Η Έντα Γκάμπλερ είναι γοργόνα

Η χάρη (και η δημιουργική τρέλα) της Λένας Κιτσοπούλου έφτασε στο Theater Oberhausen της Βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας, όπου παίζεται, στη σκηνοθεσία της, η «Έντα Γκάμπλερ». Της ζητήσαμε να μας γράψει πόσο πείραξε το εμβληματικό έργο του Ερρίκου Ίψεν.

Η Έντα Γκάμπλερ είναι γοργόνα

Η χάρη (και η δημιουργική τρέλα) της Λένας Κιτσοπούλου έφτασε στο Theater Oberhausen της Βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας, όπου παίζεται, στη σκηνοθεσία της, η «Έντα Γκάμπλερ». Λίγες μέρες μετά την πρεμιέρα, της ζητήσαμε να μας γράψει πόσο πείραξε το εμβληματικό έργο του Ερρίκου Ίψεν. Κι απ’ όσα η ίδια περιγράφει, η απάντηση πρέπει να είναι «πάρα πολύ» –ακόμα και ο ίδιος ο Ίψεν, η Μέριλιν Μονρόε και ο Τσαρλς Μπουκόφσκι κάνουν την εμφάνισή τους στο αστικό δράμα του 1890!

Έχοντας δει την παράσταση του «Ματωμένου Γάμου» που ανέβασα στο Φεστιβάλ Αθηνών το καλοκαίρι του 2014, ο διευθυντής του κρατικού θεάτρου του Όμπερχάουζεν της Γερμανίας, Peter Carp, με κάλεσε να σκηνοθετήσω κάτι εκεί, με το ensemble του εκεί θεάτρου. Δέχτηκα αμέσως την πρόταση, ήθελα να ζήσω την εμπειρία, να δοκιμαστώ με αγνώστους, να φοβηθώ, να δω αν και πώς μπορώ να επικοινωνήσω αυτό που θέλω σε ξένους ηθοποιούς, σε ένα ξένο μέρος. Έχω ζήσει κατά περιόδους στην Γερμανία, έχω δει πάρα πολύ γερμανικό θέατρο - από τα είκοσι μου χρόνια - και μιλάω την γλώσσα καλά, δεν είναι όμως μητρική μου γλώσσα, δεν την νιώθω, είναι αδύνατον να γράψω στα γερμανικά τα κείμενα που γράφω στα ελληνικά, ή να καταλάβω την ποιότητα ενός αστείου, ενός αυτοσχεδιασμού. Αποφάσισα λοιπόν να καταπιαστώ με ένα κλασσικό έργο, όπως η «Έντα Γκάμπλερ», το οποίο έχει μία τόσο στέρεη βάση και μία τόσο τέλεια αρχιτεκτονική δομή, έτσι ώστε κάνοντας για πρώτη μου φορά μία τέτοια δύσκολη δουλειά έξω, να μην έχω και το επιπλέον εμπόδιο μίας σύγχρονης καθομιλουμένης, ή ενός δικού μου έργου το οποίο θα είχε ανάγκη να «παίξει»με τις λέξεις, να εφεύρει καινούργιες και να διαλύσει ακόμα και το ίδιο του το χιούμορ.

Η Έντα Γκάμπλερ είναι μία τόσο πολύπλευρη προσωπικότητα, είναι τόσες εκφάνσεις της ανθρώπινης ψυχολογίας, τόσες πλευρές της ανθρώπινης αναπηρίας που όσο καταπιάνεσαι μαζί της δεν έχει τελειωμό. Ο δικός μου τρόπος είναι πάντα προσωπικός. Πρέπει να ταυτιστώ με κάτι, πρέπει να συγκινηθώ. Δεν λειτουργώ καθόλου εγκεφαλικά, κατά την διάρκεια των προβών ζωγραφίζω σκίτσα, ακούω τραγούδια, ανοίγω βιβλία εικαστικά, σκέφτομαι και λειτουργώ πολύ με την εικόνα. Δημιουργώ εικόνες πάνω στη σκηνή, πολλές φορές ανάγλυφες και καθαρές, χωρίς υπονοούμενα, ή προετοιμάζοντας τον θεατή. Η Έντα Γκάμπλερ, φυσικά, δεν είναι μόνο η ηρωίδα, είναι η κοινωνία που την περιβάλλει, η εξουσία, ο ανεκπλήρωτος έρωτας, η τέχνη, ο αλκοολισμός και η καταστροφή, ο σύζυγος, η οικογένεια που έχει και η οικογένεια που οφείλει να κάνει για να ολοκληρωθεί ο ρόλος της ως γυναίκα. Η Έντα Γκάμπλερ στροβιλίζεται ως «προβληματική προσωπικότητα» μέσα σε μία κοινωνία – μηχανή, η οποία θεωρείται υγιής. Ο Ίψεν, όμως, βάζοντας τη να σκαλίζει το Κακό που φωλιάζει στον περίγυρο και να το εκμαιεύει σαδιστικά από τους άλλους, μας αποκαλύπτει την αρρώστια ολόκληρης της κοινωνίας, την τερατώδη ανθρώπινη φύση, η οποία όπως βλέπουμε δεν έχει αλλάξει καθόλου στις μέρες μας. Όλοι οι χαρακτήρες του έργου είναι εγωμανή, εγωπαθή τέρατα. Και ψεύτες. Η Έντα είναι μία γυναίκα που από την πρώτη στιγμή που εμφανίζεται, θέλει να πεθάνει. Ασφυκτιά μέσα στο περιβάλλον που η ίδια επέλεξε, ο έρωτας γι’ αυτήν σημαίνει ανικανότητα και όταν την πλησιάζει, νιώθει να απειλείται η ζωή της. Γι αυτό και έχει όπλα, τα οποία στρέφει πάντα προς το αντρικό φύλο.

