευπρόσδεκτα περιορισμένο (σχεδόν 20μελές) ορχηστρικό κλιμάκιο -με σύγχρονα όργανα- που πλαισίωσε από το τσέμπαλο ο Πάνος Ηλιόπουλος. Η σβελτάδα και η χάρη του παιξίματος της ΚΟΑ, που εκτιμήθηκε ιδιαίτερα στα ακραία γρήγορα μέρη, διασφάλισε τις σωστές ισορροπίες δυναμικής με το φορητό όργανο σ’αυτό το αμφιβόλου πατρότητας έργου, ενώ ευχαρίστησαν και οι καλαίσθητες παρεμβάσεις των δύο ζευγών ξύλινων πνευστών (όμποε και φαγκότων – εξαιρετικοί στην εισαγωγή οι Λιοδάκης και Μπάσιος). Το παίξιμο του τοποθετημένου στο άκρο δεξιά της σκηνής οργανίστα διέθετε και την αναγκαία κινητικότητα (για μια φορά η δυνατότητα εστίασης στα δάκτυλα των χεριών του δικαιολόγησε τη χρησιμότητα των οθονών!) και την ικανότητα εκλεπτύνσεων και τη δεξιοτεχνική ευχέρεια στον σύντομο ad libitum αυτοσχεδιασμό. Είναι, πάντως, αληθές ότι ο αντίκτυπος της ερμηνείας θα μπορούσε να είναι πολύ διαφορετικός, αν ακούγαμε τον Ντυμπουά στο μεγάλο όργανο ή αν η συνοδεία ήταν περισσότερο ενημερωμένη στυλιστικά…
Για την ιστορία, η εκτέλεση της σαφώς οικείας στο σύνολο 5ης Συμφωνίας του Μπετόβεν κύλησε στρωτά, παρά την επιλογή ενός σχετικά μεγάλου ορχηστρικού κλιμακίου (περίπου 70 μουσικών), με την αναγκαία ρυθμική ευελιξία και φροντισμένες δυναμικές. Όσο βέβαια και αν εκτίμησε κανείς το μαλακό παίξιμο των εγχόρδων ή τις προσεγμένες συνεισφορές των ξύλινων (με κορυφαίες αυτές του φαγκότου του Λιοδάκη και του πίκκολο του Γιάρκε), η απουσία ενός μεγαλύτερου αριθμού δοκιμών και όθεν του φινιρίσματος αρκετών παραγράφων στοίχισε στο μάλλον αδρομερές ακρόαμα…
