Η Αμαλία Καβάλη ιχνηλατεί με τους x.art.es την καλλιτεχνική μνήμη της Αθήνας

Aναρωτηθήκατε ποτέ πού έγραφε τα ποιήματά του ο αγαπημένος σας ποιητής ή σε ποιες γειτονιές περπατούσε η ηθοποιός που θαυμάζετε από μικρό παιδί; Πίσω από τους τοίχους των παλιών αθηναϊκών σπιτιών και των νεοκλασικών κατοικιών που προσπερνάμε καθημερινά κρύβονται ιστορίες ανθρώπων που σημάδεψαν τον πολιτισμό μας.

Η ηθοποιός Αμαλία Καβάλη –που φέτος απολαμβάνουμε στη σειρά "TV Land" της ΕΡΤ1– μετέτρεψε αυτή την αναζήτηση σε έναν λογαριασμό στο Instagram και μέσα από το προφίλ @x.art.es, μοιράζεται σπάνιο και πρωτογενές υλικό, αναλαμβάνοντας έναν διαφορετικό ρόλο: αυτό της "ξεναγού" στην άγνωστη καλλιτεχνική πλευρά της Αθήνας.

Με την ιδιότητά της ως δημιουργός του @x.art.es μίλησε στο "α" για τη σκέψη πίσω από τον λογαριασμό και τις ιστορίες που φιλοξενεί σ' αυτόν, την έλλειψη δημιουργίας από την πολιτεία ενός συστήματος σήμανσης στην πόλη, που θα διατηρεί ζωντανή την ιστορία της, ενώ μας αποκάλυψε τα σχέδιά της για το μέλλον. Και είναι ενδιαφέροντα.

©Φραντσέσκα Watkinson

> Αρχικά, ας γνωριστούμε. Πες μας λίγα πράγματα για σένα και πώς προέκυψε η σελίδα @x.art.es στο Instagram.

Έγινα ηθοποιός, επειδή με γοητεύει να ακούω ιστορίες και να μελετώ την ανθρώπινη κατάσταση. Το @x.art.es προέκυψε ως σημείο συνάντησης δύο ερωτημάτων: Ποια είναι η σχέση μας με την πόλη και ποια με τους καλλιτέχνες; Και τι θα προέκυπτε αν συνδύαζα τα δύο, τους δημιουργούς με τους φυσικούς χώρους όπου έζησαν και δημιούργησαν στην Αθήνα;

Η Αθήνα σφύζει από ιστορία, την οποία αγνοούμε. Περπατάμε καθημερινά σε σημεία που κουβαλάνε ιστορικό υλικό, ερήμην μας. Τη μέρα, η πόλη μπορεί να γίνει σκληρή· πολύ τσιμέντο, κακοφτιαγμένα πεζοδρόμια, ελάχιστος δημόσιος χώρος και κάτοικοι κυρίως άκεφοι από το καθημερινό άγχος της επιβίωσης. Το βράδυ, όμως, η Αθήνα βάζει τα καλά της. Ο φωτισμός της νύχτας συγχωρεί το τσιμέντο, το κλίμα είναι μαλακό και η πόλη αποκτά οικειότητα: οι πρωινοί άκεφοι κάτοικοι πίνουν μια μπύρα στην πλατεία, γονείς συναντιούνται στη βόλτα με τα καρότσια και παππούδες μαζεύονται για σκάκι στο πάρκο.

Από την άλλη πλευρά, η σχέση μας με τους καλλιτέχνες είναι συχνά αποστασιοποιημένη. Τους θαυμάζουμε ως "ιερά τέρατα" και το έργο τους απαιτεί σεβασμό. Καλή η ακαδημαϊκή οπτική, αλλά οι άνθρωποι αυτοί δεν είναι τοτέμ για να τους κοιτάζουμε σαν χάνοι. Ήταν δημιουργοί που προσπαθούσαν να μιλήσουν στην καρδιά και στο μυαλό κάποιου άλλου, κάποιου "μέσου" ανθρώπου. Η τέχνη εκμηδενίζει τις αποστάσεις. Μπορείς να διαβάσεις ένα διήγημα για έναν χαρακτήρα που ανήκει σε άλλη τάξη, σε άλλο χρόνο, σε άλλη χώρα, και ξαφνικά να πεις: "Θεέ μου, αυτό ακριβώς νιώθω".

