Δίκτυο Αρχιπέλαγος: Ένα «ζωντανό» αρχείο για τις Κυκλάδες 13/04/2022

Από την Κική Βασσάλου

banner

Ο Jacob Moe είναι αμερικανικής καταγωγής, ντοκιμαντερίστας και μεταφραστής, και μοιράζει τον χρόνο του μεταξύ Αθήνας και Σύρου. Μιλάει καλά ελληνικά, είναι από τους συνιδρυτές του Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Σύρου και πλέον εμπνευστής και ιδρυτής από το 2019 του Δικτύου Αρχιπέλαγος, μιας πρωτοβουλίας για τη διαφύλαξη, την καταγραφή και την προώθηση της οπτικοακουστικής κληρονομιάς των Κυκλάδων.

Ο οργανισμός -όπως περιγράφεται καταστατικά- προτείνει ένα εναλλακτικό μοντέλο για τη διατήρηση της πλούσιας πολιτιστικής κληρονομιάς των νησιωτικών κοινοτήτων των Κυκλάδων και την ανάδειξη της τοπικότητάς τους. Μια αποστολή που επιτυγχάνεται τόσο μέσα από τη συγκρότηση και την ανάπτυξη μιας ψηφιακής συλλογής οπτικοακουστικών αρχείων, όσο και μέσα από τη διεξαγωγή ενός διεθνούς προγράμματος φιλοξενίας ερευνητών και ερευνητριών.

Τι είναι αυτό, όμως, που είδε ο Moe και τον οδήγησε στη δημιουργία του Δικτύου; Τι τον παρακίνησε να ασχοληθεί με τα νησιά των Κυκλάδων όταν αυτά δεν φορούν την καλοκαιρινή τους περιβολή; «Μέσα από την ενασχόλησή μου με το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Σύρου, ήρθα σε επαφή με ανθρώπους που κατείχαν δικές τους οπτικοακουστικές συλλογές, κυρίως ταινίες σε φιλμ 16 mm και Super 8 που γυρίστηκαν στο νησί τις δεκαετίες του '60 και του '70», λέει ο Moe. Επρόκειτο, ωστόσο, για υλικό ευπαθές και γερασμένο, το οποίο, όπως εξηγεί, αν δεν έπαιρνε κάποιος την πρωτοβουλία να το συντηρήσει και να το ψηφιοποιήσει, κινδύνευε με ολική καταστροφή. Κάπως έτσι, λοιπόν, πήρε σάρκα και οστά το Δίκτυο Αρχιπέλαγος· ως προϊόν μιας ανάγκης που ανέκυψε ξαφνικά μπροστά του.

banner

Η αρχή ήταν αυτονόητο να γίνει στη Σύρο. Από την κυκλαδίτικη πρωτεύουσα, άλλωστε, προερχόταν το πρώτο «επισφαλές» υλικό που έπεσε στα χέρια του Moe, το οποίο, μάλιστα, αφορούσε τη ναυπηγική παράδοση του νησιού και πολύ γρήγορα εμπλουτίστηκε με επιπλέον περιεχόμενο, ήτοι φωτογραφίες, σκίτσα, σχέδια γενικής διάταξης, εφημερίδες και οικογενειακά αρχεία.

«Η ιδέα γεννήθηκε από την ανάγκη να αρχίσουμε να συντηρούμε αυτά τα υλικά με συστηματικό τρόπο», σημειώνει. Στην πορεία, όμως, τόσο ο ίδιος όσο και η υπόλοιπη ομάδα που πλαισίωσε το εγχείρημα κατάλαβαν ότι διακυβεύονταν πολλά περισσότερα από τη διάσωσή τους. «Τα οπτικοακουστικά αρχεία έχουν τη μαγική ικανότητα να αποδίδουν το συναίσθημα των όποιων φορέων του, ολοζώντανο, όπως είναι τη στιγμή που αυτό καταγράφεται», λέει ο Moe, και γι' αυτό η ψηφιοποίηση των αρχείων δεν συντελεί μόνο στη διάσωση του υλικού, αλλά και στην ανάδειξη σχεδόν εξαφανισμένων πτυχών του όχι και πολύ μακρινού παρελθόντος, «πράγμα που οδηγεί στην καλύτερη κατανόηση του εαυτού μας, των άλλων αλλά και του κοινού μας παρόντος και μέλλοντος», συμπληρώνει.

