Κατερίνα Γρέγου: «Οι πιο επιτυχημένες μπιενάλε είναι εκείνες που δεν συνθλίβονται υπό το βάρος των φιλοδοξιών τους»

Η Κατερίνα Γρέγου, επιμελήτρια της έκθεσης Ανατομία Πολιτικής Μελαγχολίας, μας μιλάει για την πολιτική κρίση, την κοινωνική αλλαγή και τις Μπιενάλε.

Κατερίνα Γρέγου: «Οι πιο επιτυχημένες μπιενάλε είναι εκείνες που δεν συνθλίβονται υπό το βάρος των φιλοδοξιών τους»

Η Κατερίνα Γρέγου, επιμελήτρια της έκθεσης Ανατομία Πολιτικής Μελαγχολίας, στο Art Space Pythagorion μας μιλάει για την πολιτική κρίση, την κοινωνική αλλαγή και τις Μπιενάλε.

Κατερίνα Γρέγου: «Οι πιο επιτυχημένες μπιενάλε είναι εκείνες που δεν συνθλίβονται υπό το βάρος των φιλοδοξιών τους» - εικόνα 1
Γιώργος Καραηλίας, Untitled #41 από τη σειρά φωτογραφιών EstrangeR, 2010. Αρχειακή εκτύπωση, 32×24 εκ.

Απο το Summer of Love στην Ανατομία Πολιτικής Μελαγχολίας. Σε τι αναφέρεται ο τίτλος της φετινής έκθεσης και πώς βλέπετε την πολιτική κατάσταση ένα χρόνο μετά;
Η έκθεση Summer of Love αναφερόταν σε μια μοναδική ιστορική στιγμή ανοίγματος, ελευθερίας και αισιοδοξίας, ενώ η Ανατομία Πολιτικής Μελαγχολίας θα μπορούσε να θεωρηθεί ο αντίποδάς της. Δεν μπορούμε να πούμε ότι η πολιτική κατάσταση έχει αλλάξει ουσιαστικά από πέρυσι. Εκείνο που είναι ίσως διαφορετικό είναι την «ψυχρολουσία» που βιώνουμε από το 2016, χρονιά που ο Βρετανός ιστορικός και συγγραφέας, Timothy Garton Ash, χαρακτήρισε ως «χρονιά πολιτικού σεισμού», την χρονιά που έφερε τον Τραμπ στο Λευκό Οίκο και το δημοψήφισμα υπέρ του Brexit. Πολλοί από μας παραμένουμε έκτοτε σε κατάσταση σοκ. Αυτό που ακολούθησε το 2017 και 2018 είναι η αφυπνιστική συνειδητοποίηση ότι μπαίνουμε σε μια καινούργια, ίσως, εποχή συντηρητισμού, λαϊκισμού και αντιδραστικής πολιτικής. Σταδιακά, γίνεται ξεκάθαρο ότι πρόκειται για μια ανησυχητική τάση που εκδηλώνεται στην ευρωπαϊκή (και όχι μόνο) πολιτική.

«Οι μπιενάλε λειτουργούν καλά μόνο όταν έχουν ουσιαστικό λόγο ύπαρξης, γερές βάσεις και υπηρετούν τον τόπο όπου διοργανώνονται, αν αφορμώνται από γνήσιες αιτίες και πραγματική αναγκαιότητα (και όχι για το μάρκετινγκ της πόλης ή για να εξυπηρετήσουν τον πολιτιστικό τουρισμό, λόγου χάρη), και όταν, επίσης, υπηρετούν το κοινό στο όποιο στοχεύουν να απευθυνθούν.»

