Θέμα

Οι ξένοι σκηνοθέτες καταλαμβάνουν το Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου

Από -

©Gianmarco Bresadola
©Gianmarco Bresadola

Εφτά παραστάσεις από έξι ξένους δημιουργούς θα φιλοξενήσει το φετινό Φεστιβάλ σε Επίδαυρο και Πειραιώς 260. Ισόποσα μοιρασμένοι σε αυτούς που ήδη έχουμε χειροκροτήσει στο παρελθόν και σε άλλους που θα δούμε για πρώτη φορά στη χώρα μας, καλλιτέχνες από τον Καναδά, τη Χιλή, την Πολωνία, τη Λιθουανία, την Ουγγαρία και τη Γερμανία θα μας παρουσιάσουν, εκτός από το προσωπικό τους βλέμμα, ποικίλλες όψεις της παγκόσμιας θεατρικής πρακτικής. Οι πολλαπλές εκφάνσεις του ίδιου δυστοπικού κόσμου τούς τροφοδοτούν: η ομοφοβία, ο ρατσισμός, η (έμφυλη) βία, τα βάρη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο νόστος για πατρίδες που χάθηκαν, κυριολεκτικά ή μεταφορικά, και η τύχη του κοινού μας σπιτιού, του πλανήτη.

Διπλός Τόμας Όστερμαϊερ

3 Πώς θα εξελιχθεί φέτος η σχέση μίσους - πάθους του Τόμας Όστερμαϊερ με το ελληνικό κοινό; ©Brigitte Lacombe
3 Πώς θα εξελιχθεί φέτος η σχέση μίσους - πάθους του Τόμας Όστερμαϊερ με το ελληνικό κοινό; ©Brigitte Lacombe

Με δύο παραστάσεις έρχεται στην Ελλάδα ο προβοκάτορας Τόμας Όστερμαϊερ, σκηνοθέτης και εδώ και μία εικοσαετία καλλιτεχνικός διευθυντής της βερολινέζικης Schaubühne. Ο Όστερμαϊερ έχει διχάσει πολλές φορές τους θεατές με τις αμφιλεγόμενες αναγνώσεις του στα κλασικά έργα, ιδιαίτερα αυτά του Ίψεν και του Σέξπιρ. Είναι αυτός που θα κλείσει το φετινό πρόγραμμα της Επιδαύρου, με τον «Οιδίποδα», όχι όμως την τραγωδία του Σοφοκλή αλλά τη σύγχρονη μεταφορά της από τη Γερμανίδα δραματουργό Μάγια Τσάντε, που τοποθετεί το μύθο σε μια εξοχική κατοικία στη σύγχρονη Ελλάδα. Η ιστορία εκτυλίσσεται ανάμεσα στα μέλη μιας οικογένειας Γερμανών βιομηχάνων, που βρίσκονται για διακοπές στην Ελλάδα, ώσπου η αποκάλυψη μιας σειράς οικογενειακών μυστικών θα διαταράξει με τραγικό τρόπο τη σχέση τους (Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου, 3-5/9).

Την τοξική, ομοφοβική ευρωπαϊκή πραγματικότητα αφηγείται η «Ιστορία της βίας». ©Arno Declair
Την τοξική, ομοφοβική ευρωπαϊκή πραγματικότητα αφηγείται η «Ιστορία της βίας». ©Arno Declair

Ο Όστερμαϊερ παρουσίασε πρώτη φορά δουλειά του στην Επίδαυρο το 2010 με τον σεξπιρικό «Οθέλλο» σε μια εκμοντερνισμένη εκδοχή, ενώ οι παραστάσεις του στην Πειραιώς 260 έχουν ξεσηκώσει πλήθος αντιδράσεων, από έντονες ενστάσεις μέχρι ενθουσιώδη υποδοχή, καθώς ανατέμνουν και συχνά ανατρέπουν πλήρως τα κλασικά κείμενα. Υποστηρικτής του δόγματος πως τα κλασικά έργα γίνονται πιο επίκαιρα όταν τα «διορθώνεις», έκανε πάταγο ήδη από την πρώτη του εμφάνιση στην Ελλάδα, το 2006, με μια πλήρως αμφιλεγόμενη «Νόρα», όπου πρότεινε ένα νέο, διαφορετικό από το ιψενικό, φινάλε. Έκτοτε, μια σχέση αγάπης και μίσους αναπτύχθηκε μεταξύ των Ελλήνων θεατών και του σκηνοθέτη, ο οποίος, πάντως, αυτό που προκρίνει με τις παραστάσεις του είναι ένα θέατρο που αντικατοπτρίζει τη βίαιη κοινωνική πραγματικότητα.