Η Έντα Γκάμπλερ είναι γοργόνα - εικόνα 1

Η πρώτη είσοδος της δικής μου Έντα Γκάμπλερ στο αστικό σαλόνι της, ήτανε με την Έντα-γοργόνα, που σερνότανε ανάμεσα στους καναπέδες, έπινε νερό από τα βάζα και χωνότανε μέσα στην λεκάνη της τουαλέτας. Ο άντρας της, ο Τέσμαν, την έπαιρνε αγκαλιά και την εγχείριζε σε ένα τραπέζι (σκηνικό: Έλλη Παπαγεωργακοπούλου), αφαιρώντας της την ουρά και βάζοντάς της πόδια. Έτσι κάπως ξεκινάει η παράσταση, όλη η πρώτη πράξη κινείται μέσα σε ένα σαλόνι, με τους ηθοποιούς να πηδάνε από τον ρεαλισμό στο γκροτέσκο και από την φυσιολογικότητα στην όπερα και με όλους τους ρόλους να μεταμορφώνονται σε τέρατα και μετά πάλι σε κανονικούς ανθρώπους. Στην σκηνή που η Έντα πρωτοεμφανίζει τα όπλα της, βλέπουμε μία σκηνή βιασμού από τον πατέρα της (η στολή του στρατηγού Γκάμπλερ, που την φέρνει μέσα ο ηθοποιός που παίζει την υπηρέτρια, σε ένα ξύλο – κρεμάστρα, βιάζει την Έντα) και ακούγεται το ποίημα Daddy της Σύλβια Πλαθ με την Έντα να ντύνεται και να μεταμορφώνεται σε στρατηγό-Γκάμπλερ. Στη δεύτερη πράξη παρεμβάλλεται ένα κείμενο δικό μου, όπου η Έντα και η ηθοποιός που την ερμηνεύει μπαινοβγαίνουν στο έργο μέσα από έναν καταιγιστικό μονόλογο performance -στη σκηνή αυτή εμφανίζεται και ο ίδιος ο Ίψεν, τον οποίο η Έντα βρίζει (μία μορφή παράβασης). Ο Λέβμποργκ, στη συνέχεια, εμφανίζεται ως σταρ, με ένα μπουμ από πάνω του που τον ακολουθεί σε όλη του τη σκηνή. Η σκηνή των δύο εξελίσσεται σε μία ερωτική σεξουαλική πάλη και τελειώνει με τον Λέβμποργκ να υποκύπτει στο ποτό και όλο αυτό να γίνεται ένα τρελό μα και τελειωμένο πάρτι, με έναν αντρικό Χορό που μπαίνει στην σκηνή, σαν παρακμιακός εφιάλτης.

