Focus

Τι είναι η ποίηση ντοκουμέντο και γιατί σήμερα είναι πιο επίκαιρη από ποτέ;

Το νέο, 16ο τεύχος του περιοδικού ποίησης ΦΡΜΚ μας προσφέρει μια σπάνια, πολύ ενδιαφέρουσα και επίκαιρη γνωριμία με το άγνωστο στους πολλούς είδος της ερευνητικής και καταγραφικής ποίησης, που μας πάει πίσω στον Αμερικανικό μεσοπόλεμο και το κραχ και φτάνει ως τις σύγχρονες τάσεις του καλλιτέχνη ως ερευνητή συνομιλώντας με άλλα καλλιτεχνικά πεδία όπως τα εικαστικά και το θέατρο.

«Θα μπορούσε να πει κανείς ότι η ποίηση ντοκουμέντο είναι η ποίηση του πραγματικού, μια non fiction ποίηση που εισπράττει τη συμβολική και συγκινησιακή αξία του στεγνού γεγονότος και της γυμνής πληροφορίας, ανακαλύπτοντας και προβάλλοντας όλη την ποιητική δύναμη του ατόφιου, του μη επεξεργασμένου, του αυθεντικού. Οι ποιητές και οι ποιήτριες συχνά αναλαμβάνουν το ρόλο του ιστορικού που προβαίνει σε μια δημιουργική και ανατρεπτική ανασύσταση των ιστορικών γεγονότων, παρεμβαίνοντας με τον δικό τους τρόπο στην αδιάκοπη ροή και την συσσώρευση της πληροφορίας, και διεκδικώντας το δικαίωμα της αφήγησης της ιστορίας από διαφορετικές και απρόσμενες οπτικές γωνίες και τρόπους.» γράφουν η Κατερίνα Ηλιοπούλου και η Γιάννα Μπούκοβα στην εισαγωγή του τεύχους δίνοντας τον ορισμό του συγκεκριμένου είδους.

Η ποίηση ντοκουμέντο είχε εμφανιστεί ήδη από το πρώτο μισό του 20ου αιώνα και γνώρισε τρεις εποχές άνθισης τη δεκαετία του ‘40 ως απάντηση στην τέχνη του ντοκιμαντέρ, το ‘60 σε διάλογο με τη χρήση του αρχείου και του ready made στα εικαστικά και στα τέλη του ‘90 με τον «πυρετό του αρχείου» και την τάση του καλλιτέχνη ως αρχαιολόγου/ερευνητή/ανθρωπολόγου στην τέχνη και την υπερπληθώρα της διαδικτυακής πληροφορίας.

Με 184 σελίδες, το ΦΡΜΚ καλύπτει περίοδο 80 ετών μεταφράζοντας έργα-σταθμοί τού είδους, γραμμένα από 23 εκπροσώπους του από διάφορες χώρες, ενώ συνοδεύονται από έργα ποίησης-ντοκουμέντο σύγχρονων Ελλήνων ποιητών και εικαστικών, και πλαισιώνονται με σχετικά δοκίμια.

Είναι ένα μεικτό είδος λογοτεχνίας που συμπεριλαμβάνει παραθέματα ή αντιγραφές κειμένων και δηλώσεων που δεν έγιναν από τον ίδιο τον ποιητή, όπως στατιστικές, επίσημα έγγραφα, ατόφιες μαρτυρίες, ειδησεογραφικά άρθρα, ιστορικές αφηγήσεις, γεωγραφικές ή λαογραφικές περιγραφές, και γενικώς κάθε είδος πληροφοριακού στοιχείου και «έτοιμου κειμένου» (found text) χρησιμοποιώντας τα ως βασικά γλωσσικά υλικά στη δομή του ποιητικού βιβλίου.

«Στα μέσα του 19ου αιώνα, ο Πόε μας έδειξε πως ο καλύτερος τρόπος για να κρύψεις κάτι είναι να το εκθέσεις σε καλή θέα. Στις αρχές του 21ου αιώνα, ο καλύτερος τρόπος για να κρύψεις κάτι είναι να το εκθέσεις ως άλλη μια ψηφίδα ενός συνεχούς θορύβου πληροφορίας. Η ποίηση ντοκουμέντο είναι πλέον η εργασία που ανασύρει μέσα από τη στεγνή άβυσσο της ασημαντότητας εκείνες τις στιγμές έκπληξης που ορίζουν τη διαφορά στον 21ο αιώνα.» Άρης Αναγνωστόπουλος

Ξεχωρίζει το εμβληματικό «Το βιβλίο των νεκρών» (1938) της Μύριελ Ρουκάιζερ, όπου η ποιήτρια και πολιτική ακτιβίστρια πήρε συνεντεύξεις από αφροαμερικανούς κυρίως εργάτες της Δυτικής Βιρτζίνια που προβλήθηκαν από πυριτίαση, μια θανατηφόρο νόσο των πνευμόνων και συνέθεσε ένα κολάζ από πραγματολογικά στοιχεία, επίσημα έγγραφα, πρακτικές από δικές και μαρτυρίες ξεσκεπάζοντας όχι μόνο τα γεγονότα αλλά και τις συγκρούσεις των διαφορετικών λόγων και φωνών και τους ρατσιστικούς και ταξικούς μηχανισμούς της φίμωσης.

