Κάθε 6 Ιανουαρίου, η γιορτή των Θεοφανείων ξυπνάει ξανά με τις πιο καθαρές παιδικές φωνές: τα Κάλαντα των Φώτων αντηχούν στα στενά, ζητώντας υγεία, φώτιση και κάθε καλό για το σπιτικό. Κάθε χωριό, κάθε νησί, κάθε γειτονιά έχει τη δική του μελωδία, το δικό του χρώμα, σαν να ευλογεί με τον τρόπο του τα νερά που αγιάζονται.
Στην πλατφόρμα Ελληνικά Κάλαντα σας περιμένει ένας ολόκληρος μουσικός θησαυρός, βασισμένος στο ανεκτίμητο Αρχείο της Δόμνας Σαμίου. Ανάμεσά στα 57 αυθεντικλά κάλαντα του Δωδεκαημέρου, βρίσκονται και τα μοναδικά Κάλαντα των Θεοφανείων, τραγουδισμένα από ανθρώπους που τα που τα μετέφεραν από γενιά σε γενιά.
Δεν είναι απλώς ηχογραφήσεις αλλά για παράδοση που αναπνέει ακόμα, σαν να στέκεστε δίπλα στην πόρτα και να μπαίνουν μέσα τα παιδιά με το τρίγωνο, κρατώντας στα χέρια τους το φως της γιορτής. Ας γιορτάσουμε λοιπόν μαζί τα Φώτα μέσα από τις πιο όμορφες μελωδίες της Ελλάδας.
Σήμιρα τα Φώτα κι φουτισμός (Θράκης)
Σήμιρα τα Φώτα κι φουτισμός
κι χαρά μιγάλη κι αγιασμός.
Κάτου στουν Ιουρδάνη τουν πουταμό
κάθιτ’ η κυρά μας η Παναγιά.
Σπάργανα βαστάει, κιριά κρατεί
κι τουν Άγιου Γιάννη παρακαλεί.
"Άγιε Γιάννη αφέντη μου Πρόδρουμι,
δύνασι βαφτίσεις Θιού πιδί;"
"’Πείγουμι κι θέλου κι προυσκυνώ
κι τουν Κύριό μου παρακαλώ
αύριου ν’ ανέβου στουν ουρανό,
να καταθυμιάσου τους ουρανούς.
Κι θε να κατέβου στουν πουταμό
για να Σι βαφτίσου Σε τουν Χριστό,
να καταπατήσου τα είδουλα,
να καταχουνιάσου τα ζούζουλα,
να αγιάσου βρύσις κι τα νιρά,
να αγιάσ' αφέντη μι την κυρά".
Σήκω, κερά μου, κι άλλαξι (Λήμνου)
Σήκου, κερά μου, κι άλλαξι να πας ταχιά στα Φώτα,
στα Φώτα, στα Φουτίσματα κι στου Χριστού του λόγου.
Ιδώ μας είδαν κι ήρταμι σι τούτα τα παλάτια,
που ’νι τα σπίτια δίπατα, οι αυλές μαρμαρουμένις.
Τρεις άρχουντις τα φκιάνανι κι οι τρεις αντρειουμένοι,
’πού μέσα μι του μάλαμα κι απ’ όξου μι τ’ ασήμι.
Σήμερα είναι των Φωτών (Μελί Ερυθραίας Μικράς Ασίας)
Σήμερα είναι των Φωτών που αγιάζουν οι παπάδες
και μες στα σπίτια ψάλλουνε και λέν’ τον Ιορδάνη.
Ο Ιωάννης Βαφτιστής εγύρισε και είπε:
"Χαρίσατέ μου τα κλειδιά, τα μαργαριταρένια
ν' ανοίξω τον Παράδεισο, να πιω νερό δροσάτο,
να πέσω ν’ αποκοιμηθώ σε μια μηλιά από κάτω,
να πέσουν τ’ άνθη απάνω μου, τα μήλα στην ποδιά μου
και τα χρυσά τριαντάφυλλα τριγύρω στα μαλλιά μου".
Ανήφορος, κατήφορος σε τρία πηγαδάκια,
κάθονται τρεις μελαχρινές με τα σγουρά μαλλάκια.