Και αν μέχρι σήμερα είχαμε δει παραστάσεις του όπου ένα κλασικό έργο μεταφερόταν σε σύγχρονο πλαίσιο, η δεύτερη φετινή δουλειά του αφορά ένα σύγχρονο έργο που μιλάει με απόλυτη ειλικρίνεια και ωμότητα για αυτή την πραγματικότητα, δηλαδή τη σκηνική διασκευή του μυθιστορήματος του Εντουάρ Λουί, «Ιστορία της βίας». Πρόκειται για το δεύτερο βιβλίο του τρομερού παιδιού των γαλλικών γραμμάτων, που εισέβαλε ορμητικά στην παγκόσμια λογοτεχνική σκηνή, μετουσιώνοντας σε λογοτεχνία τη βίαιη ενηλικίωσή του ως ομοφυλόφιλος στην κλειστή γαλλική επαρχία, ήδη από το πρώτο του έργο, «Να τελειώνουμε με τον Εντύ Μπελγκέλ». Στην εξίσου αυτοβιογραφική «Ιστορία της βίας», ο Λουί συνεχίζει να εκθέτει ενώπιόν μας την ομοφοβική, ξενοφοβική και ταξική ευρωπαϊκή πραγματικότητα μέσα από μια ερωτική ιστορία μιας βραδιάς μεταξύ του Εντουάρ και του αλγερινής καταγωγής Ρεντά, που θα πάρει άσχημη τροπή (Πειραιώς 260, 5-6/10).

banner

Χολιγουντιανή «Οδύσσεια» διά χειρός Βαρλικόφσκι

O Κριστόφ Βαρλικόφσκι φημίζεται για τη μεταγραφή  κλασικών κειμένων στο σήμερα. ©Bartek Warzecha
O Κριστόφ Βαρλικόφσκι φημίζεται για τη μεταγραφή κλασικών κειμένων στο σήμερα. ©Bartek Warzecha

Για πολλούς ο σημαντικότερος σύγχρονος Ευρωπαίος δημιουργός, εκ Πολωνίας ορμώμενος, ο Κριστόφ Βαρλικόφσκι φημίζεται κι αυτός για τη μεταγραφή των κλασικών κειμένων στο σήμερα, χρησιμοποιώντας το δικό του, χαρακτηριστικό ύφος. Οι ιστορίες του Σέξπιρ, της Σάρα Κέιν, του Ευριπίδη, του Τενεσί Ουίλιαμς έχουν βρεθεί στο οπλοστάσιό του, για να διαβαστούν ως νέα έργα, δεμένα με φλέγοντα κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα, με τις καταπιεσμένες φωνές των γυναικών ή των ομοφυλόφιλων, ενώ έντονα τον απασχολούν και ο αντισημιτισμός, η ιστορία των Πολωνοεβραίων και η δυστοπική κληρονομιά του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και του Ολοκαυτώματος, γι’ αυτό και συχνά εντάσσει στο ρεπερτόριό του έργα Ισραηλινών συγγραφέων.

Στο «Οδύσσεια. Μια ιστορία για το Χόλλυγουντ», η πολιορκία της Τροίας συναντά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. ©Kamil Polak
Στο «Οδύσσεια. Μια ιστορία για το Χόλλυγουντ», η πολιορκία της Τροίας συναντά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. ©Kamil Polak

