Με τη «Μαντάμα Μπατερφλάι» του Πουτσίνι, στην επιτυχημένη σκηνοθεσία του Ούγκο ντε Άνα και σε μουσική διεύθυνση Λουκά Καρυτινού, εγκαινιάζει η Εθνική Λυρική Σκηνή (Ηρώδειο, 31/5) το φετινό Φεστιβάλ Αθηνών. Ο Ευτύχης Δ. Χωριατάκης αναλύει τους λόγους της ακατάλυτης γοητείας της δημοφιλούς όπερας.
Η «Μαντάμα Μπατερφλάι» αποτελεί σήμερα μία από τις πιο δημοφιλείς όπερες και σταθερό πυλώνα του ρεπερτορίου κάθε λυρικού θεάτρου ανά την υφήλιο. Παράδοξο αν σκεφτούμε ότι η πρεμιέρα της στη Σκάλα του Μιλάνου τον Φεβρουάριο του 1904 αποτέλεσε μεγάλη αποτυχία, ίσως επειδή –υπό το φως της μεγάλης εχθρότητας των Ιταλών για την αρ νουβό– υπήρχε η αίσθηση ότι η καθαρότητα της ιταλικής μουσικής μολυνόταν!
Ο Πουτσίνι τη συνέθεσε επηρεασμένος από «λαϊκό» θεατρικό έργο που είχε παρακολουθήσει στο Λονδίνο και αντιλαμβανόμενος απόλυτα τη σημασία της αντιπαράθεσης των δύο πολιτισμών, του εξωτικού/ιαπωνικού και του δυτικού/αμερικανικού, στοιχείο που αποτέλεσε εξάλλου και την πηγή της μουσικής του έμπνευσης. Ο ίδιος δεν δίσταζε να τη χαρακτηρίσει την πιο αγαπημένη του όπερα, ενώ η αλαβάστρινη ηρωίδα της κατέληξε σύμβολο ανεξάντλητης υπομονής κι αιώνιας αγάπης. Η υπόθεση στρέφεται γύρω από το μοιραίο έρωτα και γάμο της δεκαπεντάχρονης γκέισας Τσο-Τσο-Σαν με τον υποπλοίαρχο του Πολεμικού Ναυτικού των ΗΠΑ Πίνκερτον. Ύστερα από τρία χρόνια απουσίας ο αξιωματικός επιστρέφει με την Αμερικανίδα σύζυγό του στην Ιαπωνία, μαθαίνοντας ότι έχει αποκτήσει γιο από την Μπατερφλάι. Εκείνη δέχεται να παραδώσει το παιδί στο ζευγάρι, αλλά στη συνέχεια αυτοκτονεί.
Το έργο συγκινεί διαχρονικά και προκαλεί έντονα συναισθήματα με την πρόδηλα μελωδική μουσική, τις υπέροχες άριες και τα χορωδιακά μέρη αλλά και το δραματικό χαρακτήρα του. Πάντως, οι σταδιακές τροποποιήσεις που επέφερε ο Πουτσίνι άμβλυναν την αρχική αιχμηρή σκιαγράφηση προσώπων και καταστάσεων προς όφελος ενός κάποιου αστικού καθωσπρεπισμού. Η Λυρική προτείνει φέτος την επιτυχημένη παραγωγή του Ούγκο ντε Άνα, που πρωτοείδαμε στο Ηρώδειο το 2013. Παρότι η δυσκολία να αποδοθούν πειστικά η οικειότητα της δράσης και η λεπταίσθητη ενορχήστρωση είναι αυξημένη σε ανοιχτό χώρο, ο Αργεντινός διάσημος σκηνοθέτης αξιοποιεί θαυμαστά τη στενή σκηνή του ρωμαϊκού ωδείου, η οποία –με τη βοήθεια των υποβλητικών φωτισμών του Βινίτσιο Κέλι και των εντυπωσιακών «παραδοσιακών» βιντεοπροβολών του Σέρτζιο Μετάλι– λαμβάνει τη μορφή μιας τεράστιας κινηματογραφικής καρτ ποστάλ.