Η υπαρξιακή κρίση και η κρίση ταυτότητας που βιώνει σήμερα η Ευρώπη, καθώς και οι νέες γεωπολιτικές πραγματικότητες στα ανατολικά της σύνορα, μαρτυρούν ότι η εμπέδωση του «μετα-ιστορικού κόσμου» των φιλελεύθερων δημοκρατιών δεν είναι δεδομένη, και ότι το μεταπολεμικό φαινόμενο αυτό αποτελεί στην πραγματικότητα μια εξαίρεση. Τη στιγμή που η Ευρώπη αγωνίζεται να διατηρήσει τις ιδέες της διακρατικής συνεργασίας, ο εθνικισμός και μια πολιτική της ταυτότητας που υιοθετεί τον αποκλεισμό - με ρίζες σε συγκεκριμένους χώρους - επιστρέφουν δριμύτερα. Η επιδεινούμενη οικονομική ανισότητα της παγκοσμιοποίησης αρχίζει να κάνει τα θεμέλιά της να τρίζουν. Η άνοδος των αυταρχικών κυβερνήσεων (με αντιδημοκρατικές τάσεις) στην Ευρώπη (όπως η Πολωνία και η Ουγγαρία) φέρνει στο νου ανησυχητικά φαντάσματα από το παρελθόν. Είναι φανερό ότι βρισκόμαστε στο κατώφλι μιας καινούργιας παγκόσμιας τάξης, και η τάση του νεοσυντηρητισμού που επικρατεί σε πολλές χώρες δείχνει ότι θα συνεχιστεί. Η εκλογή του Προέδρου Τραμπ, το Brexit, η αναβίωση του εθνικισμού και άλλες, εντελώς απρόσμενες εξελίξεις, έχουν ως συνέπεια ένα είδος ψυχοπολιτικής. Αυτό μας φέρνει σε εκείνο που ο φιλόσοφος Lieven de Cauter αποκάλεσε «πολιτική μελαγχολία», που είναι και το θέμα της έκθεσης στη Σάμο.

Κατερίνα Γρέγου: «Οι πιο επιτυχημένες μπιενάλε είναι εκείνες που δεν συνθλίβονται υπό το βάρος των φιλοδοξιών τους» - εικόνα 2
Δημήτρης Τσουμπλέκας, TEXAS– Το πρόβλημα με τη δική μας κατάσταση τώρα, 2010–13 (λεπτομέρεια). Βιβλίο και διπλή προβολή διαφανειών 35 χιλ.

Αναφέρετε ότι παρόλο το σημερινό πολιτικό ναδίρ διαφαίνεται μια νέα κοινωνιοκρατία. Τι ακριβώς είναι αυτή και πώς θα μπορούσε να μας βγάλει από το σημερινό αδιέξοδο;
Υπάρχουν νέες πρακτικές και πολιτικές που έχουν αρχίσει να διαμορφώνονται στον πολιτικό ορίζοντα – όπως π.χ. η συζήτηση σε κάποιες χώρες για τη ριζική αναμόρφωση της χρηματοδότησης υποψηφίων και κομμάτων, μείωση της δυνατότητας των εταιρειών για αγορά πολιτικού χώρου, καθώς και βοήθεια προς τους ψηφοφόρους ώστε να κάνουν εγνωσμένες επιλογές. Τέτοια παραδείγματα υπάρχουν ήδη, όπως στη Γερμανία όπου μέσω της ομοσπονδιακής υπηρεσίας αγωγής του πολίτη εκδίδονται έγκυροι αλλά και εύληπτοι οδηγοί ως προς τα καίρια πολιτικά ζητήματα και επιχειρείται η προσέγγιση ομάδων που απορρίπτουν τη δημοκρατική πολιτική διαδικασία. Άλλο παράδειγμα είναι η Σουηδία, με το σύστημα Smartvote, που δίνει μια σειρά πολιτικών επιλογών με τις οποίες μπορεί κανείς να συμφωνήσει ή να διαφωνήσει και κατόπιν να συγκρίνει τις απαντήσεις του με τις θέσεις των κομμάτων και των υποψηφίων που κατεβαίνουν στις εκλογές. Αυτή η «κοινωνιοκρατία» θα μπορούσε να ενισχύσει τη δημοκρατία. Πρόκειται για ένα σύστημα σχεδιασμένο να παράγει συμμετοχικές αλλά παμψηφεί αποφάσεις, ενθαρρύνοντας τα μέλη μιας ομάδας να εξακολουθήσουν να φέρνουν αντιρρήσεις σε μια πρόταση έως ότου καταλήξουν συλλογικά σε μια απάντηση που θα είναι αποδεκτή από όλους.