Η μια κεντά τον ουρανό, η άλλη το φεγγάρι
κι η τρίτη η μικρότερη κεντά τον Αϊ-Γιάννη.
"Κέντα το κόρη, κέντα το, του Γιάννη το μαντίλι
και γέμισέ το ζάχαρη κι άμε το στο πλαστήρι
κι απ’ το πλαστήρι στο σκολειό κι απ’ το σκολειό στο σπίτι".
Σήμερα τα Φώτα και οι φωτισμοί (Ικαρίας)
Σήμερα τα Φώτα και οι φωτισμοί,
εορτή μεγάλη και οι αγιασμοί.
Κάτω στον Ιορδάνη τον ποταμό
κάθετ’ η Κυρά μας η Παναγιά
με τα θυμιατούρια στα δάχτυλα
και τον Αϊ-Γιάννη παρακαλεί.
"Άγιε μου Γιάννη και Βαπτιστή,
βάφτισε το Γιο μου Μονογενή".
"Πώς θε να βαφτίσω Θεού παιδί;
Αύριο θ’ ανέβω στους ουρανούς
να καταπατήσω τα είδωλα,
να καταθυμιάσω τους ουρανούς.
Και θε να κατέβω στον ποταμό,
διά να βαπτίσω Σε, τον Χριστό".
Ουρανός εσκίστη, Ιησούς Χριστός βαπτίστη.
Ας τον καλαναντρίσομε (Ικαρίας)
Ας τον καλανατρίσομε και τούτο τον αφέντη
πόχει τσ’ αυλές μαρμαρωτές, τις πόρτες ατσαλένιες,
τους παραστάτες ολόχρυσες και μαργαριταρένιες.
Σένα σου πρέπ’, αφέντη μου, καρέκλα καρυδένια,
για ν’ ακουμπάς τη μέση σου τη μαργαριταρένια.
Πολλά είπαμε τ’ αφέντη μας, ας πούμε και της κόρης.
Αν έχεις κόρη έμορφη, γραμματικός την παίρνει,
αν είναι και γραμματικός, πολλά φλωριά γυρεύει
Ας τον εκαλαντρίσουμε (Καρλόβασι Σάμου- Κάλαντα των μπεκρήδων)
Ας τον εκαλαντρίσουμε κι έπειτα ας αρχίσουμε
τα κάλαντρα να πούμε, βάλτε μας κρασί να πιούμε.
Εμείς κρασί δεν πίνουμε, μόνο πως δεν τ’ αφήνουμε
γεμάτο το ποτήρι και αυτό για το χατίρι.
Κάμνω, λοιπόν, αρχή καλή και του Προδρόμου η ευχή
να ’ναι πάντα μαζί σας έως τέλος της ζωής σας.
Και του χρόνου!
Ας τoν εκαλαντρίσομε (Σάμου)
Ας τον εκαλαντρίσομε και τούτο τον αφέντη
που ’χει τσ’ αυλές μαρμαρωτές, τις πόρτες ατσαλένιες,
τους παραστάτ’ς ολόχρυσους και μαργαριταρένιους.
Σένα σου πρέπει, αφέντη μου, καρέκλα καρυδένια
για ν’ ακουμπάς τη μέση σου τη μαργαριταρένια.
Πολλά είπαμε τ’ αφέντη μας, ας πούμε της κυράς μας.
Σήκω, κυρά, να στολιστείς, να πας στον Αϊ-Γιάννη,
βάλε τον ήλιο πρόσωπο και το φεγγάρι αστήθι
και του κοράκου το φτερό βάλ’ το καμάρας φρύδι.
Πολλά είπαμε και της κυράς, ας πούμε και της κόρης.
Αν έχεις κόρη έμορφη, γραμματικός τη θέλει,
αν είναι και γραμματικός, πολλά προικιά γυρεύει.
Γυρεύ’ αμπέλια ατρύγητα, χωράφια με τα στάχυα,
γυρεύει και τη θάλασσα μ’ όλα της τα καράβια.
Καλημέρα πάντες, ω αδελφοί (Πάτμου)
Καλημέρα πάντες, ω αδελφοί, ακούσατε την σήμερον εορτήν.