Παράλληλα, με απασχολούσε πάντα η τύχη των αφανών καλλιτεχνών. Αυτών που το έργο τους δεν καταγράφηκε ως "σημαντικό" από την επίσημη ιστορία, αλλά αναπόδραστα συνέβαλε στην εξέλιξη της τέχνης στην Ελλάδα.

Με το @x.art.es προσπαθώ να ξαναδώ την Αθήνα και τους ανθρώπους της αλλιώς· να τους φέρω πιο κοντά μου. Όλοι μας είμαστε ο μέσος, καθημερινός άνθρωπος στον οποίον εκείνοι ήθελαν να μιλήσουν. Και μοιραζόμαστε την ίδια πόλη, σε άλλο χρόνο, και όλοι για πολύ πιο λίγο από όσο πιστέυουμε.

"Η Αθήνα σφύζει από ιστορία, την οποία αγνοούμε. Περπατάμε καθημερινά σε σημεία που κουβαλάνε ιστορικό υλικό, ερήμην μας."

> Πώς προκύπτει ένα post στο Instagram; Αποτελεί προϊόν αποκλειστικά δικής σου έρευνας, υπάρχουν και άλλοι/-ες πίσω από τον λογαριασμό; Σου προτείνουν οι followers μήπως κάποια σημεία;

Η έρευνα είναι κατά βάση δική μου. Δεν υπάρχουν άλλοι πίσω από τον λογαριασμό, καθώς το project βασίζεται σε εθελοντική εργασία, χωρίς budget. Οι πηγές είναι ποικίλες. Υπάρχουν καλλιτέχνες που τους θυμάται ακόμα η γειτονιά, όπως ο Θανάσης Βέγγος –διόλου τυχαίο. Άλλα σημεία τα εντοπίζω από αλληλογραφίες δημιουργών ή παλιές συνεντεύξεις, ανατρέχω σε βιογραφίες, επικοινωνώ με κληρονόμους, μιλώ με εκδοτικούς οίκους. Ώρες ώρες, χτυπάω απλώς κουδούνια και μιλάω με τους ενοίκους μιας πολυκατοικίας, αν έχω την πληροφορία ότι κάποιος έμενε εκεί. Στην περίπτωση του Καρυωτάκη, για παράδειγμα, ψάξαμε μαζί με τον ιδιοκτήτη του απέναντι νεοκλασικού τα συμβόλαια του σπιτιού του από το 1890, για να δούμε, αν στέκει η αρίθμηση του δρόμου και να ταυτοποιήσουμε την κατοικία του ποιητή.

Σε σχέση με τους followers, το @x.art.es δεν υπακούει στην τυπική ινσταγκραμική λογική. Λειτουργεί ως μια ζωντανή κοινότητα, όπου οι συμμετέχοντες προσφέρουν πληροφορίες, δημιουργώντας μια συλλογική αστική χαρτογράφηση. Για παράδειγμα, η αποτύπωση της διαδρομής του Γιάννη Τσαρούχη στην Αθήνα έγινε σε συνεργασία με τον ακόλουθο Άρη Σωτηρίου.

Αυτός ήταν εξαρχής ο στόχος μου και αυτό με συγκινεί: το ότι μια σελίδα έδωσε το έναυσμα σε πολλούς ανθρώπους να αρχίσουμε να βλέπουμε την πόλη μας αλλιώς.

> Στο προφίλ σου μπορούμε να βρούμε πολλές ιστορίες καλλιτεχνών, κάποιες λιγότερο γνωστές, κάποιες πιο διαδεδομένες. Υπάρχει μια ιστορία που έχεις μοιραστεί με το κοινό σου και ξεχωρίζεις; Γιατί;

Παιδιά παθαίνω "τσότσο" με τους καλλιτέχνες –αλλιώς δεν θα έτρεχε μια τέτοια σελίδα εθελοντικά για τόσα χρόνια. Η ζωή τους είναι ένας μαγικός κόσμος και σε κάθε σημείο που ανακαλύπτω, δυνάμει κάτι με συναρπάζει.