«Τη στιγμή που η Ευρώπη αγωνίζεται να διατηρήσει τις ιδέες της διακρατικής συνεργασίας, ο εθνικισμός και μια πολιτική της ταυτότητας που υιοθετεί τον αποκλεισμό - με ρίζες σε συγκεκριμένους χώρους - επιστρέφουν δριμύτερα. Η επιδεινούμενη οικονομική ανισότητα της παγκοσμιοποίησης αρχίζει να κάνει τα θεμέλιά της να τρίζουν.»

Μια άλλη πολλά υποσχόμενη δυνατότητα είναι η αναβίωση του τοπικισμού. Σε πρόσφατο πρωτοσέλιδο αφιέρωμά της, η εφημερίδα The New York Times δημοσίευσε άρθρο στο οποίο αναφερόταν ότι μετά τον φιλελευθερισμό, τον συντηρητισμό και τώρα τον λαϊκισμό, ίσως η επόμενη εποχή στη δημόσια ζωή να χαρακτηρίζεται από τον τοπικισμό, την πίστη ότι η εξουσία πρέπει να παραμένει όσο το δυνατόν περισσότερο σε επίπεδο γειτονιάς, δήμου και πόλης. Ο τοπικισμός θριαμβεύει σε πολλές περιπτώσεις όπου η εθνική κυβέρνηση αποτυγχάνει. Ο τοπικισμός υπερβαίνει την έλλειψη κοινωνικής εμπιστοσύνης που επικρατεί, αφού δεδομένου ότι δεν υπάρχει πια εμπιστοσύνη στην πολιτική, οι πολίτες στρέφονται στις κοντινές τους σχέσεις και τους φορείς αλλαγής κοντά στη λαϊκή βάση. Έχουμε ήδη παρατηρήσει τέτοια φαινόμενα στην Ελλάδα της κρίσης από ενεργές ομάδες πολιτών, έως γιατρούς που κινητοποιούνται για να συλλέξουν φάρμακα και να προσφέρουν υπηρεσίες υγείας δωρεάν.

Κατερίνα Γρέγου: «Οι πιο επιτυχημένες μπιενάλε είναι εκείνες που δεν συνθλίβονται υπό το βάρος των φιλοδοξιών τους» - εικόνα 3
Δημήτρης Τσουμπλέκας, TEXAS– Το πρόβλημα με τη δική μας κατάσταση τώρα, 2010–13 (λεπτομέρεια). Βιβλίο και διπλή προβολή διαφανειών 35 χιλ.

Υπάρχουν έργα που αναφέρονται στην ελληνική περίπτωση;
Φυσικά. Η μακρόχρονη οικονομική και πολιτική κρίση στην Ελλάδα έχει οδηγήσει σε απογοήτευση για την πολιτική, δυσπιστία προς τους θεσμούς και ένα αίσθημα συλλογικής απώλειας, και τελικά σε μια μετα-ιδεολογική φάση που χαρακτηρίζεται από απάθεια, ατομικισμό και παραίτηση. Θεωρώ επομένως ότι εμείς οι Έλληνες είμαστε ιδιαίτερα επιρρεπείς στο συναίσθημα της πολιτικής μελαγχολίας. Το βίντεο της Κατερίνας Αποστολίδου μιλάει με έμμεσο τρόπο για την κοινωνικοπολιτική αλλαγή και τον μετασχηματισμό· οι φωτογραφίες του Γιώργου Σαλαμέ χρησιμοποιούν την πόλη της Αθήνας ως καθρέφτη που αντικατοπτρίζει την ψυχοσύνθεση των κατοίκων της, ενώ του Γιώργου Πρίνου κοιτάνε τα επίκεντρα της ανισότητας (π.χ. τη Wall Street ) και αποτελούν μαρτυρίες για τη βία της άρχουσας τάξης εις βάρος των μη προνομιούχων, των φτωχών και κοινωνικά περιφρονημένων, που είναι ευάλωτοι στην πολιτική μελαγχολία (και όχι μόνον). Το έργο του Δημήτρη Τσουμπλέκα αποτελεί έναν αποχαιρετισμό προς τις άλλοτε βεβαιότητες, ενώ αυτό του Γιώργου Καραηλία εξετάζει την έννοια της «κρίσης» εστιάζοντας και σε άλλες χώρες της Ευρώπης που την έχουν βιώσει. Τέλος, ο Σπύρος Κοκκώνης παρουσιάζει ένα αρκετά ωμό βίντεοπορτραίτο που εκφράζει την απογοήτευση, τον κυνισμό και την απάθεια μιας ομάδας νέων Ελλήνων που έχουν μεταναστεύσει στη Γερμανία.