Σε αυτή δεσπόζει συνεχώς η κομβική αντιπαράθεση των δύο πολιτισμών, σε έναν ιδιαίτερο συγκερασμό υψηλής αισθητικής (έξοχα αυθεντικά κοστούμια, κινησιολογία με αναφορές στο θέατρο Καμπούκι) και συμβατικού κιτς («τουριστικής» απήχησης αντικείμενα, κατάχρηση του κόκκινου χρώματος, οι δυνάμεις του κακού ως μαυροφορεμένοι νίντζα ή ως χαρακτήρες του ιαπωνικού θεάτρου). Ενίοτε υπερβολικά φορτωμένη, η εικαστική πρόταση έχει βέβαια συνοχή, ενώ συνοδεύεται από μια λεπτομερώς επεξεργασμένη θεατρική καθοδήγηση μονωδών και χορωδών, που επιτρέπει την απρόσκοπτη ανέλιξη του δράματος.
Δίχως να ξεφύγει από τη λογική του βερισμού, με τις έντονες συγκρούσεις και την αγάπη για τις θεατρικές λύσεις, η επιτυχία της παρτιτούρας δεν βασίζεται μόνο στην εύστοχη απόδοση χαρακτήρων και συναισθημάτων. Μεγάλη σημασία έχει και η εξαιρετικά προσεγμένη, λεπταίσθητη ενορχήστρωση, που αξιοποιεί τόσο τις κατακτήσεις του γαλλικού ιμπρεσιονισμού όσο και στοιχεία της παραδοσιακής ιαπωνικής μουσικής που ο συνθέτης συγκέντρωσε με μεγάλη επιμέλεια. Πιστός στο ρεαλισμό, ο Πουτσίνι χρησιμοποίησε μέχρι τον εθνικό ύμνο των ΗΠΑ για τη μουσική των ρόλων αμερικανικής καταγωγής! Υπό τη μουσική διεύθυνση του εμπειρότατου Λουκά Καρυτινού, οι παραστάσεις ανεβαίνουν με διπλή διανομή διεθνούς επιπέδου.
Περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη όπερα του Πουτσίνι, η «Μαντάμα Μπατερφλάι» στηρίζεται στον κεντρικό χαρακτήρα, που δεν εγκαταλείπει σχεδόν ποτέ την σκηνή! Ο ρόλος της Τσο-Τσο-Σαν σκιαγραφείται με μεγάλη ευαισθησία και αναπτύσσεται σταδιακά μέχρι το τέλος. Φωνητικά εξουθενωτικός, απαιτεί λυρικοδραματική σοπράνο η οποία θα μπορέσει να αρθεί πειστικά από την αφελή παιδούλα των πρώτων σκηνών στην αποφασισμένη, τραγική ηρωίδα του φινάλε, αποφεύγοντας όμως ευτελείς ερμηνευτικούς μανιερισμούς. Στον πρωταγωνιστικό ρόλο εναλλάσσονται η Ρουμάνα Τσέλια Κοστέα και η Κορεάτισσα Σάε-Κιουνγκ Ριμ. Στον ρόλο του Πίνκερτον εμφανίζονται ο Ιταλός γνωστός τενόρος Στέφανο Σέκο και ο δικός μας Δημήτρης Πακσόγλου. Τη Σουτζούκι ερμηνεύει η Ρουμάνα μεσόφωνος Ελένα Κασιάν, ενώ τον Σάρπλες ο βαρύτονος Διονύσης Σούρμπης.
Η «Μαντάμα Μπατερφλάι» ανεβαίνει στο Ωδείο Ηρώδου Αττικού για 5 παραστάσεις (31/5, 2-4 και 7/6).