Η Έλλη Αλεξίου έπλεκε με τα χέρια της καλτσάκια για ένα μωρό που θα γεννιόταν στην πολυκατοικία της. Ο Τέτσης έφτιαχνε κάθε πρωί μπουκέτα μαζί με τον μετανάστη ανθοπώλη της γειτονιάς του, βοηθώντας ουσιαστικά στην αποδοχή του από την κοινότητα. Ένας μεθυσμένος το πρωί Λάγιος μπορούσε να σου γράψει μέσα σε δύο λεπτά ένα απόλυτα άρτιο σονέτο, η Βούλα Παπαϊωάννου εμφάνιζε φωτογραφίες της κατοχικής Αθήνας την ίδια ώρα που το πάνω ακριβώς διαμέρισμα το είχαν επιτάξει οι Γερμανοί και ο φωτογράφος διώκονταν, ο Τσαρούχης μπορούσε να βγάλει δίωρο μουσικό πρόγραμμα ολομόναχος a capela, ο Χαιρόπουλος προσπάθησε να σώσει τον Αττίκ κ.ο.κ.

Αυτές οι ιστορίες δείχνουν ότι η τέχνη δεν γεννιέται σε αποστειρωμένα εργαστήρια, αλλά μέσα στα κοινά αθηναϊκά διαμερίσματα, στις δυσκολίες και στις καθημερινές χειρονομίες. Αυτό είναι που με μετακινεί: η συνειδητοποίηση ότι το αποτύπωμά τους είναι ακόμα ζωντανό στους τοίχους που προσπερνάμε.

Και επίσης, υπάρχουν οι στιγμές που η πραγματικότητα με υπερβαίνει. Μπορώ να βάλω τα κλάματα που μετά τον θάνατο του Vangelis, κάποιος περπάτησε μέχρι το σπίτι στα Πατήσια, όπου έμενε ο συνθέτης ως έφηβος και άφησε στην πόρτα ένα σημείωμα: "Βαγγέλη μας καλό παράδεισο ενας γιε-γιές του 1965". Και να γελάσω τρομοκρατημένη με το μαύρο χιούμορ του ποιητή Γιώργου Μακρή που, όταν ο θυρωρός τον σταμάτησε στην είσοδο της πολυκατοικίας για να του μιλήσει, εκείνος του πέταξε ένα απλό "κατεβαίνω αμέσως"· μετά ανέβηκε στην ταράτσα και αυτοκτόνησε. Ναι, κατέβηκε, αλλά όχι όπως το φανταζόμασταν.

Καταλαβαίνετε, οι ιστορίες αυτών των ανθρώπων δεν τελειώνουν ποτέ, και αναπνέουν κρυφά στους δρόμους της Αθήνας.

> Μέχρι στιγμής, πού έχει φτάσει η χαρτογράφησή σου σε αριθμούς (αν έχεις τέτοια στοιχεία); Πόσα σπίτια και άλλους χώρους καλλιτεχνών έχεις βρει και αναδείξει;

Έχω εντοπίσει και ταυτοποιήσει πάνω από 200 σημεία στην Αθήνα. Ωστόσο, δεν είναι όλα δημοσιευμένα. Επιλέγω να παρουσιάζω τα σημεία εκείνα, όπου έχω αναπτύξει παράλληλα συγκεκριμένο οπτικοακουστικό υλικό, φωτίζοντας μια πτυχή από τη ζωή ή το έργο του καλλιτέχνη που μου κεντρίζει το ενδιαφέρον τη δεδομένη στιγμή.

"Αυτές οι ιστορίες δείχνουν ότι η τέχνη δεν γεννιέται σε αποστειρωμένα εργαστήρια, αλλά μέσα στα κοινά αθηναϊκά διαμερίσματα, στις δυσκολίες και στις καθημερινές χειρονομίες. Αυτό είναι που με μετακινεί: η συνειδητοποίηση ότι το αποτύπωμά τους είναι ακόμα ζωντανό στους τοίχους που προσπερνάμε."

> Αρκεί, όμως, η ανάδειξη της καλλιτεχνικής ιστορίας της Αθήνας; Μήπως η πολιτεία θα πρέπει να προχωρήσει ένα βήμα παραπέρα, στην καταγραφή και προστασία της;

Η ανάδειξη και η διατήρηση της πολιτιστικής μας κληρονομιάς δεν αρκεί να αφήνεται αποκλειστικά στα χέρια ιδιωτών ή στην εθελοντική εργασία κάποιων ρομαντικών. Με αφορμή τους @x.art.es, ας πούμε, θα έπρεπε να λειτουργήσει ένα ενεργό, επίσημο σύστημα σήμανσης στους δρόμους της πόλης.