Κατερίνα Γρέγου: «Οι πιο επιτυχημένες μπιενάλε είναι εκείνες που δεν συνθλίβονται υπό το βάρος των φιλοδοξιών τους» - εικόνα 4
Γιώργος Καραηλίας, Untitled #52 από τη σειρά φωτογραφιών EstrangeR, 2012. Αρχειακή εκτύπωση, 32×24 εκ.

Ποια είναι η εμπειρία σας από την Μπιενάλε της Ρίγας (RIBOCA1) που επιμεληθήκατε; Πως βλέπετε το θεσμό των μπιενάλε στην εποχή μας;
Η εμπειρία μου στη Ρίγα ήταν εξαιρετική για πολλούς λόγους: είχα την ελευθερία να πραγματοποιήσω το όραμά μου, διέθετα οικονομική και οργανωτική υποστήριξη, συνεργαζόμουν με ένα ίδρυμα που είχε εμπιστοσύνη στην κρίση μου και την υποστήριζε, και συγκέντρωσα μια εξαιρετική ομάδα καλλιτεχνών που εργάστηκε σε ιδανικές συνθήκες. Η πληθώρα των μπιενάλε δεν είναι από μόνη της κάτι αρνητικό. Το ερώτημα είναι γιατί και πώς προκύπτουν, και αν καλύπτουν πραγματικές ανάγκες. Οι μπιενάλε λειτουργούν καλά μόνο όταν έχουν ουσιαστικό λόγο ύπαρξης, γερές βάσεις και υπηρετούν τον τόπο όπου διοργανώνονται, αν αφορμώνται από γνήσιες αιτίες και πραγματική αναγκαιότητα (και όχι για το μάρκετινγκ της πόλης ή για να εξυπηρετήσουν τον πολιτιστικό τουρισμό, λόγου χάρη), και όταν, επίσης, υπηρετούν το κοινό στο όποιο στοχεύουν να απευθυνθούν.

Οι πιο επιτυχημένες μπιενάλε είναι εκείνες που δεν συνθλίβονται υπό το βάρος των φιλοδοξιών τους, που δεν προσπαθούν να κάνουν τα πάντα (και να καλύψουν όλα τα κενά, είτε καλλιτεχνικά, είτε κοινωνικοπολιτικά) που δεν έχουν ασαφείς «καθολικές» ή «διεθνιστικές» βλέψεις και στόχευση. Μια μπιενάλε δεν θα είχε νόημα στο Λονδίνο, για παράδειγμα, αλλά έχει νόημα στη Ρίγα, όπου η υποδομή για τη σύγχρονη τέχνη δεν είναι πολύ ανεπτυγμένη ακόμη (πράγμα σύνηθες σε χώρες της πρώην ΕΣΣΔ που βίωσαν την επιβολή του σοσιαλιστικού ρεαλισμού). Πέραν τούτου, ήταν σημαντικό να αναλογιστούμε τι είδος μπιενάλε θέλουμε να είμαστε.

