©Γιάννης Αντώνογλου
Ένα ακόμη έγκυρο δείγμα καλλιτεχνικής εξωστρέφειας αποτέλεσε η εικαστικά σαγηνευτική όσο και μουσικά ανορθόδοξη παράσταση του "Ορφέα" του Μοντεβέρντι που παρουσιάζει αυτές τις μέρες και μέχρι τις 14/11 η Εθνική Λυρική Σκηνή στην "Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος" του ΚΠΙΣΝ. Πρόκειται για συμπαραγωγή με τη Μητροπολιτική Όπερα της Νέας Υόρκης και το Φεστιβάλ του Γκλάιντμπορν, την οποία σκηνοθέτησε ο σπουδαίος Νοτιοαφρικανός εικαστικός καλλιτέχνης Ουίλλιαμ Κέντριτζ, που παρευρέθηκε και στην πρεμιέρα της 30/10. Η Αθήνα αποτέλεσε το δεύτερο σταθμό μιας παραγωγής, που πρωτοπαρουσιάστηκε στο Γκλάιντμπορν της νότιας Αγγλίας τον περασμένο Ιούνιο – Ιούλιο, και έτυχε θερμής υποδοχής.
Πιστός στη γνωστή πλέον εικαστική του γλώσσα, με τη σημαίνουσα παρουσία των σχεδίων με κάρβουνο, κινούμενων σχεδίων stop-motion, σκιών, προβολών και θεατρικού κολλάζ, που έχει δοκιμασθεί και σε άλλες οπερατικές παραγωγές κυρίως έργων του μοντερνισμού (όπως πχ. τη "Μύτη" του Σοστακόβιτς στη ΜΕΤ το 2010 ή τον "Βότσεκ" του Μπεργκ στο Φεστιβάλ του Σάλτσμπουργκ το 2017), ο Κέντριτζ έστησε μία παράσταση στην οποία η δράση έμοιαζε να εκτυλίσσεται μέσα στο εργαστήριο – μυαλό του καλλιτέχνη (σκηνικό: Σαμπίν Τώυνισσεν). Ο Ορφέας του δεν ήταν μουσικός, αλλά ζωγράφος, η λύρα του λάμβανε τη μορφή άλλοτε του πινέλου ενός ζωγράφου, άλλοτε του σημειωματάριου ενός ποιητή (εν προκειμένω του Ρίλκε με αφορμή τα "Σονάτα στον Ορφέα" - επιλογή που δικαιολόγησε την τοποθέτηση της δράσης στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα) άλλοτε του σώματος ενός χορευτή. Μια χορεύτρια/σιωπηλή φιγούρα (Νοσιπίγουο Σαμέντε) αναπαρέστησε και την Ευρυδίκη, που σταδιακά εξελίχθηκε από μούσα του καλλιτέχνη σε αυτόνομη/ ανεξάρτητη παρουσία.
Η ιδέα της μουσικής προβάλλεται ως η δύναμη της τέχνης: σε αυτήν (και σε επίπεδο προβολών) εντάχθηκε αποκλειστικά η τόσο κρίσιμη στο πρωτότυπο έργο φύση. Την τέχνη εκπροσωπούσε διαρκώς επί σκηνής η Μουσική, αποτελώντας alter ego όχι μόνο του Ορφέα, διά της διαρκούς παραγωγής των σχεδίων/σκέψεων που προβάλλονταν στο βάθος της σκηνής, αλλά και αυτού ακόμη του σκηνοθέτη που οργάνωνε ενώπιον του κοινού τα δρώμενα.
Μη στερούμενη νοημάτων, η συνεχής και τεχνικά ανεπίληπτη εναλλαγή κινούμενων εικόνων, σχεδίων και βιντεοπροβολών (Γιάνους Φουσέ), χωρίς να είναι πάντα αφομοιώσιμη, κούρασε λιγότερο απ’ό,τι ίσως αναμενόταν, στον αντίποδα των όσων βιώσαμε στο φετινό βαγκνερικό "Δαχτυλίδι" του Μπάυρωυτ με τη χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης. Η παράσταση διέθετε ρυθμό, κυρίως όμως κατάφερε να δημιουργήσει τις τόσο αναγκαίες εν προκειμένω ατμόσφαιρες (παρά την έντονα ορατή απουσία τόσο του συναισθήματος όσο και της ψυχολογίας των χαρακτήρων) μέσα στο ημίφως που επέβαλε σχεδόν συστηματικά ο -υπεύθυνος για τους φωτισμούς- Ουρς Σαίνεμπαουμ. Εντυπωσιακό υπήρξε το εύρημα της "χειρωνακτικής ανάρτησης" των εικόνων στις σκηνές του Κάτω Κόσμου μέσα από το τράβηγμα σχοινιών από ένα χορευτή (Άλμπερτ Φάνα Τσαμπαλάλα) και ένα Πνεύμα, έξυπνος ο "εγκιβωτισμός" της νεκρής Ευρυδίκης σε ένα γυάλινο δωμάτιο (το μυαλό του Ορφέα;).
