Ο επίκουρος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Δημήτρης Πλάντζος καταθέτει σκέψεις για την πολιτισμική διαχείριση με αφορμή τη συζήτηση «Πόσο αρχαίο είναι το παρελθόν;» στην οποία συμμετέχει στις 16/3 (7 μ.μ.), στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης.
Αν κοιτάξουμε γύρω μας, στις πόλεις που ζούμε, θα συναντήσουμε σαφή ίχνη από αυτό που ονομάζουμε «παρελθόν». Ίσως να πρόκειται για «αρχαιότητες» ηλικίας χιλιάδων χρόνων ή για «βυζαντινά», που χρονολογούνται μερικούς αιώνες πριν, αλλά και για «νεοκλασικά» εκατό ή εκατόν πενήντα χρόνων. Η διατήρηση αυτών των υλικών καταλοίπων δεν είναι τυχαία. Έχουν επιλεγεί μέσα από πολύπλοκες, αν και συχνά αυτοσχέδιες, διαδικασίες που τα καθόρισαν εν τέλει ως άξια λόγου, ως «μνημεία» της καθημερινότητάς μας. Και αυτό δεν αποτελεί ελληνικό προνόμιο, αφού σε κάθε χώρα του κόσμου παρατηρείται λίγο-πολύ η ίδια διαδικασία, η ίδια συστηματική προσπάθεια να επενδυθεί το παρόν με εύγλωττα ίχνη του παρελθόντος.
Ποιο είναι, όμως, αυτό το παρελθόν;
Για την Ελλάδα, τα πράγματα ήταν μάλλον εύκολα: γενναιόδωρες δόσεις κλασικής αρχαιότητας, τόσο αγαπητής στους Φιλέλληνες ώστε να λειτουργήσει ως κίνητρο του ίδιου του φιλελληνισμού τους. Από μια στιγμή και μετά, και Βυζάντιο, όσο και Νεοκλασικισμός, αγαπητός σε εμάς λόγω των έντονων αναφορών του στο ελληνορωμαϊκό αρχιτεκτονικό ιδίωμα. Καθώς όμως οι δεκαετίες περνούν, και ο τραυματικός εικοστός αιώνας των δύο παγκοσμίων πολέμων και των αμέτρητων εθνικών περιπετειών δίνει τη θέση του στον εικοστό πρώτο, που μοιάζει ήδη από τις πρώτες δεκαετίες του να εξελίσσεται σε αιώνα αναμέτρησης με την πολυπόθητη ευρωπαϊκή σύγκλιση, το παρελθόν μοιάζει διαρκώς να … μεγαλώνει.
Ενώ κάποτε ως αξιομνημόνευτο, «ιστορικό» παρελθόν θεωρούνταν η αρχαιότητα και ο μεσαίωνας, σήμερα τείνουμε να μνημειοποιήσουμε ακόμη και το πρόσφατο «χτες». Πρόκειται για μια τάση που παρατηρείται διεθνώς, και θεωρείται πλέον χαρακτηριστικό φαινόμενο της ύστερης νεωτερικότητας. Άτομα και ομάδες – εθνικές, τοπικές, κοινωνικές, έμφυλες – επιχειρούν την κατοχύρωση πνευματικών και πολιτισμικών γενεαλογιών μέσα από την διατήρηση, ανάδειξη και προβολή πολιτισμικών στοιχείων, υλικών ή άυλων, που προβάλλουν ως μνημεία του δικού τους παρελθόντος. Η δίψα αυτή για νέες προσωπικές ή συλλογικές αρχαιολογίες οδηγεί συχνά στην μνημειοποίηση του αστικού «τώρα»: έχουμε ήδη αρχίσει να μιλάμε, τόσο στην Ελλάδα όσο και αλλού, για την ανάγκη συντήρησης κτιρίων του 1960 και του 1970 – από κινηματογράφους και ξενοδοχεία μέχρι και πολυκατοικίες.
Πόλεμοι μνήμης
Ταυτόχρονα, στις πόλεις μας ξεσπούν συχνά και σφοδροί «πόλεμοι μνήμης», σχετικά με την αξία των υλικών καταλοίπων του παρελθόντος. Η αλήθεια είναι πως το ελληνικό κράτος στάθηκε μια μάλλον άστοργη μητριά απέναντι στα λεγόμενα «αλλότρια» μνημεία πολιτισμών που δεν θεωρούνται κομμάτι του δικού μας – ας θυμηθούμε την τύχη των ελληνικών τζαμιών για παράδειγμα.
Καθώς η προσπάθεια ανάδειξης της μνημειακότητας του χτες προϋποθέτει, εκτός από την διατήρηση ορισμένων λειψάνων, τον αφανισμό κάποιων άλλων, βλέπουμε ότι συχνά το αρχαιολατρικό ήθος που δεσπόζει στην ελληνική διοίκηση, όσο και τη δημόσια κουλτούρα, καθορίζει και τις συγκεκριμένες διαδικασίες «ιστορικής» επιλογής: στη χώρα μας, τα «επώνυμα» κλασικά λείψανα θεωρούνται εξ ορισμού σημαντικότερα τόσο από ό,τι προηγήθηκε όσο και από ό,τι ακολούθησε. Το πρόσχημα είναι πότε ο εκσυγχρονισμός και πότε η τουριστική ανάπτυξη, το βέβαιο όμως είναι ότι όσο «αρχαίο» κι αν είναι το παρελθόν, κατασκευάζεται συνεχώς εκ νέου, ακόμη και τη στιγμή που διαβάζετε αυτές τις γραμμές.