Σήμερον τα Φώτα και εορτή και λαμπρά ημέρα Δεσποτική.
Καλημέρα, καλημέρα,
καλή σου μέρα, αφέντη με την κερά.
Εν αρχή ως ήρχισεν ο Θεός έκτισε την γην και τον ουρανόν,
ύστερον δε πάλιν από αυτά έκαμε τα ζώα και τα φυτά,
έκαμε την θάλασσαν, ποταμούς, τον Μέγα Ιορδάνην και αλλουνούς.
Καλημέρα, καλημέρα,
καλή σου μέρα, αφέντη με την κερά.
Ο Αδάμ και η Εύα ημάρτησαν και εις αμαρτίαν υπέπεσαν,
την απάτη στον όφι την έριξαν και του Θεού δεν είπαν πως έφταιξαν.
Αλλ’ ο όφις ήταν ο διάβολος, των πονηρών δαιμόνων διδάσκαλος.
Καλημέρα, καλημέρα,
καλή σου μέρα, αφέντη με την κερά.
Μα και Ιησούς ο φιλάνθρωπος ήλθεν εις τον κόσμον ως άνθρωπος,
διά να λυτρώσει πάντας ημάς από αυτάς τας χείρας τας μιαράς.
Καλημέρα, καλημέρα,
καλή σου μέρα, αφέντη με την κερά.
Και τον Ιωάννην εζήτησε και στο βάπτισμά του τον έκραξεν:
"Ιωάννη Πρόδρομε, σε ζητώ στον Μέγαν Ιορδάνην να βαφτιστώ".
Καλημέρα, καλημέρα,
καλή σου μέρα, αφέντη με την κερά.
Και ο Ιωάννης τού έλεγε και σφοδρώς το σώμα του έτρεμε:
"Πώς να σε βαπτίσω, ω λυτρωτά, όπου η χειρ μου τρέμει και δειλιά;
Πώς τολμώ να βάλω την χείρα μου εις την κορυφή του Σωτήρα μου;"
Καλημέρα, καλημέρα,
καλή σου μέρα, αφέντη με την κερά.
"Άφες φόβον, Πρόδρομε, σου ζητώ στον Μέγαν Ιορδάνην να βαπτισθώ".
Τότε τον βαπτίζει ο Βαπτιστής κι έλαμψεν η έρημος παρευθύς.
Καλημέρα, καλημέρα,
καλή σου μέρα, αφέντη με την κερά.
Και το Πνεύμα ως είδος περιστεράς και λευκής και ωραίας και καθαράς,
και φωνή ηκούσθη εκ του Πατρός, Ούτος είν’ υιός μου αγαπητός,
και τα Χερουβείμ θυμιάζουσι και τα Σεραφείμ τον δοξάζουσι.
Καλημέρα, καλημέρα,
καλή σου μέρα, αφέντη με την κερά.
Διά τούτο πάντες, ω αδελφοί, ακούσατε την σήμερον εορτήν,
να την εορτάσωμεν, αδελφοί, ότι είναι ημέρα Δεσποτική.
Καλημέρα, καλημέρα,
καλή σου μέρα, αφέντη με την κερά.
Σήμερα είναι των Φωτών (Αστυπάλαιας)
Σήμερα είναι των Φωτών που ψάλλουν οι παπάδες
και που γυρίζουν τα στενά και λέν’ τον Ιορδάνη.
Βοήθεια τον έχομε τον Μέγα Ιωάννη,
που παρεδέχθη ο Χριστός να πά’ να Τον βαφτίσει.
"Ώχου, αφέντη μου Χριστέ, και πώς θα Σε βαφτίσω,
που θα καούν τα χέρια μου, σαν το κερί θα λύσουν
και σαν το κιτρολέμονο θα κιτρολεμονίσουν".
Σήκω, κυρά, να στολιστείς (Νάξου)
Σήκω, κυρά, να στολιστείς, να πας στ’ Άγια τα Φώτα,
στα Φώτα και στους αγιασμούς και στις χαρές του κόσμου.
