© Χάρης Ακριβιάδης
Εντυπωσιακά πλούσιος υπήρξε ο προγραμματισμός μουσικών εκδηλώσεων λίγο πριν το Πάσχα. Για μία εβδομάδα μέχρι τη Μεγάλη Τετάρτη προσφέρθηκε, επί καθημερινής βάσεως, σε διάφορους χώρους πληθώρα συναυλιών έργων θρησκευτικής μουσικής διαφορετικών εποχών και αισθητικής, όχι πάντως στενά συνδεδεμένων με το Πάσχα.
Με τη μεγάλη γιορτή της Χριστιανοσύνης σχετίσθηκε ιδανικά μόνο η πρώτη από τις φετινές εκδηλώσεις που επιλέξαμε να παρακολουθήσουμε με έργα Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ. Στις 3/4, η "Αίθουσα Χρήστος Λαμπράκης" του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών γέμισε ασφυκτικά για να παρακολουθήσει τη συναυλία του διάσημου Βρετανού αρχιμουσικού σερ Τζων Έλιοτ Γκάρντινερ και των νέων συνόλων (Ορχήστρας - Χορωδίας) "Constellation" [Αστερισμός] που αυτός ίδρυσε τον Αύγουστο του 2024. Με αυτήν ολοκληρώθηκε θριαμβευτικά το εξαιρετικά πλούσιο "Φεστιβάλ της Άνοιξης" του θεσμού.
Η μετά από αρκετά χρόνια έλευση του Γκάρντινερ στην Αθήνα αποτέλεσε εν προκειμένω μία άκρως ευτυχή συγκυρία. Εδώ και δεκαετίες ο εξειδικευμένος στην παλαιά μουσική (και όχι μόνο!) αρχιμουσικός ασχολείται σε βάθος με τη θρησκευτική μουσική του κάντορα του Αγίου Θωμά, όντας ένας από τους πρώτους που την "αποκάθαραν" από το ρομαντικό τρόπο ερμηνείας (με τον οποίο τη συνέδεσε ο Μέντελσον, που την "επανανακάλυψε" τον 19ο αιώνα). Εφαρμόζοντας τα νάματα της ιστορικής ερμηνευτικής, ο Γκάρντινερ την προσέγγισε με όργανα εποχής, πιο μικρά ορχηστρικά και χορωδιακά σύνολα, σβέλτα τέμπι και λιγότερη μεγαλοπρέπεια.
Στην Αθήνα (πρώτο σταθμό ολιγοήμερης ευρωπαΐκής περιοδείας) ερμήνευσε δύο από τις 199 Καντάτες του Γ.Σ. Μπαχ, τις υπ’αρ. 31 και 6 (που γράφτηκαν αντίστοιχα για την Κυριακή του Πάσχα του 1715 και τη Δευτέρα του Πάσχα του 1725) και το σύντομο -και σπάνια παιζόμενο- "Ορατόριο του Πάσχα" (1725).
Το ακρόαμα φώτισε εξαιρετικά την αυστηρή δομή και τη στυλιζαρισμένη δραματουργία της μουσικής. Αφενός λόγω της επιλογής του αρχιμουσικού να διατάξει το 25μελές ενόργανο σύνολο κατά τρόπο που να αναδεικνύει γλαφυρά τα ορχηστρικά ηχοχρώματα: τα έγχορδα τοποθετήθηκαν στα αριστερά και το μέσο της ορχήστρας, στα δεξιά τους τα ξύλινα πνευστά (και όπισθεν αυτών το φορητό εκκλησιαστικό όργανο), πίσω τους αριστερά τα χάλκινα πνευστά και τα τύμπανα. Την ομάδα σταθερού βασίμου αποτέλεσαν το βιολοντσέλο, η θεόρβη ή το κοντραμπάσο και το εκκλησιαστικό όργανο. Πίσω από την ορχήστρα αναπτύχθηκε η 20μελής Χορωδία (αριστερά οι γυναίκες – δεξιά οι άνδρες).
Αφετέρου λόγω της μεγάλης πλαστικότητας και των λεπταίσθητων διακυμάνσεων σε ταχύτητες και δυναμικές, που άμβλυναν ευπρόσδεκτα -από κοινού με την προσεγμένη φραστική και τις καλά σταθμισμένες στίξεις- τη γενικότερη σβελτάδα και αιχμηρότητα του ορχηστρικού παιξίματος (με προεξάρχοντα τα άκρως μαλακά έγχορδα). Η μουσική παλλόταν διαρκώς, ενώ χρωματιζόταν γλαφυρά άλλοτε από το λαμπερό ήχο των χάλκινων εποχής (οι 3 τρομπέτες στην Καντάτα υπ’αρ. 31 και το Ορατόριο) άλλοτε από τις ποιητικές συνεισφορές των ξύλινων (όπως το φλάουτο της Μπέκετ και τη φλογέρα του Ουέστκομπ, ή -κυρίως!- το όμποε da caccia ή d’amore του Νίζεμαν) που συνόδευαν συχνά τους σολίστ σε διάφορες άριες και στα 3 έργα.
