O Νίκος Μάρκου στρέφει το βλέμμα του στα πουλιά

Ο Νίκος Μάρκου ασχολείται επαγγελματικά με τη φωτογραφία εδώ και σαράντα έξι χρόνια, αντιμετωπίζοντάς την όχι ως ένα στατικό μέσο, αλλά ως ένα ανοιχτό πεδίο παρατήρησης και εμπειρίας που διαρκώς διευρύνεται. Παρότι η φωτογραφία παραμένει ο πυρήνας της πρακτικής του, έχει κατά καιρούς δουλέψει με βίντεο και, στην παρούσα έκθεση, με ήχο, διερευνώντας διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους ο κόσμος μπορεί να καταγραφεί και να βιωθεί.

Στην ατομική του έκθεση με τον τίτλο Waiting in the Wings που παρουσιάζεται στο καταφύγιο της γκαλερί CAN, ο Μάρκου συνθέτει έναν χώρο παρατήρησης, ακρόασης και αναμονής. Ο τίτλος της έκθεσης δανείζεται μια θεατρική έκφραση. Waiting in the wings σημαίνει κυριολεκτικά "περιμένοντας στα παρασκήνια", σε εκείνη τη ζώνη ακριβώς έξω από το ορατό πεδίο της σκηνής, όπου κάτι βρίσκεται σε ετοιμότητα πριν εμφανιστεί.

Η φράση περιγράφει παράλληλα και τη σχέση των πουλιών με το ανθρώπινο περιβάλλον.Ζουν κοντά μας, πάνω από τα κεφάλια μας, στα πάρκα, στα άλση, στους κήπους και στις γειτονιές των πόλεων. Η παρουσία τους υπενθυμίζει ότι ο κόσμος δεν συγκροτείται αποκλειστικά γύρω από τον άνθρωπο. Παράλληλα με τις δικές μας διαδρομές, εξελίσσονται αμέτρητες άλλες ζωές, άλλοι χρόνοι και άλλες μορφές αντίληψης.

Η σκέψη του John Berger ότι τα πουλιά κατοικούν έναν κόσμο ταυτόχρονα οικείο και ξένο βρίσκει έτσι στο έργο του Μάρκου μια ιδιαίτερη αντήχηση. Στις φωτογραφίες του τα πουλιά δεν εμφανίζονται ως εξωτικά ή συμβολικά στοιχεία που επιβάλλονται στο τοπίο. Αντίθετα, μοιάζουν να αποτελούν οργανικό μέρος μιας πραγματικότητας που προϋπάρχει και θα συνεχίσει να υπάρχει ανεξάρτητα από την ανθρώπινη παρουσία.

Ο John Berger έβλεπε στα πουλιά μια φυσική ελευθερία: δεν κατέχουν τον κόσμο, τον διασχίζουν. Κάτι ανάλογο συμβαίνει και στις φωτογραφίες του Μάρκου, όπου το τοπίο δεν παρουσιάζεται ως ιδιοκτησία ή ως σκηνικό ανθρώπινης δραστηριότητας, αλλά ως ένα πεδίο συνεχών μεταβάσεων.

Τα πουλιά, στον Μάρκου παραμένουν διακριτικά, σχεδόν κρυμμένα στην πυκνότητα του τοπίου. Συχνά απαιτείται χρόνος για να τα εντοπίσει κανείς ανάμεσα σε κλαδιά, φύλλα, άνθη ή τμήματα του ουρανού. Το βλέμμα καλείται να επιβραδύνει, να περιπλανηθεί στην επιφάνεια της φωτογραφίας και να αναζητήσει εκείνο που αρχικά διαφεύγει της προσοχής μας.