Επιπλέον, η πολιτεία πρέπει να σταματήσει να αντιμετωπίζει τα τοπόσημα της πόλης ως ψυχρό real estate. Η περίπτωση του κινηματογράφου "Πάλας" στο Παγκράτι –ενός αιωνόβιου σινεμά και έργου του αρχιτέκτονα Βασίλειου Κασσάνδρα– είναι ενδεικτική. Αντιλαμβάνομαι ότι ο ιδιοκτήτης επιδιώκει το οικονομικό του κέρδος, αλλά η πόλη και η συλλογική της μνήμη χάνουν ανεπανόρθωτα. Εκεί ακριβώς πρέπει να παρεμβαίνει το Υπουργείο Πολιτισμού: να αποζημιώνει τον ιδιοκτήτη με σκοπό τη διατήρηση του χώρου, και όχι να συμβάλλει στον αφανισμό του. Το αποχαρακτήρισε ομόφωνα. Αλήθεια δε βρέθηκε ένας στην επιτροπή του Υπουργείου Πολιτισμού να πει "μηπως να το κρίνουμε διατηρητέο;"

"Επιπλέον, η πολιτεία πρέπει να σταματήσει να αντιμετωπίζει τα τοπόσημα της πόλης ως ψυχρό real estate."

> Ψάχνοντας για εσένα και το project σου, διάβασα ότι έχεις ζήσει επίσης στο εξωτερικό, στη Μεγάλη Βρετανία. Ποια είναι η εμπειρία σου ως προς το κομμάτι της ιστορικής και καλλιτεχνικής μνήμης της πόλης εκεί;

Ναι, μάλλον το @x.art.es γεννήθηκε μέσα μου χρόνια πριν, στη Μεγάλη Βρετανία. Μου φαινόταν συγκλονιστικό το ότι μπορούσα απλώς να περπατάω στον δρόμο, να συναντώ μια μπλε αναμνηστική πλακέτα (blue plaque) σε ένα κτίριο, να κάνω μια γρήγορη αναζήτηση στο κινητό και να έρχομαι σε επαφή με τη ζωή ενός καλλιτέχνη που, αν δεν είχα βρεθεί τυχαία εκεί, μπορεί να μην αναζητούσα ποτέ.

Υπήρχε η μαγεία του απρόβλεπτου. Η γνωριμία δεν είχε να κάνει με τα προσωπικά μου γούστα, αλλά ο δρόμος στον οποίο είχα βρεθεί μου άνοιγε ενα παράθυρο στη γνώση. Η Αθήνα διαθέτει ένα εξίσου τεράστιο πολιτισμικό και ιστορικό εκτόπισμα, το οποίο έχουμε θάψει κάτω από την αγαπημένη μας συνήθεια, την αδιαφορία.

> Υπάρχουν σχέδια για διεύρυνση του project x.art.es, όπως επί παραδείγματι με τη συγγραφή κάποιου βιβλίου ή τη διοργάνωση ξεναγήσεων;

Ναι, οραματίζομαι μια διαδραστική ψηφιακή εφαρμογή. Εκεί, ο καθένας θα μπορεί να περιηγείται στην πόλη υπό το πρίσμα των καλλιτεχνών που την κατοίκησαν. Μια τέτοια προσπάθεια, βέβαια, προϋποθέτει σοβαρή χρηματοδότηση και μια δυνατή ομάδα.

Τι λέγαμε, όμως, πριν για τους followers-συνδημιουργούς; Όταν έκανα ένα ανοιχτό κάλεσμα στον λογαριασμό για την ανάπτυξη αυτής της εφαρμογής, ανταποκρίθηκαν αμέσως δύο εξαιρετικοί web developers: η Αναστασία Αδαμούδη και η Νατάσσα Κορνηλάκη. Εργάστηκαν μαζί μου εντελώς εθελοντικά και ανέπτυξαν ένα υπέροχο πρωτότυπο εφαρμογής, το οποίο αποτελεί τη βάση μας για την αναζήτηση πόρων. Δύο γυναίκες που δεν γνώριζα, που δεν γνωρίζονταν μεταξύ τους και βρίσκονταν σε διαφορετικά μέρη της Γης, μοιράστηκαν το όραμά μου και, μέσα από αυτή τη διαδικασία, έγιναν και φίλες. Αλήθεια, χρειάζεται κανείς άλλον λόγο για να συγκινηθεί;

*Μπορείτε να ανακαλύψετε περισσότερες ιστορίες καλλιτεχνών στην Αθήνα στο @x.art.es.