Καγκελευτός (1963), ο πασχαλινός χορός της Ιερισσού © Γιάννης Μαρίνος
Ως "εορτή των εορτών" για τον Χριστιανισμό, το Πάσχα έχει συνδυαστεί με τα σπουδαιότερα παραδείγματα βυζαντινών ύμνων (το Τροπάριο της Κασσιανής, λ.χ., ή τα επιτάφια εγκώμια της Μεγάλης Παρασκευής), αλλά και με φημισμένα έργα της Δυτικής θρησκευτικής μουσικής. Έχει εμπνεύσει όμως και την ελληνική δημοτική παράδοση, όπου το βρίσκουμε μάλιστα να αντανακλάται στην πλήρη του υπόσταση: ως μια γιορτή με ορθόδοξο μανδύα και εκκλησιαστική όψη, πίσω από την οποία κρύβονται λαϊκές παγανιστικές δοξασίες με μακραίωνη παρουσία.
Και είναι αυτή ακριβώς η πολυσχιδής ταυτότητα της Λαμπρής που πρωταγωνιστεί στα "Πασχαλιάτικα" της Δόμνας Σαμίου. Έναν διπλό δίσκο με χορταστικό, δίγλωσσο βιβλιαράκι 224 σελίδων, ο οποίος κυκλοφόρησε το 1998 από τον Καλλιτεχνικό της Σύλλογο και πλέον δοκιμάζει τις τύχες του και στις ψηφιακές πλατφόρμες της δικής μας μουσικής επικαιρότητας.
Πρόκειται για μια εκπληκτική δουλειά, στην οποία χώρεσαν 51 επιλογές, αγκαλιάζοντας ακόμα και παραδόσεις ξεριζωμένες από τους τόπους όπου πρωτοαναπτύχθηκαν (π.χ. Πόντος, Μικρά Ασία). Το δε βιβλιαράκι που συνοδεύει την έκδοση προσφέρει άριστη λαογραφική τεκμηρίωση για όλα όσα ακούμε. Εντάσσει το Πάσχα σε μια διαδρομή εορταστικών/λατρευτικών μετασχηματισμών που ξεκινά από την αρχαία Αίγυπτο φτάνοντας μέχρι τους πρώτους Χριστιανούς, ενώ, παράλληλα, βοηθά ακόμα και τον πιο αμύητο ακροατή να επικοινωνήσει με το σύμπαν το οποίο παρήγαγε αυτά τα τραγούδια. Γεφυρώνοντας, έτσι, ένα χρονικό φάσμα που γίνεται όλο και πιο πλατύ εξαιτίας των σύγχρονων ιντερνετικών ταχυτήτων.
Τα "Πασχαλιάτικα" αρθρώνονται σε δύο διακριτά μέρη –τα Τελετουργικά και τα Χορευτικά– και προσπαθούν να ακολουθήσουν μια γραμμική, χρονολογική δομή: υποδέχονται τη Σαρακοστή με το μεγαρίτικο "Πέρασαν Οι Αποκριές" (το οποίο ερμηνεύει ωραιότατα η ίδια η Δόμνα Σαμίου) και τελειώνουν με το "Ώρα Καλή Σου Πασχαλιά" από τη Δεσκάτη Γρεβενών, που τραγουδιέται κάθε Παρασκευή του Πάσχα (Ζωοδόχου Πηγής) ως ξεπροβόδισμα της Λαμπρής. Η διάταξη αποδεικνύεται ορθή και λειτουργική, όσο κι αν κατανοείς εδώ ή εκεί ότι ο διαχωρισμός ίσως δεν είναι και τόσο απόλυτος: το κερκυραϊκό "Δόξα Να ’Χει Η Πάσα Ημέρα" (θαυμάσια δοσμένο από τον Φραγκίσκο Φατούρο), λ.χ., θεωρείται μεν τελετουργικό, έχει όμως εξωστρεφή χαρακτήρα, σηματοδοτώντας τόσο την παύση των χορών, όσο και την επανέναρξή τους.