Αυτή η διαδικασία ανακάλυψης μετατοπίζει το ενδιαφέρον από το ίδιο το θέμα προς την πράξη της παρατήρησης. Το πουλί δεν προσφέρεται άμεσα στο βλέμμα· αποκαλύπτεται σταδιακά, σαν να αντιστέκεται στην άμεση αναγνώριση. Έτσι, η φωτογραφία δεν καταγράφει απλώς μια παρουσία στη φύση, αλλά ενεργοποιεί μια διαφορετική σχέση με αυτήν, βασισμένη στην υπομονή, τη συγκέντρωση και την αποδοχή ότι ο κόσμος δεν εξαντλείται σε ό,τι είναι αμέσως ορατό.

Η επιλογή των μεγάλων διαστάσεων είναι καθοριστική σε αυτό. Οι φωτογραφίες λειτουργούν περισσότερο ως πεδία παρατήρησης παρά ως πορτρέτα. Ο θεατής δεν στέκεται απέναντι από ένα θέμα που του προσφέρεται άμεσα, αλλά εισέρχεται σε έναν χώρο όπου η αναγνώριση προκύπτει σταδιακά. Το βλέμμα ακολουθεί μια διαδικασία αντίστοιχη με εκείνη του ίδιου του καλλιτέχνη, μια πράξη υπομονής, προσήλωσης και επαγρύπνησης.

Στόχος του ηχητικού έργου που συνοδεύει την εγκατάσταση είναι να ενισχύσει την εμπειρία αυτή. Οι ήχοι των πουλιών γεμίζουν τον υπόγειο χώρο πριν ακόμη γίνουν ορατές οι εικόνες τους. Όπως συμβαίνει και στη φύση, η ακρόαση προηγείται της θέασης. Η φωνή λειτουργεί ως προαναγγελία μιας παρουσίας που βρίσκεται εκεί, αλλά δεν αποκαλύπτεται πλήρως. Το
άκουσμα μας εντοπίζει πρώτο αυτό που η όραση μας αδυνατεί ακόμη να συλλάβει.

Ένας φλώρος διακρίνεται στην κορυφή γυμνών κλαδιών. Ένας κοκκινολαίμης χάνεται μέσα σε μια πυκνή φυλλωσιά. Ένας παπαγάλος μοναχός συγχωνεύεται με την έκρηξη των ανοιξιάτικων ανθών. Ένας δενδροφυλλοσκόπος, ένα ψαρόνι ή ένας μαυροσκούφης γίνονται σχεδόν αδιάκριτοι μέσα στο περιβάλλον που τους φιλοξενεί. Η παρουσία τους είναι πραγματική αλλά εύθραυστη.

Επιπλέον, τα έργα που παρουσιάζονται στο καταφυγίο υπερβαίνουν τα όρια του κάδρου και συγκροτούν μια ευρύτερη χωρική και αισθητηριακή εμπειρία γύρω από την παρουσία, τη μνήμη, την ακρόαση και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο που μας περιβάλλει. Οι εικόνες δεν λειτουργούν ως αυτόνομα αντικείμενα θέασης, αλλά ως αφορμές για μια βαθύτερη συνάντησης.

Το υπόγειο αποκτά, έτσι, μια ιδιαίτερη συμβολική όσο και βιωματική σημασία. Ο χώρος, που σχεδιάστηκε ως καταφύγιο και επιχειρησιακό κέντρο των βρετανικών μυστικών υπηρεσιών (SAS), υπήρξε κάποτε τόπος αθέατων κινήσεων, πληροφοριών και μηχανισμών παρακολούθησης. Σήμερα, αποκομμένος από την αρχική του λειτουργία, μετατρέπεται σε τόπο συνάντησης και παρατήρησης άλλων μορφών ζωής.