«Στα έργα της ποίησης ντοκουμέντο ακούγονται οι φωνές εκείνων που δεν έχουν θέση στα επίσημα έγγραφα, εκείνων που οι φωνές συνήθως αποσιωπούνται από την κυρίαρχη ιστορική καταγραφή» σημειώνει η Ηλιοπούλου ενώ ο Άρης Αναγνωστόπουλος που συνεπιμελήθηκε το τεύχος προσθέτει ότι η ποιηση ντοκουμέντο «αναλαμβάνει αυτόν τον ταπεινό ρόλο μέσα στον πληθυσμό των φωνών που πραγματοποιούν την μνήμη και την μαρτυρία: να αναδείξει την υλική συνθήκη ενός αρχείου της νεωτερικότητας. (...) Αναζητώντας μέσα στα αρχεία της εξουσίας τις φωνές εκείνες που διανοίγουν, χωρίς να το αντιλαμβάνονται, μια χαραμάδα προς τον πλούτο και την ποικιλία αυτού που αποκαλούμε ανθρώπινο, αναλαμβάνει το ρόλο μιας νέας ιδέας περί αρχειοθέτησης.»

Άλλο ένα σημείο αναφοράς του τεύχους αποτελεί το έργο «Μαρτυρία» (1965-68) του Αμερικανού ποιητή Τσαρλς Ρέζνικοφ, που ξεκινώντας ήδη από τη δεκαετία του ‘30 επεξεργάστηκε χιλιάδες δικογραφίες υποθέσεων μεταξύ 1855 και 1915 χωρίζοντάς τες σε θέματα και γεωγραφικές περιοχές και ξεδιπλώνοντας μέσα από το έργο του την άλλη όψη της χρυσής εποχής της εκβιομηχάνισης και οικονομικής ανάπτυξης.

Είτε (ξανα)γράφει την ιστορία φέρνοντας στο προσκήνιο ζητήματα φύλου και θεσμοθέτησης («Αντικειμενιστές» της Γιάννα Μπούκοβα) είτε μας ξαναθυμίζει άλυτα προβλήματα που χρονίζουν όπως ο ρατσισμός στη σύγχρονη Αμερική του #BlackLivesMatter (σοκαριστικός μες στην απλότητά του ο «Πολίτης, ένα αμερικάνικο ποίημα» της Κλόντια Ράνκιν) η ποίηση ντοκουμέντο δεν παύει να είναι ποίηση ξεπερνώντας αυτό που ο Έντ Σάντερς στο απολαυστικό ποίημα-δοκίμιό του «Ερευνητική Ποιητική» (1976) θεωρεί ένα από προβλήματα της ποίησης - ντοκουμέντο, τη «βαρεμάρα των σωρηδόν σκουπιδο-δεδομένων» που «μπορούμε να ονομάσουμε “Το πρόβλημα των νεών καταλόγου”.Δηλαδή το είδος βαρεμάρας στο οποίο εμπίπτει ο αναγνώστης σερνάμενος μες στης Ιλιάδας την β’ ραψωδία, η οποία αναγουλιάζει ακόμη και τους πιο δεκτικούς με μια ατελείωτη περιγραφική παρέλαση από δακτυλικά ντάα-ντα-ντα-ντάα-ντα-ντα - με τα ονόματα όλων των πλοιάρχων, φυλάρχων και μαστροχαλαστάδων, με τα πλοία που καθένας τους είχε στα χέρια του, με όλη αυτή την στρατιωτική παράταξη των Αχαιών που έπλευσαν για την Τροία».

Ακριβώς σε αυτήν την αναμέτρηση με την (πληγωμένη) ειδησεογραφία, στην εποχή της υπερσυσσώρευση της εικόνας και της πληροφορίας και των fake news, η δύναμη της (ποιητικής) τέχνης να ανασύρει και να εκθέτει με έναν άλλο, «λοξό» τρόπο τα marginalia που έχουν σημασία, να διεκδικεί την εκ νέου αφήγηση έχει σημασία. Ή όπως γράφει ο Αναγνωστόπουλος: «Στα μέσα του 19ου αιώνα, ο Πόε μας έδειξε πως ο καλύτερος τρόπος για να κρύψεις κάτι είναι να το εκθέσεις σε καλή θέα. Στις αρχές του 21ου αιώνα, ο καλύτερος τρόπος για να κρύψεις κάτι είναι να το εκθέσεις ως άλλη μια ψηφίδα ενός συνεχούς θορύβου πληροφορίας. Η ποίηση ντοκουμέντο είναι πλέον η εργασία που ανασύρει μέσα από τη στεγνή άβυσσο της ασημαντότητας εκείνες τις στιγμές έκπληξης που ορίζουν τη διαφορά στον 21ο αιώνα.»

Στο τεύχος που διατίθεται και online ή σε επιλεγμένα βιβλιοπωλεία μεταφράζονται –συχνά για πρώτη φορά στα ελληνικά– ποιήματα 23 σημαντικών εκπροσώπων του είδους. Ανάμεσά τους, οι: James Agee, Paul Auster, René Char, Bob Dylan, Claudia Rankine, Charles Reznicoff, Muriel Rukeyser, C.D. Wright, Denise Levertov, Ko Un, William Carlos Williams. Το αφιέρωμα συμπληρώνεται από δείγματα της ποίησης-ντοκουμέντο σύγχρονων Ελλήνων ποιητών και εικαστικών και σχετικά δοκίμια.

Δείτε εδώ τα περιεχόμενα αναλυτικά.