©Αμάντα Πρωτίδου
Μία από τις σπουδαιότερες ορχήστρες παγκοσμίως, η Ορχήστρα του Κλήβελαντ, εμφανίσθηκε για πρώτη φορά στην Ελλάδα το διήμερο 20-21/10 στα Μέγαρα Μουσικής Θεσσαλονίκης και Αθηνών. Αμφότερες οι συναυλίες υπό τον διευθυντή της Φραντς Βέλζερ-Μαιστ αποτέλεσαν τους τελευταίους σταθμούς εκτενέστατης ευρωπαϊκής περιοδείας (της 81ης της λαμπρής ιστορίας της), που περιελάμβανε 9 ευρωπαϊκές χώρες, 12 πόλεις, 13 αίθουσες συναυλιών και 15 εμφανίσεις! Επρόκειτο ουσιαστικά για την "αποχαιρετιστήρια" περιοδεία του διακεκριμένου Αυστριακού αρχιμουσικού, ο οποίος θα αποχωρήσει το 2027 μετά από μια επιτυχημένη 25ετή θητεία στο τιμόνι της, που ξεπέρασε και αυτήν του θρυλικού προκατόχου του Τζωρτζ Σελ.
Ο Σελ υπήρξε ο διαμορφωτής μεταξύ 1946-1970 του ξακουστού, πρωτοφανούς διαύγειας ήχου του συνόλου και της σπάνιας χειρουργικής ακρίβειας με τα οποία ερμηνεύθηκαν μεγάλα συμφωνικά έργα, όπως έχει τεκμηριωθεί σε εκατοντάδες ηχογραφήσεις, που θεωρούνται "αναφοράς" μέχρι σήμερα. Η ορχήστρα ανήκε έκτοτε στην ελίτ των Αμερικανικών ομολόγων της, το περίφημο "Big five", θεωρούμενη ως μία από τις πιο "ευρωπαϊκές" εξ αυτών.
Παρότι ο Βέλζερ-Μαιστ είναι ο μόλις …τρίτος (!) αρχιμουσικός της μετά τον Σελ, θα ήταν υπερβολή να ειπωθεί ότι 55 χρόνια αργότερα η Ορχήστρα παραμένει στα ίδια δυσθεώρητα ύψη, παρότι το κύρος και το επίπεδό της παραμένουν υψηλότατα. Η παρακολούθηση κατά το τελευταίο δίμηνο συναυλιών αμερικανικών ορχηστρών κατέδειξε π.χ. τη σημερινή ανωτερότητα των Συμφωνικών Ορχηστρών του Σικάγου και του Πίτσμπουργκ έναντι αυτής του Κλήβελαντ, κάτι που γίνεται ευρέως δεκτό στις ΗΠΑ αλλά και διεθνώς.
Πάνω από το ήμισυ των μουσικών του συνόλου διορίσθηκε κατά την 25ετή θητεία του Βέλζερ-Μαιστ, ο οποίος καλλιέργησε ιδιαίτερα το κεντροευρωπαϊκό και ρωσικό συμφωνικό ρεπερτόριο, έργα των οποίων ερμηνεύθηκαν στο ελληνικό ντεμπούτο της ορχήστρας στη μεγάλη Αίθουσα Μ1 του Μεγάρου Μουσικής Θεσσαλονίκης (20/10).
Η βραδιά άνοιξε ιδανικά με την Εισαγωγή και το Φινάλε από την όπερα "Δάφνη" του Ρίχαρντ Στράους. Επιβεβαιώνοντας την ενορχηστρωτική δεινότητα του τελευταίου, η σπάνιας μελωδικής σαγήνης υστερορομαντική παρτιτούρα απαιτεί για τη δικαίωσή της μια ορχήστρα με έγχορδα πολύ μεγάλης διαφάνειας και ποιητικότητας, ικανά να εκθέσουν και συνυφάνουν τα θεματικά μοτίβα και την αρμονική επεξεργασία που σηματοδοτούν μουσικά τη σχέση της Δάφνης με τη φύση, μέχρι και την ένωσή της με αυτήν στο φινάλε, δια της μεταμορφώσεώς της σε δέντρο.