Σήμερα, σχεδόν τρία χρόνια μετά, το αρχείο του Δικτύου Αρχιπέλαγος αποτελείται από ταινίες, φωτογραφίες, κασέτες βίντεο και ήχου, αλλά και ηχογραφήσεις, συμπεριλαμβανομένων συνεντεύξεων, ηχογραφήσεων πεδίου και προφορικής ιστορίας από τα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι σήμερα. Και, ασφαλώς, δεν πρόκειται για ένα παραδοσιακό αρχείο, με τη μορφή μιας αποθήκης δεδομένων και πληροφοριών, αλλά για μια σύγχρονη, ανοιχτή και προσβάσιμη σε όλες και όλους πλατφόρμα σε διαρκή εμπλουτισμό και ανανέωση. «Ένα ζωντανό αρχείο», όπως το αποκαλεί ο Moe. Και αυτό έχει να κάνει όχι μόνο με τον τρόπο που δουλεύεται το υλικό, αλλά και με το ανθρώπινο δυναμικό από ένα ευρύ φάσμα επιστημονικών κλάδων που εμπλέκονται στο εγχείρημα.

Η παραδοσιακή ναυπηγική της Σύρου

Παραμένοντας στην πρωτεύουσα των Κυκλάδων, το πρώτο πρότζεκτ του Δικτύου που βγήκε στον αέρα ασχολείται με την ξυλοναυπηγική, η οποία αναπτύσσεται στη Σύρο εδώ και χιλιετίες. Όπως μαθαίνουμε, στη δεύτερη φάση της Πρωτοκυκλαδικής ιστορίας (2800-2300 π.Χ.), οι πρώτες γνωστές επιγραφές αιγαιοπελαγίτικων πλοίων εμφανίζονται στον αρχαίο οικισμό της Χαλανδριανής στο βόρειο άκρο του νησιού. Στα νεότερα χρόνια και μέχρι το 1880 περίπου η Ερμούπολη υπήρξε το σημαντικότερο ναυτιλιακό και ναυπηγικό κέντρο της ιστιοφόρου ναυτιλίας του Αιγαίου και πιθανότατα της ανατολικής Μεσογείου. Κατά τη διάρκεια του 20ου αιώνα, πάλι, η έλευση των ατμόπλοιων συντέλεσαν στην πτώση της δουλειάς των ταρσανάδων, οι οποίοι εξακολούθησαν να εξειδικεύονται στην κατασκευή ξύλινων ιστιοφόρων σκαφών.

Μέχρι τις μέρες μας, οι καραβομαραγκοί συνεχίζουν με την εργασία και τη δεξιοτεχνία τους να διαφυλάττουν τη ναυπηγική παράδοση του νησιού μια τέχνη που απειλήθηκε (και απειλείται) ακόμα περισσότερο μετά την οδηγία της Ευρωπαϊκής Ένωσης για μείωση των ξύλινων σκαφών. Σήμερα λειτουργούν στο νησί πέντε παραδοσιακά ναυπηγεία και ένα καρνάγιο, η δραστηριότητα των οποίων έχει στραφεί στη συντήρηση και επισκευή σκαφών που χρησιμοποιούνται για τουριστικούς, αλιευτικούς και ψυχαγωγικούς σκοπούς. Κι εδώ έρχεται η δουλειά του Δικτύου Αρχιπέλαγος όχι μονάχα να ψηφιοποιήσει και καταλογογραφήσει το υπάρχον οπτικοακουστικό υλικό που σχετίζεται με την παραδοσιακή ναυπηγική, αλλά και να δημιουργήσει και να μας παρουσιάσει βιντεοπορτρέτα τεσσάρων καραβομαραγκών που δραστηριοποιούνται στη Σύρο σήμερα.

«Τα ξύλα έχουν ζωή»

Έτσι γνωρίζουμε τον Θανάση Βλάμη που διατηρεί ακόμα το οικογενειακό εργαστήρι που άνοιξε το 1970 ο πατέρας του με τον θείο του, λίγο πιο πανω από τη θάλασσα, καθώς ήθελαν την ησυχία τους. Ο Βλάμης μιλάει για την τέχνη του που χάνεται σιγά σιγά, παρόλο που έχει αυξηθεί κάπως η ζήτηση τελευταία. Και μιλάει επίσης τη χαρά που του δίνει η δουλειά με τα ξύλα. «Τα ξύλα έχουν ζωή. Συστέλλονται, διαστέλλονται, φυραίνουν όπως λέμε στη γλώσσα μας. Περνάς βράδυ από το εργαστήριο και ακούς κρακ κρακ, σαν να είναι κάποιος μέσα. “Ψοφάνε τα νερά” όπως λέμε», σημειώνει χαρακτηριστικά.