Σηκώθη και στολίζουνταν τρεις μέρες και τρεις νύχτες,
βάζει τον ήλιο πρόσωπο και το φεγγάρι
αστήθι και του κοράκου το φτερό βάζει καμαροφρύδι,
τη θάλασσα τη γερανιά * κορδέλα στα μαλλιά της.
[Παπάς την είδε κι έσφαλε, διάκος και δαιμονίστη
και τα μικρά ψαρτόπουλα εχάσαν τα χαρτιά τους.]
Σ’ αυτό το σπίτι που ’ρθαμε, πέτρα να μη ραγίσει
κι ο νοικοκύρης του σπιτιού χρόνια πολλά να ζήσει!
Αύριο είναι τω Φωτώ (Κρήτης)
Αύριο είναι τω Φωτώ π’ αγιάζουν οι παπάδες,
μέσα στα σπίτια μπαίνουνε και λέν’ τσι εορτάδες.
Ο Ιωάννης Βαπτιστής επέρασε και είπε:
"Χαρίσετέ μου τα κλειδιά τα μαργαριταρένια,
ν' ανοίξω τον Παράδεισο, να μπω στο περβολάκι,
να θέσω ν’ αποκοιμηθώ σε μια μηλιά ’πό κάτω.
Πέφτουν τα μήλα κόκκινα απάνω στην ποδιά μου
και τα χρυσά τραντάφυλλα απάνω στα μαλλιά μου".
Ήρθανε τα Φώτα και τα Φωτερά (Δυτικής Μάνης)
Ήρθανε τα Φώτα και τα Φωτερά,
ήρθε κι η Κυρά μας η Παναγιά,
σπάργανα κρατάει και κερί βαστεί
και τον Άγιο Γιάννη παρακαλεί.
"Άγιε Γιάννη Πρόδρομε και Βαφτιστή,
δύνασαι βαφτίσεις Θεού παιδί;"
"Δύναμαι και σω, * αλλά δεν τολμώ,
να βαφτίσω Εσέ απ’ τον ουρανό,
που ’ρθες να συντρίψεις τα είδωλα,
να καταπατήσεις το δαίμονα".
Ήρθανε τα Φώτα (Ηπείρου)
Ήρθανε τα Φώτα,
καρκαλιέτ' η κότα,
πίσω από την πόρτα.
Τση φωνάζει ο πέτος, δεν απολογιέται,
τση ρίχνει ένα λιθάρι,
την παίρνει στο ποδάρι.
Λε, λε, λε, το πόδι μου
και το καλαπόδι μου!
Δώσε μου τσι σέλες μου
και τα σελιβάδια μου,
ν' ανεβώ στην καρυδιά,
να φωνάξω "κούι, κούι!"
και κανένας δεν ακούει.
Παίρνω το κλειδί κι ανοίγω,
βρίσκω λύκο που χορεύει
κι αλεπού που μαγειρεύει.
Παρακαλώ σας, δώστε μι (Πουρί Πηλίου)
Παρακαλώ σας, δώτι με, θέλω να αρχινήσω,
τα Φώτα αγάλλω να σας πω, να σας καλησπερίσω.
Μηνύματα χαρμόσυνα ήρθαμε να σας πούμε
πως είναι Θεουφάνια αύριο να χαρούμε.
Εις Γαλιλαία ήτανε και πάει στον Ιορδάνη,
διά να λάβει βάπτισμα από τον Ιωάννη.
"Εγώ είμαι δούλος σου, Χριστέ, και πώς να Σε βαπτίσω,
την αργυρή σου κορυφή πώς ημπορώ ν’ αγγίξω;"
Κι άνοιξαν τα ουράνια και βγήκε περιστέρι
και τ’ Άγιο Φως κατέβηκε διά να μαρτυρήσει
πως ο Χριστός βαπτίστηκε, σ’ Ανατολή και Δύση.
----------- Παινέματα για τον αφέντη
Πολλά ’παμε και των Φωτών, ας πούμε τον αφέντη.
Αφέντη μ’, αφεντούτσικε, πέντε φορές αφέντη,
πέντε κρατούν το μαύρο σου και δέκα τ’ άλογό σου
και χίλιοι παραστέκονται να καβαλ’κέψ’ αφέντης.