Αυτά (υπό την Φαγέτ) της Ορχήστρας του Κλήβελαντ διέθεταν τόσο τον εστιασμένο, καλλιεργημένο ήχο με λεπτές αποχρώσεις και εκλεπτύνσεις, όσο και την πλαστικότητα μελωδικής γραμμής (έστω χωρίς τη βιεννέζικη κομψότητα), που δικαίωσαν στο έπακρο την αφηγηματικά εύροη και με ποιότητες μουσικής δωματίου διεύθυνση του Βέλζερ-Μαιστ, ενός από τους διαπρεπέστερους ερμηνευτές του λυρικού σύμπαντος του Γερμανού συνθέτη. Λιγότερο ισχυρές εντυπώσεις άφησε το παίξιμο των υποομάδων των πνευστών: αν για τα επαρκέστατα χάλκινα η μόνη ένταση αφορά την όχι πάντοτε τέλεια ώσμωση στον ορχηστρικό ήχο, τα ξύλινα ήχησαν κάπως αδιάφορα. Παρά τις όμορφες παρεμβάσεις του φλάουτου (Σμιθ), αυτές του τόσο καθοριστικού εν προκειμένω, ιδίως στην εισαγωγή, όμποε (Ροζενγουάιν) ήχησαν ελάχιστα ποιητικές, λόγω ενός ορθοτονικά ασφαλούς μεν πλην κάπως στριγγού ήχου.
Τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά της ορχήστρας υπηρέτησαν εντελέστερα το κυρίως έργο της βραδιάς, τη μεγαλόπρεπη 8η Συμφωνία του Σοστακόβιτς, ένα από τα πιο εκτεταμένα, σύνθετα και δραματικά έργα του, δεύτερη από τις 3 αποκαλούμενες "πολεμικές" συμφωνίες του (αυτές δηλαδή που γράφτηκαν κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου).
Πρόκειται για μια αρκετά σκοτεινή σύνθεση με αμφίσημη και σίγουρα ελάχιστα θριαμβική διάθεση, κάτι που προκάλεσε τον επί σειρά ετών αποκλεισμό της από το συναυλιακό ρεπερτόριο της τότε Σοβιετικής Ένωσης: το καθεστώς ανέμενε ένα έργο πιο αρμόζον σε "πανηγυρικό εορτασμό" της μεγάλης νίκης στο Στάλινγκραντ το 1943, με την οποία περιστασιακά συνδέθηκε η συμφωνία και από πλευράς προσωνυμίας.
Θαύμασε κανείς στην προσφερθείσα εκτέλεση την ποιότητα και την πειθαρχία του παιξίματος των εγχόρδων, που έγιναν αισθητές ήδη από το βαρύ δραματικό μοτίβο με το οποίο άνοιξε το εκτενές α’ μέρος. Εντυπωσιάσθηκε πολύ συχνά από τις γεμάτες χαρακτήρα -αλλά χωρίς τη "ρωσική" οξύτητα- σολιστικές συνεισφορές των ξύλινων πνευστών (όπως αυτές του αγγλικού κόρνου στο α’ μέρος, του φλάουτου πίκκολο στο β’, ή ακόμη του ουνίσσονο όμποε-κλαρινέτου πάνω σε ένα ωραίο ostinato καλπασμό των εγχόρδων στο γ’, τα σόλι πίκκολο και κλαρινέτου στο largo και αυτά όμποε και φαγκότου στο φινάλε), τη λαμπρότητα -αν και χωρίς τη "ρωσική" ηχητική αιχμηρότητα- του παιξίματος των χάλκινων (με έξοχα σόλι τρομπέτας και τρομπονιού στο γ’ μέρος και κόρνου στο δ’), τη δραματουργική ακρίβεια των παρεμβάσεων των κρουστών.