«Είναι μια δύσκολη τέχνη για να τη μάθεις»

Κι έπειτα γνωρίζουμε τον Μάκη Μαυρίκο, τέταρτη γενιά καραβομαραγκός, στον χώρο του «Ταρσανά» της Σύρου που πρωτολειτούργησε το 1860. Ο ίδιος μετράει πάνω από 40 χρόνια δουλειάς. Η οικογένειά του ήταν όλοι ξυλοναυπηγοί, μετρώντας περισσότερα από 5.000 σκάφη πάνω από 20 μ.. Μέχρι το 1986 στην οικογενειακή τους μονάδα μόνο κατασκεύαζαν σκάφη, ενώ πλέον η μονάδα είναι μικτή, καθώς και κατασκευάζουν και συντηρούν και ασχολούνται με τη φύλαξη των σκαφών, προκειμένου να μπορεί να συντηρηθεί. Έχει μετατραπεί δηλαδή σε καρνάγιο.

«Είναι μια δύσκολη τέχνη για να τη μάθεις», λέει ο Μαυρίκος και το κυριότερο είναι ότι χρειάζεται επανάληψη -δηλαδή να κατασκευάζονται περισσότερα σκάφη- για να μπορεί να γίνει κτήμα του νέου τεχνίτη. «Πρέπει να περάσουν χρόνια μόνο και μόνο για να μάθει κανείς τις ονομασίες των εργαλείων», σημειώνει χαρακτηριστικά. Ο Μαυρίκος εξηγεί επίσης τις τρεις μεθόδους σχεδιασμού και κατασκευής σκαφών και κάπου εκεί θυμάται και τα λόγια του παππού του που έλεγε πως «αν δεν μπορείς να φανταστείς αυτό που σχεδιάζεις πώς θα είναι στο νερό, καλύτερα να μην το σχεδιάσεις». Στο μεταξύ κάθε οικογένεια ξυλοναυπηγών είχε και έχει τις δικές της τεχνικές που περνούν από γενιά σε γενιά.

Δουλειά μέχρι να βασιλέψει ο ήλιος

Ο Νικόλαος Καραμολέγκος θυμάται να σκαρώνει το πρώτο βαρκάκι του όταν ήταν ακόμα στη Β' τάξη του Δημοτικού και να το δοκιμάζει σε μια στέρνα με ένα μικρότερο ξάδερφό του. Ο ίδιος δεν πήγε τελικά γυμνάσιο, αλλά ξεκίνησε από δώδεκα χρονών να δουλεύει και βασικά να μαθαίνει την τέχνη στον Μαυρίκο, τον σημερινό Ταρσανά που γνωρίσαμε παραπάνω. Ήταν 1963. Δύσκολες συνθήκες δουλειάς, από το πρωί στις 6 μέχρι να βασιλέψει ο ήλιος. Όσο έβλεπαν τόσο δούλευαν θυμάται ο ίδιος σήμερα, ο οποίος κατασκευάζει πλέον μικρότερα ξύλινα σκάφη στο δικό του εργαστήριο που έφτιαξε το 1977. Με βοηθό και συνεργάτιδα την κόρη του ο Καραμολέγκος διατηρεί μια αισιοδοξία για την τέχνη που υπηρετεί. Πάντα υπάρχει κάποιος άλλος και κάποιος ακόμα που θα την αγαπήσει και θα τη συνεχίσει, λέει. Όπως η κόρη του.

«Η ελπίδα πεθαίνει πάντα τελευταία»

Εδώ, και ο Μανώλης Ζώρζος που διατηρεί με το αδερφό του Νικόλαο το ναυπηγείο «ο Φούσκης», με έτος ίδρυσης το 1960. Εδώ μέσα στριφογύριζε και χωρίς να το καταλάβει καλά καλά είχε μάθει κιόλας την τέχνη, θυμάται ο Ζώρζος, καθώς πριν τελειώσει ακόμα το γυμνάσιο είχε φτιάξει τρεις βάρκες. Όπως θυμάται και την αγωνία του πατέρα του όταν ολοκλήρωνε ένα σκάφος. Το έβλεπε και το ξανάβλεπε, το διόρθωνε «τόσο μεράκι είχαν αυτοί οι άνθρωποι», λέει ο Ζώρζος σήμερα. Ο μάστορας μάλιστα έμπαινε στο σκάφος και στην πρώτη βόλτα που έκανε όταν το έριχναν στο νερό. Το περνούσαν μάλιστα και από τους υπόλοιπους ταρσανάδες, στο πλαίσιο της ευγενούς άμιλλας μεταξύ τους. Ανεξαρτήτως μεγέθους σκαφών, όλοι ήθελαν να δείξουν τη δουλειά τους.

