Σαν σήμερα, 21 Ιανουαρίου 1950, έφυγε από τη ζωή ο Τζορτζ Όργουελ. Δεν υπήρξε ποτέ μάντης ούτε επιδίωξε να προβλέψει το μέλλον. Κι όμως, ελάχιστοι συγγραφείς δικαιώθηκαν τόσο τρομακτικά από την ιστορία όσο εκείνος.
Η "Φάρμα των Ζώων" (1945) και το "1984" (1949) δεν διαβάζονται πια ως πολιτικές αλληγορίες του 20ού αιώνα, αλλά ως εγχειρίδια κατανόησης του 21ου. Εβδομήντα έξι χρόνια μετά τον θάνατό του, ο κόσμος δεν διαβάζει τον Όργουελ – τον βιώνει.
Ο Έρικ Άρθουρ Μπλερ, όπως ήταν το πραγματικό του όνομα, δεν έγραψε από την ασφάλεια ενός γραφείου. Έζησε τη φτώχεια στο Παρίσι και στο Λονδίνο, πολέμησε στον Ισπανικό Εμφύλιο, τραυματίστηκε, είδε από κοντά τη βία, την προπαγάνδα και την προδοσία των ιδανικών. Από αυτή την εμπειρία γεννήθηκε το έργο του: όχι ως θεωρία, αλλά ως μαρτυρία.
1. Η πρόβλεψη της καθολικής επιτήρησης
Η "Φάρμα των Ζώων" παρουσιάζει με αλληγορικό τρόπο τη φρίκη του σταλινισμού και κάθε μορφής ολοκληρωτισμού, ενώ το "1984" εκτυλίσσει μια ζοφερή εικόνα μιας κοινωνίας όπου η εξουσία γίνεται αυτοσκοπός και η ανθρώπινη ελευθερία εξαφανίζεται υπό το βάρος της συνεχούς παρακολούθησης.
Στο 1984, ο Όργουελ περιγράφει μια κοινωνία όπου οι πολίτες παρακολουθούνται αδιάκοπα μέσω των τηλεοθονών. Όμως η πραγματική του διορατικότητα δεν βρίσκεται στο τεχνικό μέσο, αλλά στη ψυχολογική συνθήκη: ο άνθρωπος δεν ξέρει πότε παρακολουθείται και έτσι συμπεριφέρεται σαν να παρακολουθείται πάντα.
Σήμερα, αυτή η πρόβλεψη έχει υλοποιηθεί όχι με στρατιώτες στους δρόμους, αλλά μέσω smartphones, social media, cookies, αλγορίθμων και ψηφιακών προφίλ.
Η διαρκής συλλογή δεδομένων, η "απροσδόκητη διαγραφή περιεχομένου", η σκιά της αυτολογοκρισίας και η αδιαφάνεια των πλατφορμών θυμίζουν έντονα την "τρύπα της μνήμης" του Υπουργείου Αλήθειας.
Ο Μεγάλος Αδελφός δεν είναι πια πρόσωπο. Είναι σύστημα. Και το τροφοδοτούμε καθημερινά μόνοι μας.
2. Η πρόβλεψη της χειραγώγησης της γλώσσας
Η πιο ριζοσπαστική διορατικότητα του Όργουελ ήταν η κατανόηση ότι χωρίς έλεγχο της γλώσσας δεν υπάρχει απόλυτη εξουσία. Η Νεογλώσσα (Newspeak) σχεδιάστηκε για να εξαφανίσει τις λέξεις – και μαζί τους τις έννοιες.
Στο 1984:
- Το Υπουργείο Ειρήνης διεξάγει πόλεμο
- Το Υπουργείο Αλήθειας παραχαράσσει την ιστορία
- Το Υπουργείο Αγάπης βασανίζει
Το τρίπτυχο των συνθημάτων – "Ο πόλεμος είναι ειρήνη, η ελευθερία είναι σκλαβιά, η άγνοια είναι δύναμη" – συνοψίζει τη λογική της απόλυτης χειραγώγησης, συνθέτει την απόλυτη λογοτεχνική και πολιτική προειδοποίηση για την χειραγώγηση της σκέψης.
