Η θέση του Πάρκου Εθνικής Αντίστασης σε σχέση με το Επταπύργιο
Με απόφαση της Υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη, και κατόπιν ομόφωνης γνωμοδότησης του Κεντρικού Συμβουλίου Νεωτέρων Μνημείων, χαρακτηρίζεται ιστορικός τόπος το Πάρκο Εθνικής Αντίστασης, του Δήμου Νεάπολης–Συκεών, στη Θεσσαλονίκη. Ο χαρακτηρισμός συνδέεται με την αποκάλυψη ομαδικών τάφων και ανθρώπινων σκελετών, κατά τη διάρκεια των εργασιών ανάπλασης του πάρκου, που αποκάλυψε μια άγνωστη -έως πολύ πρόσφατα- και ιδιαίτερα σημαντική πτυχή της νεότερης ιστορίας της Θεσσαλονίκης και της χώρας μας. Η συγκεκριμένη έκταση αποτελεί πλέον έναν τόπο που συνδέεται άρρηκτα με τη μνήμη των εκτελέσεων, με μια κρίσιμη περίοδο της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.
Το Υπουργείο Πολιτισμού, σύμφωνα με την υπουργική απόφαση, προστατεύει τον συγκεκριμένο χώρο βάσει των διατάξεων του ν. 4858/2021 "Περί Προστασίας των Αρχαιοτήτων και εν γένει της Πολιτιστικής Κληρονομιάς", καθώς αποτελεί τόπο ιστορικών γεγονότων εξαιρετικής σημασίας για τη νεότερη ιστορία της ευρύτερης περιοχής και της χώρας, με ιδιαίτερη σημασία για τους συγγενείς των εκτελεσμένων, αλλά και για την κοινωνία συνολικά.
Η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη δήλωσε:
"Η προστασία των τόπων της συλλογικής μας μνήμης αποτελεί προτεραιότητα του Υπουργείου Πολιτισμού. Οι χώροι αυτοί δεν αποτελούν μόνο τμήμα του φυσικού περιβάλλοντος και αστικού ιστού των πόλεών μας. Είναι φορείς ιστορίας, μνήμης και ταυτότητας. Το Πάρκο Εθνικής Αντίστασης, στις Συκιές, αποδεικνύεται άρρηκτα συνδεδεμένο με τη μνήμη σημαντικών ιστορικών γεγονότων και με την ιστορική διαδρομή της περιοχής. Η αποκάλυψη των ομαδικών τάφων δεν αποτελεί αρχαιολογικό εύρημα. Είναι ιστορικό τεκμήριο μιας συγκεκριμένης εποχής. Είναι οι άνθρωποι μιας ταραγμένης περιόδου της ιστορίας μας. Είναι οι νεκροί που, επί δεκαετίες, παρέμεναν χωρίς ταυτοποίηση. Ειδικά, για τις οικογένειές τους, είναι ένα κομμάτι της προσωπικής τους ταυτότητας και ιστορίας που αναζητούσε τη δικαίωσή του. Είναι προφανές ότι η Πολιτεία οφείλει να κάνει ό,τι είναι δυνατόν, ώστε οι σκελετοί, όπου καταστεί εφικτό, να ταυτοποιηθούν και να αποδοθούν στις οικογένειές τους. Η προστασία και η ανάδειξη του χώρου αποτελεί ταυτόχρονα πράξη σεβασμού προς τους νεκρούς και ευθύνης απέναντι στη συλλογική μνήμη.
