Συνέντευξη: Ιάσονας Τσάκωνας

Re-Maping the city

Από -

Ο άνθρωπος πίσω από την έντονη –τα τελευταία χρόνια– αρχιτεκτονική και εικαστική κινητικότητα σε Κεραμεικό και Μεταξουργείο μιλά στη Δέσποινα Ζευκιλή ξεδιαλύνοντας τους αστικούς μύθους γύρω από το πρόσωπό του και την παρέμβασή του στην περιοχή. Αφορμή το ReΜap 3, που από αυτήν την εβδομάδα και για ενάμιση μήνα μάς καλεί σε έναν περίπατο με πάνω από 40 εκθέσεις, σύσσωμη την τοπική σκηνή αλλά και σημαντικές διεθνείς συμμετοχές.

banner

O Ιάσονας και οδός Ιάσονος, ο άνθρωπος που έβγαλε λεφτά αγοράζοντας και πουλώντας κτίρια στο Αζερμπαϊτζάν και ήρθε να αγοράσει το Μεταξουργείο διώχνοντας τους μετανάστες, ο φιλότεχνος που παραχωρεί κτίρια σε καλλιτέχνες κι επιμελητές, ο ιδιώτης που έρχεται να υποκαταστήσει την πολιτεία αναθέτοντας μελέτες για το μέλλον της περιοχής σε ξένα πανεπιστήμια και προκηρύσσοντας διαγωνισμούς… Σε μια πόλη όπου η εμπειρία από gentrification projects περιορίζεται σε φαινόμενα του τύπου «Ψυρρή» και «Γκάζι», όταν ο Ιάσονας Τσάκωνας άρχισε να δραστηριοποιείται στο Μεταξουργείο αγοράζοντας κτίρια με σκοπό την εκμετάλλευσή τους, ενώ παράλληλα φιλοξενούσε διάφορες καλλιτεχνικές εκδηλώσεις, έγινε το επίκεντρο έντονων συζητήσεων και αστικών μύθων, προκαλώντας έτσι τόσο το ενδιαφέρον όσο και τη δυσπιστία μέρους της καλλιτεχνικής και της αρχιτεκτονικής κοινότητας αλλά και την αμηχανία των δημόσιων φορέων. Κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί τις αμφιλεγόμενες πτυχές που κρύβει κάθε «ανάπλαση», ιδιαίτερα όταν η πολιτεία μοιάζει να απουσιάζει – πρόκειται άλλωστε για έναν διεθνή διάλογο που είναι σκόπιμο να γίνει πιο εντατικά κι εδώ. Με το τρίτο ReMap στα σκαριά όμως, κι έχοντας φιλτράρει εδώ και χρόνια τις ιδέες του μέσα από την επαφή με διαφορετικούς εκπροσώπους των δημιουργικών δυνάμεων της πόλης (και όχι μόνο), ο Ιάσονας Τσάκωνας είναι σίγουρα κάτι πολύ περισσότερο από έναν real estate developer. Τον πετύχαμε μέσω Skype στην Αντίπαρο, άλλον έναν τόπο στον οποίο έβαλε ανεξίτηλα τη σφραγίδα του. Η δημιουργία ενός πρότυπου «αρχιτεκτονικού χωριού» παραθεριστικών κατοικιών εκεί, που ωστόσο δεν αλλοιώνουν το κυκλαδίτικο τοπίο, έφερε ξανά στη μόδα το πάλαι ποτέ νησί των campers κι έκανε την αυγουστιάτικη έξοδο στο κεντρικό στενό να θυμίζει Γκάζι. Θα ήταν προτιμότερο να γεμίσει το βουνό κακοφτιαγμένες μεζονέτες; Είπαμε, κάθε ανάπλαση έχει πολλές διαφορετικές πλευρές…

Πώς απαντάς σε όσους υποστηρίζουν ότι χρησιμοποιείς την τέχνη ως όχημα για να ανεβάσεις την αξία των κτιρίων στο Μεταξουργείο; Άκουσα ότι φοιτητές του Πολυτεχνείου αρνήθηκαν να παρακολουθήσουν μια διάλεξη στην οποία είχες προσκληθεί.
Κάποιοι μπορεί να πιστεύουν ότι ο Steve Jobs έκλεψε τον κόσμο… Θα ήμουν τρομερά μαζοχιστής αν χρησιμοποιούσα την τέχνη για να κάνω κάτι άλλο. Όλα ξεκινούν από το προσωπικό μου ενδιαφέρον. Ως επί το πλείστον, η σύγχρονη αρχιτεκτονική στην Αθήνα είναι κακή. Μεγάλο μέρος της πόλης έχει καταστραφεί επειδή δεν υπάρχει σχέδιο. Η πόλη πρέπει να αναπτυχθεί, χρειάζονται κεφάλαια, πρέπει να έρθουν επενδυτές. Το θέμα είναι πώς μπορούμε όλοι μαζί να μάθουμε περισσότερα μέσα από αυτήν τη διαδικασία. Η ανάπτυξη συντελείται σε πολλά επίπεδα, ένα από αυτά είναι το εκπαιδευτικό, το οποίο για μένα είναι βασικό, γι’ αυτό κι έχω καλέσει δύο ξένα πανεπιστήμια να κάνουν μελέτες για το Μεταξουργείο, σε συνεργασία με Έλληνες φοιτητές. Το να αναθέτει, βέβαια, ένας ιδιώτης πανεπιστημιακές μελέτες μπορεί να θεωρηθεί μεμπτό από κάποιους στο ελληνικό ακαδημαϊκό σύστημα. Ύστερα από προσπάθειες που έχω κάνει μαζί με άλλους, όπως το ReMap, η Oliaros, η Πρότυπη Γειτονιά ΚΜ, έχει καταστεί σαφές ότι δεν παίζω αεριτζίδικα παιχνίδια και οι δραστηριότητές μου είναι ανοιχτές σε όλους. Δεν είναι τυχαίο ότι η πρόταση της Oliaros εγκρίθηκε από το πρόγραμμα Jessica της Ευρωπαϊκής Ένωσης για αναπλάσεις στο κέντρο των πόλεων από ιδιώτες.