Στη Φάρμα των Ζώων, η ίδια διαδικασία συμβαίνει ύπουλα και σταδιακά. Τα συνθήματα αλλοιώνονται λέξη-λέξη, μέχρι που το αρχικό όραμα της ισότητας καταλήγει στο παράλογο: "Όλα τα ζώα είναι ίσα, αλλά μερικά είναι πιο ίσα από τα άλλα".
3. Η πρόβλεψη της παραγωγής πολιτισμού από μηχανές
Στο 1984, ο Όργουελ μιλά για μηχανές που παράγουν λογοτεχνία, μουσική και τέχνη για τις μάζες. Το 1949, αυτή η ιδέα έμοιαζε επιστημονική φαντασία. Σήμερα, ονομάζεται Τεχνητή Νοημοσύνη.
Η αυτοματοποιημένη παραγωγή περιεχομένου, η μαζική δημιουργία εικόνων, κειμένων και μουσικής δεν είναι απλώς τεχνολογική εξέλιξη· είναι η υλοποίηση της πρόβλεψης ότι ο πολιτισμός μπορεί να γίνει εργαλείο μαζικής κατανάλωσης αποσυνδεδεμένος από την ανθρώπινη εμπειρία.
Το ίδιο έργο περιέχει μάλιστα προφητικά στοιχεία για το μέλλον, όπως την εκρηκτική ανάπτυξη της τεχνολογίας, τη γενετική μηχανική και τη χρήση ψυχοφαρμάκων. Παρά το ότι ο Όργουελ δεν είχε σκοπό να προβλέψει το μέλλον, η ικανότητά του να συνδέει την εποχή του με μελλοντικά σενάρια είναι συγκλονιστική.
4. Η πρόβλεψη της αλλοίωσης της ιστορίας
"Όποιος ελέγχει το παρελθόν, ελέγχει το μέλλον. Όποιος ελέγχει το παρόν, ελέγχει το παρελθόν". Στο 1984, η ιστορία ξαναγράφεται καθημερινά. Τα γεγονότα δεν διαψεύδονται· εξαφανίζονται.
Σήμερα, ζούμε σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία είναι άφθονη αλλά η αλήθεια εύθραυστη. Η λογοκρισία, η επιλεκτική μνήμη, η ανακατασκευή γεγονότων και η εξαφάνιση ανεπιθύμητων αφηγήσεων επιβεβαιώνουν την πιο σκοτεινή του πρόβλεψη: η ιστορία δεν παραχαράσσεται πια από δικτάτορες μόνο, αλλά από συστήματα πληροφόρησης.
5. Η πρόβλεψη της ψυχολογικής υποταγής
Ο νέος ολοκληρωτισμός, όπως τον περιέγραψε ο Όργουελ, δεν αρκείται στην υποταγή του σώματος. Θέλει τον έλεγχο της σκέψης. Θέλει αγάπη προς την εξουσία.
Η διπλόσκεψη (doublethink) – η ικανότητα να πιστεύεις δύο αντιφατικές αλήθειες – είναι σήμερα καθημερινή πολιτική και κοινωνική πρακτική.
Στον Θάλαμο 101, ο ήρωας Ουίνστον Σμιθ προδίδει την αγαπημένη του Τζούλια για να σωθεί ο ίδιος. Εκεί ολοκληρώνεται η νίκη του Κόμματος: όχι στο σώμα, αλλά στην ψυχή.
Ο Όργουελ προέβλεψε ότι ο απόλυτος έλεγχος δεν θα επιβληθεί με στρατό ή μαζικές εκτελέσεις, αλλά με φόβο, ενοχή, αυτοεπιτήρηση και εσωτερική πειθαρχία. Όταν ο άνθρωπος αρχίζει να λογοκρίνει τον ίδιο του τον εαυτό, η εξουσία έχει ήδη νικήσει.