Στα τελευταία θέματα επανέρχεται με την τελευταία του δουλειά, «Οδύσσεια. Μια ιστορία για το Χόλλυγουντ», που έχει ως κεντρικό άξονα το νόστο, την ομηρική επιστροφή στην πατρίδα, και βάζει σε σκηνικό διάλογο δύο επικές συγκρούσεις της ανθρωπότητας: την πολιορκία της Τροίας και τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η τετράωρη παράσταση ταξιδεύει τους θεατές από τον Όμηρο και την «Οδύσσεια», στην (Εβραία) Χάνα Κραλλ και τα έργα της «Chasing the King of Hearts» και «Story for Hollywood», και αφηγείται την –χολιγουντιανών προδιαγραφών– ιστορία μιας Εβραίας που καθ’ όλη τη διάρκεια του πολέμου διακινδύνευσε τη ζωή της, ως άλλος Οδυσσέας, Πηνελόπη και Ηρακλής μαζί, για να σώσει τη ζωή του άντρα της. Σε συνεχή διάλογο και πειραματισμό με τον αρχαίο μύθο, ο Βαρλικόφσκι θέτει μια σειρά από ερωτήματα που αφορούν τα σύγχρονα, τα δικά μας σημεία αναφοράς σε έναν κόσμο όπου οι θεοί έχουν πεθάνει και οι ιστορίες μας φαντάζουν ασήμαντες (Πειραιώς 260, 17-19/9).

Ο Κορνέλ Μούντρουτσο και τα θραύσματα της ζωής

Ο Κορνέλ Μούντρουτσο είναι παλιός γνώριμος του Φεστιβάλ. ©Maciej Jaźwiecki
Ο Κορνέλ Μούντρουτσο είναι παλιός γνώριμος του Φεστιβάλ. ©Maciej Jaźwiecki

Μπορεί οι κινηματογραφόφιλοι να αναγνωρίζουν ως «δικό τους» τον Κορνέλ Μούντρουτσο («Λευκός Θεός»), όμως ο Ούγγρος κινηματογραφιστής έχει στραφεί και στο θέατρο, παρουσιάζοντας αξιοσημείωτα δείγματα γραφής. Ήταν 2015 όταν βλέπαμε στο φεστιβάλ Transitions της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση το δικό του «Frankenstein Project», σε έναν εγκαταλελειμμένο χώρο κάπου στο κέντρο της Αθήνας. Ο γνωστός μύθος του τέρατος έγινε στα χέρια του Μούντρουτσο μια ιστορία για έναν σημερινό περιθωριοποιημένο έφηβο, μια παραβολή για το ρατσισμό απέναντι στη διαφορετικότητα, και μια μοναδική παράσταση γεμάτη μαύρο χιούμορ, splatter στοιχεία και trash εικονοποιία.

Μετά τη μεγάλη οθόνη, τα «Κομμάτια μιας γυναίκας» μεταφέρονται και στη σκηνή. ©Natalia Kabanow
Μετά τη μεγάλη οθόνη, τα «Κομμάτια μιας γυναίκας» μεταφέρονται και στη σκηνή. ©Natalia Kabanow

Ο Μούντρουτσο εστιάζει στη σύγχρονη Ευρώπη και ειδικά στις μεταβατικές δημοκρατίες των ανατολικών χωρών, με μια σκηνική γλώσσα όπου συνυπάρχουν ο νατουραλισμός, η αλληγορία, η φαντασία και η ποίηση. Χαρακτηριστική ως προς αυτό, και γι’ αυτό αξέχαστη, ήταν η «Απομίμηση ζωής» (Φεστιβάλ Αθηνών, 2018), που εμπνεύστηκε από ένα πραγματικό επεισόδιο μεταξύ δύο Ρομά σε λεωφορείο της Ουγγαρίας το οποίο μετουσίωσε με μοναδικό ύφος, νατουραλιστικά «αντικειμενικό» όσο και άκρως ποιητικό, σε μια σκηνική ελεγεία για τη βία της ζωής των μειονοτήτων και των περιθωριοποιημένων, μέσα από τις ιστορίες δύο γυναικών, που διαδραματίζονται στο ίδιο σπίτι σε μια κακόφημη συνοικία της Ουγγαρίας.

Μετά την αποθέωση στο Φεστιβάλ της Αβινιόν, τα «Κομμάτια μιας γυναίκας» θα βρεθούν στην Αθήνα. ©Natalia Kabanow
Μετά την αποθέωση στο Φεστιβάλ της Αβινιόν, τα «Κομμάτια μιας γυναίκας» θα βρεθούν στην Αθήνα. ©Natalia Kabanow

Τώρα, συνεργαζόμενος με τον πολωνικό θίασο TR Warszawa για τα «Κομμάτια μιας γυναίκας» (που ήδη έχουν μεταγραφεί και προβληθεί σε κινηματογραφική εκδοχή), επικεντρώνεται σε μια άλλου είδους τραυματική ιστορία, αυτή μιας γυναίκας που χάνει το μωρό της στη γέννα, σε μια παράσταση που καταχειροκροτήθηκε στο φετινό Φεστιβάλ της Αβινιόν (Πειραιώς 260, 2-4/9).