Εκεί όπου άλλοτε αναζητούνταν σήματα, ίχνη και πληροφορίες που διέφευγαν της άμεσης αντίληψης, ο Μάρκου μας καλεί να στρέψουμε την προσοχή μας σε πλάσματα που μοιραζόμαστε τον χώρο μας και να τα παρατηρήσουμε. Μέσα στη σιωπή και την εσωστρέφεια του καταφυγίου, εικόνες και ήχοι του εξωτερικού κόσμου διεισδύουν, υπενθυμίζοντας ότι η πόλη δεν αποτελεί αποκλειστικά ανθρώπινο πεδίο, αλλά ένα σύνθετο οικοσύστημα κοινής κατοίκησης, όπου πολλαπλές παρουσίες, ορατές και αόρατες, διαμορφώνουν αδιάκοπα την εμπειρία του τόπου.

Το Waiting in the Wings του Νίκου Μάρκου εν τέλει, δεν είναι μια έκθεση με θέμα τα πουλιά. Είναι μια πρόταση για έναν διαφορετικό τρόπο θέασης και ακρόασης του κόσμου· μια άσκηση προσοχής απέναντι σε όσα βρίσκονται διαρκώς γύρω μας αλλά παραμένουν εκτός του κέντρου της προσοχής μας. Μια υπενθύμιση ότι πολλές από τις σημαντικότερες παρουσίες δεν διεκδικούν τη σκηνή· περιμένουν σιωπηλά στα παρασκήνια, μέχρι κάποιος να σταματήσει και να τις παρατηρήσει.

Λίγα λόγια για τον καλλιτέχνη

Ο Νίκος Μάρκου (γ. Αθήνα, 1959) είναι απόφοιτος του Τμήματος Μαθηματικών του Πανεπιστημίου Αθηνών και εργάζεται ως επαγγελματίας φωτογράφος από το 1980. Έχει παρουσιάσει το έργο του σε δεκαέξι ατομικές εκθέσεις, μεταξύ των οποίων: Γκάζι 1982-1984 (γκαλερί CAN Christina Androulidaki, Αθήνα, 2026), Τόπος (γκαλερί Citronne, Πόρος, 2020), Inner Space (γκαλερί Citronne, Αθήνα, 2020), Cycladic Café Art Project (Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, Αθήνα, 2018), The Future Lies Behind Us (γκαλερί ΑΔ, Αθήνα, 2014), Monumenta Naturalia (γκαλερί ΑΔ, Αθήνα, 2012), Τόπος: Πτυχές του Χώρου (Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης, 2010 και Photo Espana, OpenPhoto Cuenca, Ισπανία), Perama, Aspects of Greek Photography (Μπιενάλε Νίκαιας, Gallerie Mossa, Νίκαια, Γαλλία, 1998), Γκάζι (Αίθουσα Τέχνης Αστρολάβος, Αθήνα, 1997 και Φωτογραφικό Κέντρο Αθηνών, Αθήνα, 1985), κ.α. Έχει συμμετάσχει σε περισσότερες από εξήντα ομαδικές εκθέσεις, όπως: Why Look at Animals (ΕΜΣΤ, Αθήνα, 2025), Embrace Empathy (Μουσείο Βορρέ, Αθήνα, 2024), The Sea Around Us (Tavros, Αθήνα, 2022), The Luleå Biennial: Tidal Ground (Luleå Konsthall, 2018), Γεωμετρίες (Στέγη Ιδρύματος Ωνάση / Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, 2018), Τόποι Μνήμης (Athens Photo Festival, Μουσείο Μπενάκη, 2016), Faces. Portrait Photography in Europe since 1990 (PHotoEspaña, Μαδρίτη, 2016), Sense of Place: European Landscape Photography (BOZAR, Βρυξέλλες, 2012), κ.α. Έχει εκδώσει δύο μονογραφίες, Γεωμετρίες (εκδόσεις ΑΔΑΜ) και COSMOS (εκδόσεις tetarto). Εκπροσωπείται από τη γκαλερί CAN Christina Androulidaki, Αθήνα.

Info:

Εγκαίνια: Παρασκευή 5 Ιουνίου 2026, 6-9μ.μ.

Διάρκεια: 5 Ιουνίου – 31 Ιουλίου 2026