Εκεί εμφανίζεται και η Μαίριλυν Μονρόε, με το λευκό φόρεμα και τον αέρα που της το σηκώνει. Το σκηνικό αδειάζει και για πρώτη φορά το βλέπουμε άδειο. Είναι ένα λευκό μπάνιο με ουρητήρια και νιπτήρες στο βάθος. Η Μαίριλυν μέσα στην μπανιέρα της μιλάει με τον ατζέντη της, τον Μάικ, λέγοντας του ότι δεν θέλει να παίξει την Έντα Γκάμπλερ και κάνοντας ταυτόχρονα την εισαγωγή στην Τρίτη πράξη. Η Τρίτη πράξη, είναι όλη ηχογραφημένη από την φωνή του υποβολέα και στη συνέχεια από τις φωνές των ηθοποιών και γίνεται μία χορογραφία από τους ηθοποιούς, ένα είδος παντομίμας, που άλλοτε ταυτίζεται με το κείμενο και άλλοτε όχι. Στην τέταρτη πράξη, φτιάξαμε μία εικόνα, επηρεασμένοι από τον Maurizio Catellan, ένα ταμπλό-βιβάν όλων των ηθοποιών, οι οποίοι κινούνται λίγο σαν μαριονέττες, λίγο σαν λούπες και από το ηχείο ακούγονται επιγραμματικά οι εξελίξεις. Ο Μπρακ σιδερώνει ευρώ σε μία σιδερώστρα, η θεία Γιουγιού κλαίει με έναν σκελετό στην αγκαλιά της (την πεθαμένη θεία Ρίνα), η Έντα – γοργόνα υποφέρει μέσα στην μπανιέρα, ο Μπράκ την ψαρεύει με καλάμι από τον καναπέ του και το αγκίστρι της έχει γραπώσει το στόμα, το στόμα ματώνει, η Έντα ουρλιάζει και ο Ίψεν παίζει πιάνο. Η Έντα πιασμένη από το αγκίστρι έχει βγάλει το χέρι της έξω από την μαπνιέρα, προσπαθώντας να πιάσει το όπλο της στο πάτωμα. Αλλά δεν φτάνει. Ο Ίψεν σηκώνεται, πιάνει αυτός το όπλο και αρχίζει ένας καταιγιστικός πυροβολισμός του συγγραφέα προς την ηρωίδα του, ένα σπλάτερ, που τελειώνει με την «Μισιρλού», το sountrack της ταινίας «Pulp Fiction» του K. Ταραντίνο. Ο θίασος στέκεται βουβός και κοιτάζει το θέαμα. Μία κουρτίνα μπάνιου έρχεται και καλύπτει το μέρος της μπανιέρας, η σκιά του Ίψεν συνεχίζει να πυροβολεί, η κουρτίνα ματώνει και όλο και ματώνει και η Μισιρλού παίζει στο φουλ. Και σκοτάδι.

Η Έντα Γκάμπλερ είναι γοργόνα - εικόνα 2

Στην παράσταση προσθέσαμε κάποια εμβόλιμα κείμενα. Εκτός από το δικό μου, εκείνο της Σύλβια Πλάθ και τον αυτοσχεδιασμό της Μαίριλυν, υπάρχει και ένας μονόλογος του Μπουκόφσκι, τον οποίο παίζει σε μία ταινία για τον Μπουκόφσκι ο Μπεν Γκαζάρα («Style»). Ο μονόλογος αυτός είναι τα λόγια που λέει ο Λέβμποργκ στο κοινό, περπατώντας πάνω σε κόκκινο χαλί, το οποίο του στρώνει η κυρία Έλβστεντ. Η πρωτότυπη μουσική που ακούγεται στην παράσταση είναι γραμμένη από τον Νίκο Κυπουργό, υπάρχουν κάποια ξένα κομμάτια , η «Μισιρλού» κι ένα υπέροχο τραγούδι που τραγουδάει στα γερμανικά η Fransoize Hardy, το «Träume» («Όνειρα»). Δεν υπήρχε λόγος να μπουν στην παράσταση ελληνικά τραγούδια. Ούτε οι ηθοποιοί θα επικοινωνούσαν με αυτό, ούτε ο κόσμος. Τα τραγούδια στις παραστάσεις μου, τα βάζω για λόγους δραματουργικούς και για λόγους ανάτασης του έργου. Δεν τα βάζω για να «φτιάχνομαι» μόνη μου. Στην συγκεκριμένη παράσταση δεν θα είχε καμία θέση ένα μπουζούκι. Ούτε εγώ η ίδια εκεί που ήμουνα είχα ανάγκη από ελληνικά τραγούδια. Όπως δεν θα μπορούσα να πιω τσίπουρα στην γερμανική μπυραρία του Όμπερχάουζεν. Κάποια πράγματα ενστικτωδώς ξέρω ότι δεν πάνε. Τα τραγούδια που μπήκανε τελικά ταιριάζουν απόλυτα στο ύφος, τα αγαπήσανε και οι ηθοποιοί, όπως εμείς αγαπήσαμε το «Σώσε με» στον Αθανάσιο Διάκο. Κάθε πράγμα θέλει τον τόπο του.