Αφέντη μ’, καβαλίκα το τ’ αστέρι το μουλάρι,
αστέρ’ έχει στο μέτωπο κι αστέρι στα καπούλια
κι απάνω εις τη σέλα του τρεις Φραγκοπούλες παίζουν.
Η μια παίζει τον ταμπουρά κι η άλλη το ταμπούρλο
κι η τρίτη η μικρότερη παίζει με τον αφέντη.
Λύσε τ’, αφέντη μ’, λύσε το το αργυρό μαντίλι
κι αν έχεις και γλυκό κρασί, κέρνα τα παλληκάρια,
κέρνα τα, αφέντη μ’, κέρνα τα, να πούνε στην υγειά σου
και την υγειά σου, αφέντη μου, και την καλή χρονιά σου!
Αύριο ’ν’ τα Θεοφάνια (Πουρί Πηλίου)
Αύριο ’ν’ τα Θεοφάνια, γιορτάζουν εκκλησίες
και προσκαλούν τους άρχοντες, γέροντες και παιδίες
να λάβουν όλοι το λοιπόν με συνδρομή και τάξη
τα φοβερά μυστήρια ήρθαν να μας διδάξουν.
Κι ο επουράνιος Θεός έστειλε τον Υιόν Του
να λευτερώσει τον Αδάμ, το πλάσμα το δικό Του.
Κι εδώ που τραγουδήσαμε, πέτρα να μη ραγίσει
κι ο νοικοκύρης του σπιτιού χρόνια πολλά να ζήσει!
Να ζήσει χρόνια εκατό και να τα διαπεράσει
και από τα εκατό κι εμπρός, ν’ ασπρίσει, να γεράσει,
ν' ασπρίσει σαν τον Όλυμπο, σαν τ’ άσπρο περιστέρι!
Κι από χρόνου!
Σήμερα είν’ τα Φώτα (Δυτικής Μ. Ασίας)
Σήμερα είν’ τα Φώτα και οι φωτισμοί και χαρές μεγάλες κι αγιασμοί.
Κάτω στον Ιορδάνη τον ποταμό κάθετ’ η Κυρά μας η Παναγιά.
Καλημέρα, καλησπέρα, καλή σου μέρα, αφέντη, με την κυρά.
Μαρμαροκολώνα πελεκητή και τον Αϊ-Γιάννη παρακαλεί.
"Αϊ-Γιάννη αφέντη και Βαπτιστή, βάφτισε και μένα Θεού παιδί".
Καλημέρα, καλησπέρα, καλή σου μέρα, αφέντη, με την κυρά.
"Δύναμαι και θέλω και προσκυνώ και τον Κύριο μου παρακαλώ
για να ρίξει δρόσια, δροσιά στη γη να δροσ’τούν οι βρύσες και τα βουνά,
να δροσ’τούν οι βρύσες και τα βουνά, να δροσ’τεί κι ο αφέντης με την κυρά".
Καλημέρα, καλησπέρα, καλή σου μέρα, αφέντη, με την κυρά.
Από της ερήμου ο Πρόδρομος (Φαράσων Καππαδοκίας)
Από της ερήμου ο Πρόδρομος ήρθε να βαπτίσει τον Κύριον.
Βάπτισμα βαπτίζει ο Πρόδρομος εις τον Ιορδάνην τον ποταμό.
Γηγενείς, σκιρτάτε και χαίρετε, ο Χριστός τον κόσμον εφώτισε.
Ο Χριστός τον κόσμον εφώτισε, οι από αιώνος να χαίρεστε.
Πύλαι ουρανού ηνεώχθησαν και κατήλθε Πνεύμα το Άγιον.
Ροαί Ιορδάνου εστράφησαν, θαλάσσης τα ύδατα έφυγον.
Σήμερον η κτίσις φωτίζεται, φως τοις εν τω σκότει εμφαίνεται.
Φως γαρ εις τον κόσμον ελήλυθεν του φωτίσαι κόσμου τα πέρατα,
Άγιος, άγιος, άγιος υπάρχεις και Κύριος,
