Από τον Σπύρο Πετρουνάκο
Δυο καθοριστικοί σταθμοί στην ιστορία του τόπου διαδέχονται ο ένας τον άλλον: μετά τα 200 χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση, έρχονται τα 100 χρόνια από την καταστροφή της Σμύρνης. Κάνουμε μια πρώτη μικρή επιλογή πρόσφατων εκδόσεων και επανεκδόσεων με θέμα τη Σμύρνη, από ιστορικές μαρτυρίες μέχρι έργα αναφοράς, και αναμένουμε την εκδοτική συνέχεια εντός του 2022, έτος μνήμης για τα 100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή.
"Η Μυρτώ και η Σμύρνη των θαυμάτων"
Ζήνωνας Ζαμπακίδης και Βασιλική Μαρκάκη (εικονογράφηση Άννα Τζώρτζη)
Εκδ. Πατάκη
Το ζήτημα της αποτύπωσης και ειδικά της απεικόνισης των μεγάλων ιστορικών γεγονότων, αποτελεί πάντα μια ιδιαίτερη πρόκληση για ισορροπίες μεταξύ αντικειμενικότητας, ωμής πραγματικότητας και αφηγηματικής δεινότητας. Τα ιστορικά βιβλία, και σε ένα βαθμό οι αφηγήσεις γιαγιάδων και παππούδων, επιτρέπουν στα παιδιά να κατανοήσουν ότι υπήρχε ένας κόσμος πριν από αυτά, όπως είχε επισημάνει κάποτε σε μια συνέντευξή της στο Αθηνόραμα η συγγραφέας και εικονογράφος Gunilla Bergström. Στο εικονογραφημένο βιβλίο "Η Μυρτώ και η Σμύρνη των θαυμάτων" του Ζήνωνα Ζαμπακίδη και της Βασιλικής Μαρκάκη, σε εικονογράφηση της Άννας Τζώρτζη (εκδ. Πατάκη), η Χιωτοπούλα Μυρτώ ετοιμάζεται όλο χαρά και προσδοκία να επισκεφτεί τους συγγενείς της στη Σμύρνη για τις πάντα μαγικές καλοκαιρινές διακοπές της. Τα μαύρα σύννεφα του πολέμου είναι ήδη ορατά, αλλά οι κάτοικοι του "Παρισιού της Ανατολής", απολαμβάνουν τις χαρές και τις ξεχωριστές ομορφιές αυτής της ξακουστής και τόσο τραγικής πόλης του ελληνισμού.
"Ο Άνθρωπος Μαρίκα"
Σάκης Σερέφας
Εκδ. Μεταίχμιο
Οι βιογραφίες, ακόμα και με στοιχεία μυθοπλασίας, ανθρώπων που έζησαν ανήκουστα δεινά, είναι συχνά έμμεσα μαθήματα αντοχής καθώς είναι σχεδόν αδύνατον, ως αναγνώστες, να αποφύγουμε κάποια στιγμή τη σύγκριση με το δικό μας συλλογικό παρόν. Σε μια εποχή όπου η ταχύτητα ροής των γεγονότων, εξίσου με τα ίδια τα γεγονότα, σχεδόν εκτοπίζουν τη σκέψη, οι ζωές των άλλων, ειδικά μέσα από την προσήλωση που απαιτεί ένα κείμενο, αποκτούν μια ιδιαίτερη αξία. Το βιβλίο "Ο Άνθρωπος Μαρίκα" του Σάκη Σερέφα (εκδ. Μεταίχμιο) είναι ένα πεζογράφημα με αφορμή τη ζωή της Μαρίκας Νίνου, της φημισμένης τραγουδίστριας του ρεμπέτικου που περιβάλλεται από ένα "βιογραφικό σκοτάδι": δεν υπάρχει πουθενά καμία συνέντευξή της όπου να αποκαλύπτονται όψεις του βίου της Νίνου, αυτό το "λαμπερό μετέωρο που έζησε μόλις 35 χρόνια", όπως γράφει ο Σερέφας. Αυτό που ξέρουμε είναι ότι η Νίνου έζησε σε πρώτο πρόσωπο τραγικές περιόδους της ιστορίας της Ελλάδας. Η ίδια γεννήθηκε σε καράβι από μητέρα πρόσφυγα από τη Μικρά Ασία, βρήκε νέες πατρίδες με πολύ κόπο, συνδέθηκε με όλα τα μεγάλα ονόματα του ρεμπέτικου για να καταλήξει, χτυπημένη από τον καρκίνο, με το παράπονο "κι ο ίσκιος μου με εγκατέλειψε". Ένας καθρέφτης των πολύ σκληρών γεγονότων της εποχής της, σε μεγάλη ιστορική κλίμακα αλλά και ως βιωματική πραγματικότητα.