Κατερίνα Γρέγου: «Οι πιο επιτυχημένες μπιενάλε είναι εκείνες που δεν συνθλίβονται υπό το βάρος των φιλοδοξιών τους» - εικόνα 5
Ειρήνη Ευσταθίου, Other Things Happen in July besides Swimming: Bank Holiday 4, 2016. Λιθογραφία και μεταξοτυπία σε χαρτί πάνω σε αλουμίνιο, 55×57 εκ.

Η Μπιενάλε της Ρίγας, λόγου χάρη, είναι μια διεθνής μπιενάλε, αλλά πάνω απ' όλα είναι μια περιφερειακή ευρωπαϊκή μπιενάλε, στενά συνδεδεμένη με τη γεωγραφία και τη γεωπολιτική φυσιογνωμία της περιοχής όπου διοργανώνεται. Αυτό δεν σημαίνει ότι είναι απομονωμένη και εσωστρεφής, αλλά ότι δεν είναι δυνατό να περιλαμβάνει τα πάντα από πλευράς καλλιτεχνών, εθνικοτήτων κτλ. Τέτοιες σαρωτικές διεθνείς φιλοδοξίες συχνά οδηγούν τις μπιενάλε σε δειγματοληπτική αντιπροσώπευση. Πιστεύω επομένως ότι πρέπει να έχουμε συγκεκριμένη στόχευση. Η Μπιενάλε της Ρίγας -αντίθετα με πολλές μπιενάλε- δεν προσπαθεί να κάνει τα πάντα αλλά εστιάζει στην περιοχή και στην ήπειρο στην οποία συμβαίνει. Επομένως, παρά το γεγονός ότι η δουλειά μου έχει σαφώς πολιτικοκοινωνική θεματική, δεν θεώρησα ότι πρέπει να καλύψω όλα τα κακώς κείμενα στον κόσμο. Κάτι τέτοιο θα μας εμπόδιζε τελικά από το να εμβαθύνουμε σε οτιδήποτε. Ενώ πολλές μπιενάλε διοργανώνονται γύρω από μια ενδεικτική, σχηματική παρουσίαση έργων, στη Μπιενάλε της Ρίγας μεγάλος αριθμός καλλιτεχνών παρουσιάζει περισσότερα από ένα έργα, κι έτσι το κοινό έχει την ευκαιρία να ανακαλύψει την πρακτική τους σε μεγαλύτερο βάθος. Επιπλέον, έχω πλήρη συνείδηση και διατηρώ τις αποστάσεις μου από τις αμφίβολες οικονομικές συνθήκες τις οποίες δημιουργούν πολλές μπιενάλε και από την εκμετάλλευση των καλλιτεχνών και των εργαζόμενων σε αυτές

. Εκεί που η RIBOCA επιδιώκει να διαφέρει είναι στο θέμα των οικονομικών μιας μπιενάλε. Θέλησα να βάλω τις βάσεις για ένα βιώσιμο μοντέλο που βασίζεται σε σωστές πρακτικές που δίνουν προτεραιότητα στους καλλιτέχνες, την καλλιτεχνική παραγωγή και την προσεγμένηπαρουσίαση και διαμεσολάβηση της τέχνης. Παραδείγματος χάριν, όλοι οι καλλιτέχνες της Μπιενάλε αμείβονται για το έργο τους (είτε ήδη υπάρχον, είτε νέα παραγγελία), πέραν του κόστους παραγωγής και της ημερήσιας αποζημίωσης όσο βρίσκονται στη Ρίγα. Αυτή είναι μια θεμελιώδης προϋπόθεση για την καλή λειτουργία ενός τέτοιου θεσμού. Ένας άλλος τομέας στον οποίο μπορούν πραγματικά να προσφέρουν οι μπιενάλε είναι η ανάθεση καινούργιων έργων (και η οικονομική υποστήριξη της όλης διαδικασίας). Στη Μπιενάλε της Ρίγας, τα μισά έργα αποτελούν καινούργιες αναθέσεις. Τέλος, στην καλύτερη εκδοχή τους, οι μπιενάλε προωθούν κριτικές και καλλιτεχνικές πρακτικές και υποστηρίζουν καλλιτέχνες που συχνά δεν ανθούν στην αγορά της τέχνης γιατί δεν παράγουν «εύκολα», απολιτικά, εμπορεύσιμα έργα. Μια μπιενάλε που πράγματι θα προωθεί κριτικές και πιο ερευνητικές πρακτικές, είναι εκείνο που επιδίωξα να εδραιώσω στη Ρίγα.