«Ένας μάστορας να κάνει δύο σκάφη, τα ίδια μέτρα, το ένα πίσω απ' τ' άλλο, θα βγουν διαφορετικά. Γιατί; Γιατί εμπεριέχουν μέσα το μάτι του μάστορα. Το γούστο του. Τη διάθεσή του», λέει ο Ζώρζος, ο οποίος δεν ασχολήθηκε μονάχα με την ξυλοναυπηγική. Έφυγε και στα καράβια, έγινε καπετάνιος και επέστρεψε στο οικογενειακό ναυπηγείο όταν πήρε σύνταξη. Σήμερα η δουλειά είναι πολύ περιορισμένη, σημειώνει, ο ίδιος όμως έχει επιδοθεί σε ένα χόμπυ, όπως θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε την κατασκευή αντίγραφων παραδοσιακών σκαφών, 2-2,5 μ. μήκος! Δεν ξέρει αν η τέχνη του έχει μέλλον. «Η ελπίδα πεθαίνει πάντα τελευταία», λέει. «Είναι μια τέχνη που δεν πρέπει να χαθεί», καταλήγει ο Ζώρζος και λίγα δευτερόλεπτα μετά ο Moe, που έχει σκηνοθετήσει και τα τέσσερα βιντεοπορτραίτα που είδαμε, κλείνει την κάμερα.

Από εδώ και πέρα

Αν υπάρχει ένα πρώτο συμπέρασμα που βγάζει κανείς παρακολουθώντας τους εναπομείναντες καραβομαραγκούς, ένα είναι σίγουρο· αυτή η τέχνη είναι ακόμα ζωντανή, και, αν χαθεί, θα είναι σαν να χάνεται ένα κομμάτι της νησιωτικής μας ιστορίας. Και νομίζω ότι το Αρχιπέλαγος και ο Moe εργάζονται σε αυτήν ακριβώς την κατεύθυνση· δεν μας επιτρέπουν να τη λησμονήσουμε, την «ξεσκονίζουν» και τη βγάζουν από το χρονοντούλαπο της ιστορίας. Συγχρόνως προτείνουν ένα εναλλακτικό μοντέλο για τον τουρισμό, που, όπως λέει ο Moe, «βασίζεται στην ουσιαστική ενασχόληση με τη Σύρο και τις Κυκλάδες, με βάση την αξιοποίηση της πολιτιστικής και φυσικής κληρονομιάς». Ποια είναι όμως τα επόμενα πρότζεκτ του Δικτύου; «Αυτήν την στιγμή δουλεύουμε παράλληλα το “Ανθεμίς”, ένα ψηφιακό βοτανολόγιο που καταγράφει τη φυτική βιοποικιλότητα της Σύρου, εστιάζοντας σε τοποθεσίες που χαρακτηρίζονται ως σημεία συνάντησης των παράλληλων ιστοριών των φυτών και των ανθρώπων στο νησί», επισημαίνει ο συνομιλητής μας και καταλήγει ότι παράλληλα σχεδιάζουν τα επόμενα βήματα τους σχετικά με πρότζεκτ ψηφιοποίησης και έρευνας σε άλλα νησιά των Κυκλάδων, ξεκινώντας με τον εντοπισμό ιδιωτικών συλλογών super 8 και 16mm που κινδυνεύουν να χαθούν.

Πέντε συριανές εμπειρίες από τον Jacob Moe

1. Επισκεφθείτε το Ιστορικό Αρχείο Κυκλάδων στην πλατεία Μιαούλη της Ερμούπολης.
2.Πιείτε έναν καφέ στο αίθριο του Δημαρχείου των Κυκλάδων, στο εμβληματικό νεοκλασικό κτίριο της κυκλαδίτικης πρωτεύουσας, που σχεδιάστηκε το 1876 από τον Ernst Ziller.
3. Καιρού επιτρέποντος κάντε μια ημερήσια θαλάσσια εκδρομή από την παραλία Κίνι μέχρι την απομακρυσμένη βόρεια ακτή του νησιού για να δείτε τις αρχαίες βραχογραφίες στην παραλία Γράμματα.
4. Πεζοπορήστε στα βορειοανατολικά παράλια της ορεινής Βόρειας Σύρου ή Απάνω Μεριάς μέχρι τον αρχαιολογικό χώρο Καστρί, έναν οχυρωμένο οικισμό που άκμασε την πρώιμη εποχή του Χαλκού.
5. Ανακαλύψτε τα σοκάκια, τα καφέ και τα εστιατόρια της Άνω Σύρου· του αγαπημένου μεσαιωνικού οικισμού που καταλήγει στον εντυπωσιακό και πρόσφατα ανακαινισμένο Καθολικό Καθεδρικό Ναό του Αγίου Γεωργίου.

banner
banner