Το υπερθετικό ορχηστρικό παίξιμο, ο εκπληκτικός έλεγχος των δυναμικών και η οργανική ανάδειξη των δεκάδων μαιάνδρων της ορχηστρικής γραφής υπήρξαν σίγουρα τα ατού της πολύ προσεγμένης ερμηνείας που διέπλασε ο Βέλζερ-Μαιστ. Όμως, αυτή ηχούσε συνεχώς εξαιρετικά "αντικειμενική", αδυνατώντας να ενσταλάξει τη δέουσα τραχύτητα σε πολλά κρίσιμα μέρη, όπως το συγκρουσιακών διαστάσεων εναρκτήριο ή το ειρωνικής μεγαλοπρέπειας β’ (allegretto). Αντιστοίχως, όσο εξαιρετικά και αν αποδόθηκαν τα χωρίς διακοπή παιζόμενα γ’ και δ’ μέρη, μία αλληλουχία ενός μακάβριου χορού και ενός largo πένθιμης διάστασης με μία σκοτεινή, υπνωτιστικής ατμόσφαιρας πασσακάλια, όσο και αν το αμφίσημο, πικρά εύθυμο φινάλε διέθετε τη δέουσα ορμή, αποζητούσε κανείς περισσότερες εντάσεις, εμφάσεις και αντιθέσεις, ώστε να αναδειχθεί καλύτερα η αγωγική ιδιορρυθμία και οι υποβόσκουσες συγκρούσεις, που οριοθετούν τη μυστηριώδη γοητεία της συγκεκριμένης δύσκολης συμφωνίας.
Την επομένη (21/10), η διάσημη ορχήστρα έκανε την πρώτη της αθηναϊκή εμφάνιση σε μια ασφυκτικά γεμάτη "Αίθουσα Χρήστος Λαμπράκης" του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών. Η τελευταία συναυλία της περιοδείας της (που δεν καταφέραμε να παρακολουθήσουμε λόγω εκτάκτου κωλύματος) είχε διαφορετικό πρόγραμμα. Άνοιξε με δύο σπανιότατα παιζόμενα -όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά και διεθνώς- έργα, το συμφωνικό ποίημα "Ορφέας" του Λιστ και την 2η Συμφωνία του Μαρτινού, που γράφτηκε ειδικά για την Ορχήστρα κατά παραγγελία της τσέχικης κοινότητας του Κλήβελαντ, ενώ ολοκληρώθηκε με τη 2η Συμφωνία του Μπραμς. Λόγω ξαφνικής αδιαθεσίας του Βέλζερ-Μαιστ, το τελευταίο έργο διηύθυνε ο Ιάπωνας βοηθός του Ταΐτσι Φουκουμούρα (ο οποίος τον είχε αντικαταστήσει και σε προηγούμενη συναυλία στη Βουδαπέστη).
Η γνωστή σοβαρότατη ασθένεια που πέρασε πρόσφατα ο 66χρονος Βέλζερ-Μαιστ ήταν γενικά ορατή στην πολύ μεγάλη οικονομία κινήσεών του και σίγουρα συνέβαλε στην απόφαση να μην ανανεώσει περαιτέρω τη θητεία του. Οι σαφώς δουλεμένες, πάντως, ερμηνείες που προσφέρθηκαν μαρτυρούσαν τη δεδομένη σεμνότητά του έναντι των έργων, έστω και υπό το κόστος ενίοτε μιας κάποιας εκφραστικής αποστασιοποίησης.
Ανεξαρτήτως τούτων, οι δύο συναυλίες της Ορχήστρας του Κλήβελαντ αποτέλεσαν μείζονα μουσικά γεγονότα, ιδίως αν αναλογισθεί κανείς ότι η τελευταία εμφάνιση μεγάλης αμερικανικής ορχήστρας στη χώρα μας είχε γίνει το μακρινό …Νοέμβριο του 2004, όταν εμφανίσθηκε η Συμφωνική του Σαν Φρανσίσκο υπό τον αείμνηστο Μάικλ Τίλσον Τόμας στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών!
Κεντρική Φωτογραφία: Στιγμιότυπο από τη συναυλία της Ορχήστρας του Κλήβελαντ υπό τον Φρ. Βέλζερ-Μαιστ στην Αίθουσα Μ1 του Μεγάρου Μουσικής Θεσσαλονίκης (20/10)
Διαβάστε Επίσης