i Ανατομία της Πολιτικής Μελαγχολίας, Art Space Pythagorion, Πυθαγόρειο, Σάμος, 4 Αυγούστου έως 30 Σεπτεμβρίου, 10:00-13:00 και 19:00-00:00. Εγκαίνια: 3 Αυγούστου 2018. Εισιτήρια: 2€ / Δωρεάν για παιδιά, φοιτητές και ανέργους ***Τα έσοδα θα διατεθούν σε μη κερδοσκοπικοπικές πολιτιστικές δράσεις στη Σάμο. Περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να βρείτε εδώ.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ

Τελευταία άρθρα Τέχνες

Κατερίνα Γρέγου: "Στο ΕΜΣΤ θέλουμε να καλλιεργήσουμε την "ιστορική συνείδηση" παρά την "εθνική""

Μια ενδιαφέρουσα συζήτηση με την καλλιτεχνική διευθύντρια του ΕΜΣΤ γύρω από την έννοια του κράτους, τις πολιτικές του έθνους και το ρόλο του εθνικού μας μουσείου.

ΓΡΑΦΕΙ: ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΖΕΥΚΙΛΗ
24/06/2022

Η Ντόρα Οικονόμου νιώθει πολύ χαρούμενη που περνάει χρόνο στο φουαγιέ του Ολύμπια μαζί με τα πράγματά της, σαν να κάνει ζαβολιά

Με αφορμή την αναδρομική της έκθεση στο φουαγιέ του Ολύμπια, Δημοτικό Μουσικό Θέατρο "Μαρία Κάλλας", η εικαστικός μάς μιλά για το πώς τα παλιά έργα όσο και τα απομεινάρια των υλικών μπορούν να νοηθούν ως λέξεις που με άλλο συντακτικό και γραμματική φτιάχνουν άλλη πρόταση.

Ο Neo Cosmos συνδυάζει καλλιτεχνικές "πρακτικές της διανόησης και του δρόμου"

Η ομάδα/δίκτυο Εργαστήριο για τα Αστικά Κοινά (LUC) που βρίσκεται πίσω από τον νέο χώρο μας μιλά για την καλλιτεχνική της έρευνα που πάει πέρα από τη φόρμα ενός χώρου πολιτισμού με εκθέσεις και εκπαιδευτικά προγράμματα.

Πέθανε η Μαρίνα Λαμπράκη - Πλάκα, διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης

Λίγοι άνθρωποι είναι τόσο ταυτισμένοι με έναν πολιτιστικό θεσμό στην Ελλάδα.

Το επιτυχημένο στοίχημα της Πειραιώς 260

Καθώς από το Υπουργείο τηρείται σιγή ιχθύος ως προς το μέλλον της καλλιτεχνικής διεύθυνσης, ελπίζουμε η μετα-Covid εποχή να είναι όσο γίνεται πιο ευνοϊκή για το Φεστιβάλ.

"The Water From Your Eye": Αναγνωστική περφόρμανς στο Tavros

Η εικαστικός Jumana Emil Abboud εμπνέεται από τις πηγές νερού και έτσι, δημιούργησε μια έκθεση αφιερωμένη στην παράδοση και τη σύγχρονη πραγματικότητα.

Εξερευνήσεις του γυναικείου σώματος στη The Breeder

Η Corrine Slade και η Deborah Segun παρουσιάζουν τις ατομικές τους εκθέσεις στη γκαλερί, εξερευνώντας η καθεμία τη γυναικεία μορφή με διαφορετικές προσεγγίσεις.