"Χαμένος Παράδεισος: Σμύρνη 1922"
Giles Milton
Μτφ. Αλέξης Καλοφωλιάς
Εκδ. Μίνωας
Από τον Giles Milton έναν συγγραφέα και ιστορικό του οποίου τα βιβλία έχουν πουλήσει πάνω από ένα εκατομμύριο αντίτυπα στην Αγγλία και έχουν μεταφραστεί σε 25 γλώσσες, έρχεται το "Χαμένος Παράδεισος: Σμύρνη 1922 – Η καταστροφή της μητρόπολης του Μικρασιατικού Ελληνισμού" (εκδόσεις Μίνωας). Ο Μίλτον περιγράφει τη μετατροπή της Σμύρνης, της πιο κοσμοπολίτικης πόλης της Ανατολής όπου συμβίωναν ειρηνικά Έλληνες, Τούρκοι, Εβραίοι, Αρμένιοι σε πεδίο σφαγής από τους Τούρκους μετά την είσοδο του ιππικού τους τον Σεπτέμβριο του 1922. Ενώ η Σμύρνη και ο πληθυσμός της παραδίδεται επί μέρες στη λεηλασία, τους φόνους και τους βιασμός, με θύματα πάνω από 100.000 ανθρώπους, ο συμμαχικός στόλος υιοθετεί, με λίγες εξαιρέσεις, το ρόλο αμέτοχου και αποστασιοποιημένου παρατηρητή καθώς σχεδόν μισό εκατομμύριο κάτοικοι αναζητούν μάταια σωτηρία στο λιμάνι της πόλης, γράφει ο Milton, αντλώντας μεγάλο μέρος του υλικού αυτής της συγκλονιστικής αφήγησης από Σμυρνιούς, τόσο Έλληνες όσο και Αρμένιους που ήταν ακόμα εν ζωή όταν έκανε την έρευνα για το βιβλίο του.
"Σμύρνη πόλη αγαπημένη 1922-2022, 100 χρόνια μνήμες"
Εκδ. Εν Πλω
100 χρόνια αλησμόνητες πατρίδες
Εκδ. Μίλητος
Η Ιστορία μπορεί να αποδοθεί και ως εμβύθιση στην καθημερινότητα μιας εποχής με οδηγό τις κομβικές ημερομηνίες. Οι εκδόσεις Εν Πλω μας φέρνουν μια έκδοση αφιερωμένη στον πολιτισμό της Σμύρνης. Πρόκειται για το ημερολόγιο "Σμύρνη πόλη αγαπημένη 1922-2022 100 χρόνια μνήμες", σε επιμέλεια της Φλώρας Βγόντζα και της Ελένης-Φιλοθέης Καλαθά. Το χρονολόγιο του ημερολογίου ξεκινά από το 1908 και καταλήγει στη Συνθήκη της Λωζάννης το 1923. Ενδιάμεσοι σταθμοί όλα τα σημαντικά γεγονότα της περιόδου, καθώς και σπάνιες φωτογραφίες και βιογραφικά στοιχεία των Ελλήνων και ξένων πρωταγωνιστών της εποχής. Το ημερολόγιο περιέχει επίσης κείμενα από εξέχουσες προσωπικότητες της εποχής, ανθρώπους των γραμμάτων από τις αρχές του αιώνα και έπειτα, αλλά και αυθεντικές σμυρναίικες συνταγές και λεξιλόγιο των Ελλήνων της Μικρασίας. Ένα ημερολόγιο του 2022 μας φέρνουν επίσης οι εκδόσεις Μίλητος, το 100 Χρόνια Αλησμόνητες Πατρίδες. Η παρουσίαση της έκδοσης μας θυμίζει ότι η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου και της Μικράς Ασίας έχει αναγνωριστεί με ψηφίσματα της Βουλής των Ελλήνων, όπως επίσης και από την Διεθνή Ένωση Ακαδημαϊκών για τη Μελέτη των Γενοκτονιών και τα κοινοβούλια πολλών χωρών.
"Ματωμένα Χώματα"
Διδώ Σωτηρίου
Εκδ. Κέδρος
Το συγκεκριμένο βιβλίο δεν χρειάζεται συστάσεις, πρόκειται για ένα έργο που έχει χαρακτηριστεί ως μνημειώδες και ως Βίβλος της σύγχρονης εξόδου του Μικρασιατικού Ελληνισμού, με τεράστια απήχηση και εκτός Ελλάδας. Τα "Ματωμένα Χώματα" της Διδώς Σωτηρίου, η οποία γεννιέται στο Αϊδίνι της Μικράς Ασίας το 1909, μεγαλώνει στη Σμύρνη και ξεριζώνεται μαζί με την οικογένειά της από την Μικρασιατική Καταστροφή του ‘22, εκδίδονται το 1962 και έκτοτε φτάνουν σχεδόν το μισό εκατομμύριο αντίτυπα, ενώ έχουν μεταφραστεί σε δεκατέσσερις γλώσσες. "Πόλεμοι και ξανά πόλεμοι! Τι στο καλό θα βγάλει η μαγκούφα η εποχή μας και κοιλοπονάει τόσο άγρια;" γράφει η Σωτηρίου, αποτυπώνοντας τόσο την αγωνία των περισσοτέρων μας αυτήν την περίοδο όσο και το πόσο γρήγορα, ακόμα και σήμερα, αλλάζουν οι τύχες των ανθρώπων.