Κατά τα λοιπά, η άρτια υλοποιημένη από την ΕΛΣ παράσταση στερούνταν της οποιασδήποτε δραματουργίας, η σκηνική καθοδήγηση μονωδών και χορωδών υπήρξε συμβατική (χορογραφία: Γκρέγκορυ Μακόμα), τα -απλά και τρισδιάστατα- σκηνικά αντικείμενα λιτά, τα κοστούμια (Γκρέτα Χόιρις) ανέμπνευστα. Η όλη δουλειά (αναβίωση σκηνοθεσίας: Λυκ ντε Βιτ) διέθετε ένα μάλλον "διακοσμητικό", παρότι πολυδιάστατο εικαστικά στίγμα και κάποιες όμορφες στιγμές (ιδίως από την Γ’ Πράξη και μετά), θίγοντας μόνο επιφανειακά -ανεξαρτήτως προθέσεων- την ουσία του έργου.
Το εγχείρημα βέβαια δεν είναι αμελητέο, κυρίως αν ιδωθεί ως μια σύγχρονη, διαφορετική εναλλακτική έναντι μιας αμιγώς παραδοσιακής οπτικοποίησης ή των πιο "μοντέρνων" προσεγγίσεων τούτης της κομβικής για την ιστορία της δυτικής μουσικής όπερας. Αμφότερες είχε -παραδόξως!- γνωρίσει το ελληνικό κοινό στις δύο προηγούμενες επαφές του με το έργο στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, το 1997 στη σκηνοθεσία του Πίτσι (με εκλεκτή διανομή ξένων μονωδών στους βασικούς ρόλους) και το 2017 στη σκηνοθεσία του Θάνου Παπακωνσταντίνου σε όργανα εποχής, παράσταση που παρουσιάσθηκε το 2023 και στο Φεστιβάλ Μπαρόκ Όπερας του Μπάυρωυτ (με ελληνική διανομή πλην του πρωταγωνιστή Βιγιασόν).
Μεγαλύτερο παράδοξο -και αχίλλειο πτέρνα- της παράστασης αποτέλεσε το μουσικό της σκέλος. Αντί μιας απόδοσης της μπαρόκ παρτιτούρας του Μοντεβέρντι με όργανα εποχής, όπως συνηθίζεται στις μέρες μας (με αυτά του συνόλου "Latinitas Nostra" υπό τον Χρυσικόπουλο αποδόθηκε ο "Ορφέας" στο ΜΜΑ το 2017 και στο Μπάυρωυτ το 2023, αν και με νέα ηχητική δραματουργία του πρωτότυπου υλικού από τον Πάνο Ηλιόπουλο) ή με σύγχρονα όργανα από σύνολα ενημερωμένα για τις κατακτήσεις της ιστορικής ερμηνευτικής (όπως οι υπό τον Σιμόνε "Σολίστ της Βενετίας" στο ΜΜΑ το 1997 αλλά και η υπό τον Τζ. Κοέν Ορχήστρα της Εποχής του Διαφωτισμού στο Γκλάιντμπορν για το πρώτο ανέβασμα του …παρόντος "Ορφέα"!), εν προκειμένω επελέγη η ενορχήστρωση για σύγχρονα όργανα που υπέγραψε ο Αμερικανός συνθέτης Νίκο Μιούλυ για ανέβασμα του έργου στην όπερα της Σάντα Φε το 2023. Η εκδοχή αυτή ακούσθηκε για πρώτη φορά στην Αθήνα, ενώ η ίδια θα δοθεί και στη νεοϋορκέζικη ΜΕΤ.
Είναι αλήθεια ότι η αυθεντική παρτιτούρα παραμένει σιωπηλή, ιδίως -και όχι μόνο- ως προς το instrumentarium, και οι ενορχηστρωτικές παρεμβάσεις (ακόμη και στο πλαίσιο παρουσίασης με όργανα εποχής) είναι συνήθεις και δικαιολογημένες. Η ακρόαση αυτών του Μιούλυ άφησε, όμως, μάλλον ισχνές εντυπώσεις, καθώς περιορίσθηκε σε μια νεορομαντική από πλευράς αρμονίας και χωρίς αιχμές συμπλήρωση/ανασύσταση του πρωτότυπου υλικού, επιπροσθέτως με μιαν αδόκητη επιλογή μικρής μπάντας με προεξάρχουσα παρουσία ξύλινων πνευστών (αποτελούμενης από άλτο φλάουτο, αγγλικό κόρνο, κλαρινέτο, μπάσο κλαρινέτο και άρπα!) εν είδει ομάδας σταθερού βασίμου για τη συνοδεία των ρετσιτατίβι…
Ευτυχώς, στην παράσταση της 6/11 που παρακολουθήσαμε, ο νεαρός αρχιμουσικός Κωνσταντίνος Τερζάκης -σε μιαν ακόμη ειδική αποστολή!- διέπλασε μία επιτυχημένη μουσική διεύθυνση, την οποία χαρακτήρισε ο πολύ προσεγμένος έλεγχος των δυναμικών, τα εύροα τέμπι και η έξυπνη κατά τόπους αξιοποίηση των πιο αιχμηρών ηχοχρωμάτων των σύγχρονων πνευστών (όπως της τρομπέτας της Σοφίας Σιωρά) για να χρωματίσει/τονώσει τη μουσική αφήγηση. Παρά κάποιους ελάσσονες τοπικούς αποσυντονισμούς, το μεσαίο κλιμάκιο της Ορχήστρας της ΕΛΣ έπαιξε με καλλιέπεια και συγκέντρωση, ενώ φροντισμένη υπήρξε και η συνοδεία των φωνών.