Εντωμεταξύ, ήδη από τις προαναφερθείσες εσχατιές, η Σαμίου φροντίζει να φέρει στο προσκήνιο όλα όσα μένουν κρυμμένα ή υποφωτισμένα κάτω από την οικεία πασχαλιάτικη πρόσοψη. Στο "Πέρασαν Οι Αποκριές", δηλαδή, καλωσορίζεται και η Άνοιξη, πέρα από τη Σαρακοστή –με την παρουσία της να υποδηλώνεται και από τα ερωτικά υπονοούμενα τα οποία παρεισφρύουν στους στίχους. Στο "Ώρα Καλή Σου Πασχαλιά", αντίστοιχα, υποβόσκει και κάτι το μαγικοθρησκευτικό: μαζί με το ξεπροβόδισμα της Λαμπρής γίνεται και επίκληση "για ν' αντριέψουν τα στάχυα", ώστε το χωριό να απολαύσει μια καλή σοδειά.
Φυσικά, δεν είναι απαραίτητο να εμβαθύνει κανείς σε αυτή τη διάσταση των πραγμάτων προκειμένου να απολαύσει τα "Πασχαλιάτικα". Το υλικό λειτουργεί μια χαρά και σε ένα πρώτο επίπεδο, καθώς είναι πάμπολλες οι ωραίες στιγμές. Η ίδια η Δόμνα Σαμίου, για παράδειγμα, στέκει απολαυστικά στο καλαματιανό "Σήμερα Χριστός Ανέστη", ο σπουδαίος Γιώργος Αμαραντίδης αποτυπώνει στα "Πασχαλιάτικα Δίστιχα" της Τραπεζούντας μερικά από τα πιο θαυμαστά δίγαμμα (F) που έχουμε ακούσει στη δισκογραφία, ο Θανάσης Μωραΐτης λάμπει γλεντζέδικα στο πελοποννησιακό "Κάτω Στον Κάμπο Τον Πλατύ", ενώ η Θεοπούλα Δοϊτσίδη και η Λαμπριάνα Αγγούση μας ξεναγούν στα θρακιώτικα χρώματα με το ζωναράδικο "Μαρία Πάει Για Πασχαλιές".
Παρά ταύτα, αν μιλάμε για τη σπουδαιότητα του δίσκου, δεν γίνεται να μη σταθούμε στην προβολή όσων υφέρπουν πίσω από το επίσημο Πάσχα. Άλλωστε ο δίσκος φέρει τον χαρακτηριστικό υπότιτλο "Ανοιξιάτικα Τραγούδια του Θανάτου και της Ανάστασης", δηλώνοντας εξαρχής τον στόχο του για την ανάδειξη μιας συνολικότερης εμπειρίας, η οποία ήταν επί αιώνες παρούσα στις αγροτικές παραδόσεις –ακόμα κι αν δεν την αντιλαμβάνονταν άμεσα οι φορείς τους, καθώς τελούσαν τα γνώριμα έθιμα, λέγοντας τα πατροπαράδοτα τραγούδια. Έχοντας κατά νου αυτές τις προεκτάσεις, λοιπόν, εμπλουτίζεις και τη δική σου οπτική ακούγοντας τη μυκονιάτικη "Βγενούλα", το γρεβενιώτικο "Σήμερα Δέσπω Μ' Πασχαλιά" ή το ναξιώτικο "Μέσα Στην Κούνια Κάθεται".
Σε επιλογές σαν κι αυτές η Δόμνα Σαμίου και οι συνεργάτες της αποκάλυψαν ένα ακόμα πιο πλούσιο Πάσχα. Το οποίο παύει να αποτελεί κορύφωση της Σαρακοστής και χαλαρώνει τις διασυνδέσεις του με την εκκλησία, ώστε να μετατραπεί σε τελετουργική γιορτή της λουλουδιασμένης Άνοιξης. Όπου η αναγέννηση της φύσης συνδυάζεται με την πανάρχαιη ελπίδα ότι οι αγαπημένοι νεκροί της κοινότητας θα μπορέσουν κι αυτοί να ξαναζήσουν: ότι η Δέσπω θα ξαναγυρίσει με αφορμή την Πασχαλιά ή ότι το άψυχο, ανθοστολισμένο σώμα θα νικήσει κι εκείνο τον Θάνατο. Όπως ακριβώς το έκαναν και οι αρχέγονοι θεοί της βλάστησης που στο διάβα των αιώνων κρύφτηκαν πίσω από τον ζαγορίσιο "Ζαφείρη", τον Λάζαρο της Αγίας Γραφής, εν τέλει και τον ίδιο τον Χριστό.
Διαβάστε Επίσης