Η σημασία του χώρου ενισχύεται από τη θέση του στο ευρύτερο ιστορικό περιβάλλον του Επταπυργίου και των τειχών της Θεσσαλονίκης. Το Επταπύργιο, κορυφαίο μνημείο των οχυρώσεων της πόλης και τόπος με ιδιαίτερη ιστορική φόρτιση, αποτελεί σημείο αναφοράς για την ιστορική εξέλιξη της Θεσσαλονίκης και τη συλλογική μνήμη των κατοίκων της. Στην ευρύτερη περιοχή συναντώνται διαφορετικές περίοδοι της ιστορίας της πόλης, από την αρχαιότητα και τη βυζαντινή περίοδο έως τη νεότερη ιστορία της. Με τον χαρακτηρισμό του Πάρκου Εθνικής Αντίστασης ως ιστορικού τόπου διαφυλάσσουμε τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του και προστατεύουμε ένα σημαντικό τεκμήριο της νεότερης ιστορίας και της συλλογικής μνήμης της Θεσσαλονίκης. Παράλληλα, διασφαλίζουμε ότι η ιστορία των ανθρώπων που συνδέονται με τον χώρο δε θα χαθεί και ότι η μνήμη τους θα παραμείνει ζωντανή για τις επόμενες γενιές".
Η αποκάλυψη των τάφων έγινε τον Νοέμβριο του 2024, κατά τη διάρκεια των εργασιών ανάπλασης στην περιοχή των Συκεών. Ακολούθησε ανασκαφική έρευνα, υπό την εποπτεία της Εφορείας Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης, η οποία συνεχίστηκε έως τον Ιούνιο του 2025. Συνολικά εντοπίστηκαν 46 σκελετοί, από τους οποίους οι 44 ήταν κατανεμημένοι σε πέντε ομαδικούς τάφους, ενώ δύο ακόμη βρέθηκαν σε διαταραγμένη κατάσταση. Σύμφωνα με τα στοιχεία της έρευνας, οι ταφές χρονολογούνται στην περίοδο του Εμφυλίου Πολέμου, από το 1946 έως το 1949, και συνδέονται με τις εκτελέσεις κρατουμένων των φυλακών του Επταπυργίου–Γεντί Κουλέ, κυρίως αγωνιστών και πολιτικών κρατουμένων που είχαν καταδικαστεί από τα έκτακτα στρατοδικεία της εποχής.
Η περιοχή εκτός των τειχών, κοντά στις φυλακές του Επταπυργίου, είχε αποτελέσει τόπο εκτελέσεων, τόσο κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής όσο και κατά την περίοδο του Εμφυλίου. Στην ευρύτερη περιοχή εκτελέστηκαν εκατοντάδες πολιτικοί κρατούμενοι, γεγονός που είχε ήδη συνδεθεί με την ιστορική μνήμη του χώρου, και πριν από την πρόσφατη αποκάλυψη των ομαδικών τάφων. Η έκταση, όπου βρίσκεται σήμερα το πάρκο, περιήλθε στην κυριότητα του Δήμου Συκεών, το 1966 και παρέμεινε αδόμητη. Το 1983, αποφασίστηκε η διαμόρφωσή της σε "Πάρκο Εθνικής Αντίστασης", ενώ, το 1997, τοποθετήθηκε μνημειακή στήλη στη μνήμη των εκτελεσμένων αγωνιστών της Εθνικής Αντίστασης και του Εμφυλίου Πολέμου της περιόδου 1941–1949. Η πρόσφατη αποκάλυψη των ομαδικών τάφων προσέδωσε νέα, απτή και αδιάψευστη διάσταση στην ιστορική σημασία της τοποθεσίας.
Το Πάρκο Εθνικής Αντίστασης βρίσκεται στο ανατολικό τμήμα της Δημοτικής Ενότητας Συκεών και αποτελεί ιδιοκτησία του Δήμου Νεάπολης–Συκεών. Η συνολική του έκταση είναι περίπου 1.916 τ.μ. και, σύμφωνα με τον ισχύοντα πολεοδομικό σχεδιασμό, αποτελεί ελεύθερο χώρο–αστικό πάρκο. Ο χαρακτηρισμός, ως ιστορικού τόπου, ολοκληρώνει τη διαδικασία τεκμηρίωσης της ιστορικής σημασίας της τοποθεσίας, η οποία ξεκίνησε το 2025 με τη συνεργασία των αρμόδιων υπηρεσιών του Υπουργείου Πολιτισμού -κυρίως της Εφορείας Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης και της Υπηρεσίας Νεωτέρων Μνημείων και Τεχνικών Έργων Κεντρικής Μακεδονίας- του Δήμου Νεάπολης–Συκεών, της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας.