Αποτελούμενη αποκλειστικά από καταξιωμένους Έλληνες μονωδούς με ευπρόσδεκτη italianità εκφοράς, η πολυπληθής διανομή ευχαρίστησε στο σύνολό της, χωρίς πάντως να αρθεί σε πολύ υψηλά επίπεδα. Η αιτία πρέπει να αναζητηθεί στην κυμαινόμενη εξοικείωση πολλών από τους τραγουδιστές στις ιδιαίτερες φωνητικές απαιτήσεις της γραφής του Μοντεβέρντι, στην οποία το νέο μονωδιακό στυλ τραγουδιού εναλλάσσεται με τα παραδοσιακά πολυφωνικά μαδριγάλια (για τους χορωδούς) και ομαλές μεταβάσεις από την τραγουδιστική απαγγελία (recitar cantando) σε εκφραστικά πιο ελεύθερα αριόζι με γρήγορα επαναλαμβανόμενες νότες και τρίλιες.
Καλά προετοιμασμένος, ο τενόρος Χρήστος Κεχρής αξιοποίησε το μαλακό, ελαφρύ τίμπρο, την καθαρή άρθρωση και ικανές δόσεις θεατρικότητας για να αναμετρηθεί με επάρκεια στις προκλήσεις του τραγουδιού (οριακά, έστω, στη βασική άρια "Possente spirto"/"Παντοδύναμο πνεύμα") του μοναδικού πρωταγωνιστικού ρόλου. Όμως, ο Ορφέας του πρόβαλε συχνά σκηνικά "σφιγμένος" (σίγουρα λόγω και ενός ατυχούς κοστουμιού), ενώ θα ήσαν επιθυμητές μεγαλύτερες δόσεις ποιητικότητας ή παράφορου πάθους, στοιχεία με τα οποία συνδέεται ο χαρακτήρας.
Πλάι του κρατάει κανείς τη μουσικοδραματικά ισορροπημένη Μουσική της υψιφώνου Μαρίας Κωστράκη (που ερμήνευσε ακόμη τα λιγοστά φωνητικά μέρη της Ευρυδίκης αλλά και την Ηχώ), τη σκηνικά επιβλητική Αγγελιοφόρο/Ελπίδα της μεσοφώνου Μαίρης-Έλεν Νέζη (που δεν διέθετε, πάντως, το μεταλλικό ηχόχρωμα που δικαιώνει την εξαγγελτική διάσταση των δύο ρόλων), κυρίως δε την υποδειγματική Περσεφόνη της μεσοφώνου Θεοδώρας Μπάκα.
Από τους εξοικειωμένους με το μπαρόκ μονωδούς, ο βαθύφωνος Πέτρος Μαγουλάς (Πλούτωνας) και ο νεαρός κόντρα-τενόρος Άγγελος Κυδωνιεύς (βοσκός/πνεύμα) άφησαν ισχυρότερες εντυπώσεις από τον Χάροντα του μπασοβαρύτονου Μάριου Σαραντίδη. Από τους λιγότερο εξοικειωμένους με το είδος ομολόγους τους ικανοποίησε πρωτίστως για την πληρότητα φωνητικής και σκηνικής παρουσίας το δίδυμο των βοσκών/πνευμάτων του τενόρου Γιάννη Καλύβα και του βαρύτονου Σωτήρη Τριάντη, ενώ εκτός ύφους πρόβαλε ο επιβλητικός σκηνικά Απόλλωνας του βαρύτονου Νίκου Κοτενίδη και λίγο υποτονικός ο τέταρτος βοσκός/πνεύμα του μπασοβαρύτονου Γιώργου Παπαδημητρίου. Η έμπειρη υψίφωνος Μαρία Μητσοπούλου δεν συνάντησε δυσκολίες στο ρόλο της Νύμφης.
Η ευχάριστη έκπληξη της βραδιάς προήλθε από το σκηνικά και φωνητικά ευέλικτο και δροσερό ολιγομελές χορωδιακό κλιμάκιο (εμφανώς ενισχυμένο με μέλη της Χορωδίας Δωματίου Αθηνών) που προετοίμασε ο Αγαθάγγελος Γεωργακάτος. Η συμμετοχή τους (όπως και αυτή κάποιων μονωδών) υπήρξε αληθινή στυλιστική όαση στο μάλλον… αναχρονιστικό μουσικό σκέλος μιας παραγωγής που μας γνώρισε, εν τέλει, περισσότερο το εικαστικό σύμπαν του Κέντριτζ παρά τη μουσικοθεατρική ιδιοφυΐα του Μοντεβέρντι!
Διαβάστε Επίσης