Έζησα μία πάρα πολύ δύσκολη, αλλά δημιουργική περίοδο, δύο μήνες στην Γερμανία, μέσα σε έναν θεατρικό μηχανισμό σκληρό και συχνά απάνθρωπο και αντικαλλιτεχνικό, με μία νοοτροπία, άγνωστη σε εμάς, ακατανόητη, με ανθρώπους στους οποίους έπρεπε να συστηθώ από την αρχή και με μία γλώσσα που δεν μου προκαλούσε κανένα συναίσθημα. Αυτό με ανάγκασε να ψάξω τρόπους επικοινωνίας και φόρμες θεατρικές, που ίσως σε ένα οικείο μου περιβάλλον να μην το είχα κάνει. Ξεπέρασα τον εαυτό μου, πιέστηκα πάρα πολύ, έπεσα σε τοίχο, δούλεψα πολύ μόνη μου και ξεβολεύτηκα, χωρίς να ξέρω εκείνη την ώρα αν αυτό είχε κάποιο νόημα ή κάποια χρησιμότητα. Τελικά είχε, γιατί με τόσες δυσκολίες, έγινε μία παράσταση που την αναγνωρίζω, που είμαι εγώ απόλυτα, που την υπογράφω, έχοντας επίγνωση ότι σε θέματα λόγου και κειμένου, ίσως δεν μπόρεσα να φτάσω εκεί που ενδεχομένως να μπορούσα αν ήμουνα με έλληνες ηθοποιούς. Αυτό όμως, από την άλλη μεριά με ανάγκασε να δράσω πιο έντονα στην εικόνα, στον ρυθμό, να στηριχτώ τελικά σε μια κοινή γλώσσα που δεν έχει πατρίδα, στον ήχο, στο φως, αλλά κυρίως στην προσπάθεια να επικοινωνήσω τον εαυτό μου, με όποιον τρόπο.

Στην πρεμιέρα νόμιζα ότι είμαι στην Ελλάδα. Γιατί δεν ήτανε από όλους αποδεκτό αυτό που έκανα και αυτό μου άρεσε.

Photo credits: Axel J.Scherer. Περισσότερα στο http://www.theater-oberhausen.de/programm/stuecke.php?SID=470

Διαβάστε ακόμα

Τελευταία άρθρα Θέατρο

Επετειακή παράσταση του Athens English Comedy Club στο θέατρο Ελιάρτ

Το πρώτο, και μοναδικό, εξ ολοκλήρου αγγλόφωνο comedy club στην Ελλάδα κλείνει τρία χρόνια παρουσίας και γιορτάζει με μία επετειακή παράσταση.

ΓΡΑΦΕΙ: ATHINORAMA TEAM
03/10/2022

"Out of Spring": Νέες αναγνώσεις στο χορογραφικό έργο του Νιζίνσκι

Δουλεύοντας με τις έννοιες της ανασύστασης, της αντιγραφής και του αν-αρχείου, η arisandmartha επιχειρεί μια επαναπροσέγγιση του πρωτότυπου έργου.

Η "Γέρμα" του Λόρκα διασκευάζεται από την Art Libera

Η ιστορία μιας νεαρής γυναίκας της ισπανικής υπαίθρου, εγκλωβισμένης σε ένα περιβάλλον κυριαρχούμενο από πατριαρχικές φιγούρες.

"Οικόπεδα με θέα" και all star διανομή

Ο Νικορέστης Χανιωτάκης ανεβάζει στο θέατρο Άνεσις το σπουδαίο έργο του Ντέιβιντ Μάμετ που ξεγυμνώνει την αμείλικτη πλευρά του "αμερικάνικου ονείρου". Δείτε τα πρώτα στιγμιότυπα από την παράσταση.

"Κουρέα της Σεβίλλης": Η επιτυχία συνεχίζεται στο Ακροπόλ

Ο ταλαντούχος Βασίλης Χαραλαμπόπουλος ξανά συναντά τον εμβληματικό ρόλο του Φίγκαρο στον περίφημο "Κουρέα της Σεβίλλης" του Μπομαρσέ, σε σκηνοθεσία και χορογραφίες της Σοφίας Σπυράτου.

"Ανθρώπινη φωνή": Ένας εξομολογητικός μονόλογος με τη Λουκία Μιχαλοπούλου

Στην "Ανθρώπινη φωνή" του Ζαν Κοκτό θα απολαύσουμε τη Λουκία Μιχαλοπούλου, μια ηθοποιό αφοσιωμένη, πολύτιμα δημιουργική και γενναιόδωρη, που έχει συναντηθεί θεατρικά με σημαντικούς καλλιτέχνες και έχει αξιοποιήσει την εμπειρία της αυτή με τον καλύτερο τρόπο.

Θέατρο Tempus Verum: Με ανατρεπτικό ρεπερτόριο τη νέα σεζόν 2022-23

Με σύγχρονη ματιά και νέους δημιουργούς μπαίνει στον θεατρικό χειμώνα ο θεατρικός οργανισμός του Κεραμεικού.