Εκ τρίτου λόγω του ανεπίληπτου χορωδιακού τραγουδιού, που εντυπωσίασε με την εστίαση, την προσήλωση, το συντονισμό (και συγχρονισμό προς την ορχήστρα), τον καλό έλεγχο δυναμικών και τη λαγαρή άρθρωση του αδόμενου λόγου. Από τη Χορωδία προήλθαν και οι 4 σολίστ, κάτοχοι υγιών, όχι μεγάλων/οπερατικών φωνών, που απέδωσαν τις άριες τους με εκφραστικότητα και φροντισμένη εκφορά τυο κειμένου. Ξεχώρισαν η υψίφωνος Χίλαρι Κρόνιν για το ισχυρό και καλά εστιασμένο λυρικό τίμπρο και ο τενόρος Τζόναθαν Χάνλυ για την ηδύτητα της φωνής και την ευγένεια του τραγουδιού. Άρτιες υπήρξαν και οι -πιο εγκρατείς δραματικά- συνεισφορές της άλτο Ελίνε Βέλλε και του βαθύφωνου Τζακ Κόμερφορντ.
Ταιριαστές στην υποβλητική/στοχαστική διάθεση των δύο καντατών, οι άριες των μονωδών λειτουργούσαν ως στοχαστικές ανάπαυλες στο πιο λαμπερό/εορταστικό "Πασχαλινό ορατόριο". Στο ιδανικά δομημένο και άψογα εκτελεσμένο πρόγραμμα η αβίαστη μουσική διεύθυνση και η αίσθηση ύφους του 82χρονου Γκάρντινερ τόνιζαν διακριτά το θρησκευτικό συναίσθημα, διασφαλίζοντας συνεχώς μία σπάνια πιστότητα προς τις συνθήκες εκτέλεσης των έργων την εποχή του Μπαχ, έστω και με απείρως… εντελέστερες ποιότητες σε επίπεδο ήχου και φωνών. Καθαρή απόλαυση!
Με τον Γ.Σ. Μπαχ συνδεόταν εμμέσως και η επόμενη συναυλία που παρακολουθήσαμε λίγες μέρες αργότερα, τη Μεγάλη Δευτέρα (6/4), όταν η "Φιλαρμόνια" Ορχήστρα Αθηνών παρουσίασε στην "Αίθουσα Ιωάννης Δεσποτόπουλος" του Ωδείου Αθηνών το σπάνια ακουόμενο ορατόριο του Μέντελσον "Παύλος", υπό τη διεύθυνση του Καθηγητή -και Προέδρου της- Νίκου Μαλιάρα.
Ο Μέντελσον ήταν, ως γνωστόν, ένας από τους συνθέτες του 19ου αιώνα, που ασχολήθηκε μεθοδικά και πυρετωδώς με τη θρησκευτική μουσική. Σε αυτόν οφείλουμε την ανάσυρση από τη λήθη και την αναβίωση του ως τότε ξεχασμένου θρησκευτικού έργου (Καντάτες, Λειτουργίες, Πάθη) του Γ.Σ. Μπαχ, που κορυφώθηκε με την παρουσίαση των "Κατά Ματθαίον Παθών" (Βερολίνο, 1829). Η επιρροή του Μπαχ -κυρίως από πλευράς δομής και μείζονος ρόλου της Χορωδίας- είναι προφανής στα έργα θρησκευτικής μουσικής του και δη στον "Παύλο", ένα νεανικό ορατόριο.
Σε αυτό ο Μέντελσον αφηγείται παραστατικά ολόκληρη την ιστορία του "Αποστόλου των Εθνών" από απηνούς διώκτη του Χριστιανισμού (στα πρώιμα στάδια του) μέχρι τη μεταστροφή του σε αυτόν (κατόπιν επιλογής του από τον ίδιο τον Ιησού), και την εξέλιξή του στο σημαντικότερο κήρυκα της νέας θρησκείας. Παρόλο που δεν αποτέλεσε μαθητή του Χριστού, ο Παύλος αναδείχθηκε στο σημαντικότερο από τους Αποστόλους.
Η προσφερθείσα ερμηνεία της παρτιτούρας (που δόθηκε με ελάχιστες περικοπές) υπήρξε εξαιρετικά αξιόλογη, ανέδειξε με ακρίβεια το πρώιμα ρομαντικό ύφος της μουσικής, αλλά μάλλον αδικήθηκε από τις διαστάσεις και την ακουστική της αίθουσας.