Με (γυναικεία) ορμή από τη Χιλή

Τα «Τοπία χωρίς χρώμα» καταγγέλλουν την έμφυλη βία. ©Nicolas Calderon
Τα «Τοπία χωρίς χρώμα» καταγγέλλουν την έμφυλη βία. ©Nicolas Calderon

Ένας άνδρας, ο Μάρκο Λαγέρα, βρίσκεται πίσω από τα «Τοπία χωρίς χρώμα», που ανεβάζουν στη σκηνή το φλέγον ζήτημα της έμφυλης βίας, επιχειρώντας να καταρρίψουν τους επίμονους ρομαντικούς μύθους για τη νιότη και τη γυναικεία αθωότητα και να δώσουν ένα δυνατό χτύπημα στα θεμέλια της πατριαρχίας. Εννέα έφηβες, ηλικίας μεταξύ 13 και 17 ετών είναι οι πρωταγωνίστριες της παράστασης-ντοκουμέντο. πρωτοπαρουσιάστηκε το 2018 και βασίζεται σε πολύμηνη έρευνα, που περιελάμβανε συνεντεύξεις πάνω από εκατό Χιλιανών γυναικών, θύματα ή μάρτυρες κακοποίησης, και σχετικό βιωματικό workshop. Χρησιμοποιώντας έντονη σκηνική γλώσσα, με χορό, μουσική και τραγούδια, βιντεοπροβολές, οι νεαρές πρωταγωνίστριες υψώνουν τη δική τους φωνή –τη φωνή της νέας γενιάς– αφηγούμενες, αναπαριστώντας και σχολιάζοντας τις άκρως τραυματικές ιστορίες που αποτυπώνουν την πραγματικότητα για τη θέση της γυναίκας στη Χιλή, σε μια παράσταση οργισμένη, καταγγελτική, προκλητική αλλά και ευαίσθητη και συναισθηματική, που μας προ(σ)καλεί, κυρίως, να ακούσουμε (Πειραιώς 260, 27-28/9).

Η νέα γενιά υψώνει τη φωνή της στα «Τοπία χωρίς χρώμα». ©Nicolas Calderon
Η νέα γενιά υψώνει τη φωνή της στα «Τοπία χωρίς χρώμα». ©Nicolas Calderon

Ο Λαγέρα γεννήθηκε στη Χιλή (1978) και σπούδασε νομική, εγκληματολογία και θέατρο. Μεγαλώνοντας υπό το καθεστώς του Πινοσέτ, ίδρυσε τη θεατρική κολεκτίβα La Re-sentida (2008), με την οποία δημιουργούν έργα που αφουγκράζονται τη μετα-δικτατορική χιλιανή κοινωνία και ασκούν έντονη κοινωνική κριτική. Ο ίδιος ο σκηνοθέτης έχει πει: «Πάντοτε ξαφνιάζομαι όταν οι θεατές σοκάρονται από μια παράσταση. Πώς μπορείς να σοκάρεσαι από αυτό που κάνουμε, όταν η πραγματικότητα είναι πολύ χειρότερη;».

Έχει «Ήλιο και θάλασσα» στη Λιθουανία;

Η Πειραιώς 260 γίνεται μια τεράστια παραλία στο «Ήλιος και θάλασσα». ©Andrej Vasilenk
Η Πειραιώς 260 γίνεται μια τεράστια παραλία στο «Ήλιος και θάλασσα». ©Andrej Vasilenk

Με την όπερα-περφόρμανς «Ήλιος και θάλασσα», που κέρδισε τον Χρυσό Λέοντα στη Μπιενάλε της Βενετίας το 2019, μας συστήνονται τρεις νέες Λιθουανές δημιουργοί. Είναι η δεύτερη φορά που συνεργάζονται οι τρεις γυναίκες, όλες γεννημένες τη δεκαετία του 1980, και μάχιμες καλλιτέχνιδες: η Rugilė Barzdžiukaitė, κινηματογραφίστρια και θεατρική σκηνοθέτις, διακρίνεται για την ανθρωποκεντρική ματιά και το παιγνιώδες ύφος με τα οποία τροφοδοτεί το ενδιαφέρον της για τις αντικειμενικές και τις φανταστικές πραγματικότητες. Στα κείμενα της Vaiva Grainytė η καθημερινή ρουτίνα και τα κοινωνικά θέματα εναρμονίζονται με ποιητικές και ειρωνικές προσεγγίσεις, ενώ στις συνθέσεις της, η Lina Lapelytė εντρυφεί στα έμφυλα στερεότυπα και την ποπ κουλτούρα.