6. Η πρόβλεψη ότι κάθε επανάσταση κινδυνεύει να γίνει τυραννία
Στη "Φάρμα των Ζώων", η επανάσταση ξεκινά ως μια λογική πράξη απελευθέρωσης των αδικημένων ενάντια στον δυνάστη άνθρωπο. Όμως η κατάργηση της ιδιοκτησίας και η υπόσχεση της ισότητας καταλήγουν στη συγκέντρωση των προνομίων στα χέρια μιας νέας ελίτ. Τα γουρούνια αντικαθιστούν τους ανθρώπους και ο Μπόξερ, το πιστό άλογο, οδηγείται στο σφαγείο όταν παύει να είναι χρήσιμος. Η αλληγορία είναι αμείλικτη: ο λαός θυσιάζεται στο όνομα μιας επανάστασης που έχει ήδη προδώσει τα ίδια της τα ιδανικά.
Η κριτική του Όργουελ είναι ριζοσπαστική και διαχρονική: δείχνει πώς οι εξισωτικές λογικές, όταν απορρίπτουν τη δημοκρατία, τον έλεγχο της εξουσίας και τη διαφάνεια, μετατρέπονται σε νέες μορφές καταπίεσης.
Το κύκνειο άσμα και η τελευταία προειδοποίηση
Ο Όργουελ μας άφησε μια ζοφερή, ανεξίτηλη εικόνα: "Μια μπότα που συνθλίβει ένα ανθρώπινο πρόσωπο".
Αν το πρώτο μέρος του έργου του Όργουελ ήταν μια προειδοποίηση, το δεύτερο και τελικό στάδιο της συγγραφικής του πορείας ήταν μια βουτιά στην άβυσσο της ανθρώπινης φύσης.
Γράφοντας το "1984" ενώ βρισκόταν στα πρόθυρα του θανάτου, ο Όργουελ ανέλυσε το αρχέτυπο κάθε δικτατορίας. Εκεί όπου η εξουσία δεν είναι πλέον μέσο για έναν "καλό σκοπό", αλλά ο απόλυτος και τελικός στόχος. "Κανείς δεν εγκαθιδρύει μια δικτατορία για να προστατέψει μια επανάσταση· κάνει την επανάσταση για να εγκαθιδρύσει μια δικτατορία".
Είναι το Μέλλον Απαισιόδοξο;
Η αγωνία του θανάτου και η αίσθηση ότι γράφει το κύκνειο άσμα της ζωής του προσδίδουν στο "1984" έναν σκοτεινό λυρισμό, όπου η αγάπη για τη ζωή διαπερνά ακόμη και τις πιο σκληρές σελίδες. Παρά την τραγικότητα, ο Όργουελ αφήνει μια χαραμάδα ελπίδας: Ο Ουίνστον λέει στον βασανιστή του: "Η ζωή θα σας νικήσει".
Και ίσως εκεί βρίσκεται η πιο βαθιά του αλήθεια. Τα ολοκληρωτικά συστήματα στερούνται ζωτικότητας. Φοβούνται τον έρωτα, τη σκέψη, την επιθυμία, τη μνήμη. Είναι συστήματα στείρα, που αποκόπτονται από τις βασικές ανθρώπινες ανάγκες – και γι’ αυτό, αργά ή γρήγορα, καταρρέουν.
Γιατί ο Όργουελ παραμένει επίκαιρος
Ο Τζορτζ Όργουελ δεν ήταν προφήτης. Ήταν ένας αμείλικτα ειλικρινής παρατηρητής της εξουσίας και της ανθρώπινης φύσης. Ένας συγγραφέας που μας δίδαξε πώς να σκεφτόμαστε, να αμφισβητούμε, να αντιστεκόμαστε και να υπερασπιζόμαστε τη δημοκρατία.
Και ίσως, σαν σήμερα, το χρέος μας στη μνήμη του δεν είναι απλώς να τον τιμήσουμε, αλλά να τον διαβάσουμε ξανά.
Γιατί, όπως έλεγε και ο ίδιος: "Αν σημαίνει κάτι η ελευθερία, σημαίνει το δικαίωμα να λες στους ανθρώπους αυτό που δεν θέλουν να ακούσουν".
Διαβάστε Επίσης