Καμία ένσταση για τη μουσική διεύθυνση και το παίξιμο της "Φιλαρμόνιας", της οποίας επελέγη εν προκειμένω -ευπρόσδεκτα- μεσαίο κλιμάκιο ενισχυμένο με φορητό εκκλησιαστικό όργανο (Καλοπανά). Ο λυρισμός και η αφηγηματική ρευστότητα της διεύθυνσης του Μαλιάρα, που ανέδειξε άρτια δράμα, θρησκευτικά πάθη και στιγμές πνευματικότητας, συνδυάσθηκε με καλό έλεγχο των δυναμικών, ενώ η ποιότητα των εγχόρδων και οι προσεγμένες παρεμβάσεις των πνευστών επιβεβαίωσαν τη δεδομένη φερεγγυότητα του συνόλου.
Ισορροπημένη φωνητικά υπήρξε και η διανομή, από την οποία ξεχώρισαν για το ευχάριστα μεταλλικό τίμπρο και την καλή άρθρωση ρετσιτατίβι και αδόμενου λόγου η υψίφωνος Ελένη Καλένος και ο τενόρος Ανδρέας Καραούλης. Παρότι ταλαιπωρούμενος από φαρυγγίτιδα, ο βαθύφωνος Χριστόφορος Σταμπόγλης δικαίωσε τα μέρη του Παύλου με το ευγενές ηχόχρωμα (που εύλογα δεν διέθετε την αιχμή για το αρχικό μέρος του Σαούλ-διώκτη του Χριστιανισμού) και το κύρος της εκφοράς. Η καλλιέπεια της μεσοφώνου Ειρήνης Καράγιαννη (έστω με ορατό βιμπράτο) υπηρέτησε δίχως πρόβλημα τα προεξαρχόντως αφηγηματικά μέρη που ανατίθενται σε φωνή άλτο.
Ο "Παύλος" δεν δικαιώνεται, βέβαια, χωρίς καλό χορωδιακό τραγούδι, το οποίο προσέφεραν εν προκειμένω 3 σύνολα, η Ακαδημαϊκή Χορωδία Νέων Αθηνών (διδασκαλία: Νίκος Μαλιάρας), η Μικτή Χορωδία του Εθνικού Ωδείου (διδασκαλία: Σπύρος Κλάψης) και το Apollo Voice Ensemble από το Ηράκλειο της Κρήτης (διδασκαλία: Μάνος Παναγιωτάκης).
Είναι κατ’ αρχάς παρήγορο να βλέπει κανείς στα πρόσωπα τόσο πολλών -σχεδόν… 100 (!)- νέων παιδιών το μέλλον του ελληνικού χορωδιακού τραγουδιού. Ο εστιασμένος ήχος και οι προσεγμένες επιδόσεις κάθε διακριτής φωνητικής κατηγορίας ευχαρίστησαν βέβαια περισσότερο από την άρθρωση του κειμένου, που ειδικά στη γερμανική γλώσσα απαιτεί μεγαλύτερη γλαφυρότητα ιδίως σε ό,τι αφορά τα σύμφωνα. Η πιο "τραγανή" εκφορά του λόγου διασφαλίζει τις αντιθέσεις και τη μεγαλύτερη εκφραστικότητα του χορωδιακού τραγουδιού, που είναι εξίσου καθοριστική με την πλαστικότητά του.
Όμως, στην προκειμένη περίπτωση, λόγω της στεγνής ακουστικής της αίθουσας και του στριμώγματος των χορωδών σε ελάχιστα τετραγωνικά μέτρα, το τραγούδι τους δεν "ανέπνεε", ηχώντας συχνά θολό! Αναπόδραστα, και ανεξαρτήτως της συμβατότητας των πολυπληθών συνόλων με τη ρομαντική αισθητική του Μέντελσον, αναζητούσε κανείς το λόγο χρησιμοποίησης τόσο μεγάλων χορωδιακών δυνάμεων όταν -ορθά- επελέγη συνεπτυγμένο ορχηστρικό κλιμάκιο.
Σε κάθε περίπτωση, η συναυλία αυτή αποτέλεσε ακόμη μία ανεκτίμητη προσφορά της "Φιλαρμόνιας" που θα άξιζε να επαναληφθεί υπό καταλληλότερες συνθήκες εκτέλεσης…
Κεντρική Φωτογραφία: Στιγμιότυπο από τη συναυλία με έργα εμπνευσμένα από το Πάσχα του Γ.Σ. Μπαχ, που έδωσαν τα σύνολα (Ορχήστρα - Χορωδία) "Constellation" υπό τον Βρετανό αρχιμουσικό σερ Τζων Έλιοτ Γκάρντινερ στην "Αίθουσα Χρήστος Λαμπράκης" του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών (3/4)