Ο «Ήλιος και θάλασσα», σε σκηνοθεσία της Rugilė Barzdžiukaitė, λιμπρέτο της Vaiva Grainytė και μουσική σύνθεση της Lina Lapelytė, είναι ένα μουσικοθεατρικό έργο, που βρίσκεται στο μεταίχμιο του ντοκιμαντέρ και της μυθοπλασίας. Για τις ανάγκες της παράστασης, μια τεχνητή παραλία θα στηθεί στην Πειραιώς 260, που θα φιλοξενήσει τους περφόρμερ-τραγουδιστές, σε μια παράσταση με σύγχρονο, οικολογικό προβληματισμό. Μέσα από την αποτύπωση μιας τυπικής, ράθυμης ημέρας στην παραλία, με την (παραπλανητική) ειδυλλιακή ατμόσφαιρα να γεμίζει το χώρο, τις απλές καθημερινές δράσεις και τα πεζά τραγούδια, οι θεατές έρχονται κατάματα με την ευθραυστότητα της ζωής τους και τη σχέση τους με τον πλανήτη, σε μια παράσταση που –όπως γράφτηκε– αντηχεί τους τριγμούς του ξεθεωμένου σώματος της Γης (Πειραιώς 260, 1-2/9).

Ένα παραμύθι για τη βία

Στη «Βία», κινηματογραφικά, θεατρικά και τεχνολογικά στοιχεία μιξάρουν ένα ονειρικό αποτέλεσμα. ©Marlene Gelineau Payette
Στη «Βία», κινηματογραφικά, θεατρικά και τεχνολογικά στοιχεία μιξάρουν ένα ονειρικό αποτέλεσμα. ©Marlene Gelineau Payette

Από τον Καναδά έρχεται η Μαρί Μπρασάρ, επί χρόνια στενή συνεργάτις του συμπατριώτη της, σπουδαίου σκηνοθέτη Ρομπέρ Λεπάζ. Το 2001 ξεκίνησε τις σόλο δημιουργίες, ως δραματουργός, σκηνοθέτις, χορογράφος και περφόρμερ, με μια σειρά σουρεαλιστικών θεαμάτων τα οποία εξελίσσει μέσα από ευρηματικές εγκαταστάσεις βίντεο, ήχου και φωτός, δοκιμάζοντας και παίζοντας με κάθε τεχνολογικό μέσο.

Η «Βία» είναι μία από τις πλέον πρόσφατες δουλειές της, προέκυψε μέσω ενός πρότζεκτ συνεργασίας με Ιάπωνες καλλιτέχνες που ξεκίνησε το 2019 και συνεχίστηκε, παρά την πανδημία, το 2020. Μιξάροντας κινηματογραφικά, θεατρικά και τεχνολογικά στοιχεία, η Μπρασάρ βλέπει την τέχνη ως μέσο αντίστασης σε κάθε μορφή βιαιότητας και σκληρότητας. κάπως έτσι προέκυψε η παράσταση, σε δική της σύλληψη, σκηνοθεσία και ερμηνεία, που ξεκινάει από μια ευφάνταστη παρατήρηση της δίχρονης βαφτισιμιάς της: «μοιάζει με μικρό αλλά αγέννητο ακόμη γιαπωνέζικο λουλούδι». Η δημιουργός αναστοχάζεται πάνω στην έννοια του χρόνου, την παιδική ηλικία και τη σταδιακή εξοικείωση του ανθρώπου, καθώς μεγαλώνει, με την έκθεση στη βία. Έχοντας στο επίκεντρό της το ερώτημα: «πώς μετασχηματίζεται η παιδική αθωότητα στο σκοτάδι της ενηλικίωσης;», η Μπρασάρ δημιουργεί μια υβριδική παράσταση υψηλής αισθητικής, εικαστικής ομορφιάς και σκηνικής ποίησης, ένα άκρως παραμυθένιο και ονειρικό παραστατικό έργο (Πειραιώς 260, 24-25/9).