Πώς ξεκίνησε το ενδιαφέρον σου για το Μεταξουργείο;
Το 2001, επιστρέφοντας ύστερα από χρόνια στην Ελλάδα, αναζητούσα ένα χώρο για να εγκατασταθώ στο ευρύτερο κέντρο και να μετακινούμαι με ποδήλατο. Ένας φίλος μού έδειξε το σημερινό μου γραφείο, γωνία Μυλλέρου και Κεραμεικού. Το ανακαίνισα και το μετέτρεψα σε έναν πολυχώρο, ψάχνοντας έναν τρόπο να ενταχθώ στην πόλη και να αποκτήσω ενεργό ρόλο. Προσωπικά πιστεύω ότι οι πόλεις κάνουν κύκλους. Το είχα δει στο Μπακού και στη Νέα Υόρκη και το έβλεπα και στην Αθήνα τα τελευταία χρόνια. Η πόλη ακολουθούσε μια καθοδική πορεία και το Μεταξουργείο ήταν ένα σημείο όπου θα μπορούσε να ξεκινήσει κάτι καινούργιο. Υπήρχαν πολλά ερείπια και κενά οικόπεδα κι ένα από τα πιο ισχυρά σχέδια πόλης, το οποίο φαινόταν να έχει τις σωστές βάσεις.

Πώς βλέπεις πλέον το όλο project κοιτάζοντας πίσω;
Αυτό το οποίο συνειδητοποίησα είναι ότι η πόλη είναι πολύ περίπλοκη υπόθεση και όταν υπάρχουν πολλοί εταίροι πρέπει να οριστεί κάποιος ρυθμιστής από την πλευρά του κράτους. Στην περίπτωση του Μεταξουργείου υπάρχει ένα αρκετά σοβαρό κενό στην οργάνωση, παρότι τώρα τελευταία, με τον νέο δήμαρχο και τον Οργανισμό Ρυθμιστικού Σχεδίου Αθήνας του Γιάννη Πολύζου, τα πράγματα δείχνουν να αλλάζουν. Άλλωστε έχει γίνει σαφές πλέον ότι κάτι έχει πάει στραβά γενικότερα στη χώρα. Ήμασταν κολλημένοι σε αστικούς μύθους. Ενώ θέλουμε ανάπτυξη, ο επιχειρηματίας αντιμετωπίζεται ως κάτι κακό, ενώ ακόμη και όταν υπάρχει το πλαίσιο συχνά δεν εφαρμόζεται, όπως στην περίπτωση των οίκων ανοχής. Ο παράγοντας «ανάπτυξη» πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη, αφού η πόλη συνδέεται άμεσα με την οικονομία.

Εντέλει, πέρα από τις μελέτες και τους διαγωνισμούς, τι έχει γίνει στο Μεταξουργείο;
Για να γίνει κάτι στο Μεταξουργείο πρέπει να αναλάβει τις ευθύνες του ο ρυθμιστής της ασφάλειας, της καθαριότητας, των χρήσεων γης, έτσι ώστε να μπορέσουν να βρεθούν οι επενδυτές. Θέλουμε να δούμε πράξεις για να συνεχίσουμε να ξοδεύουμε χρήματα στην περιοχή.

Πάντως, τα παραδείγματα γειτονιών στο εξωτερικό που ξεκίνησαν με μια καλλιτεχνική αύρα κι εξελίχθηκαν σε πάρκα πολυεθνικών είναι πολλά…
Αυτή είναι η μεγάλη πρόκληση. Εγώ έχω μια μάλλον ρομαντική εκδοχή στο μυαλό μου. Σκέψου το Notting Hill, για παράδειγμα, που δεν έχει εξελιχθεί σε mega mall. Σίγουρα είναι επίφοβο και θέλει χειροτεχνία. Ιδιαίτερα όταν δεν προέρχεται από κάποιον δημόσιο ρυθμιστή αυτή η χειροτεχνία, είναι πολύ δύσκολο να αποδείξεις ότι δεν είσαι ελέφαντας. Πρέπει να υπάρχει ένα πλαίσιο ώστε οποιοσδήποτε όπως έγώ να μπορεί να προσθέσει στην πόλη. όχι να βρίσκομαι συνέχεια απολογούμενος.

Ποιο είναι το όραμά σου για το Μεταξουργείο;
Το Μεταξουργείο έχει γερές βάσεις σε επίπεδο κοινωνικό. Ο κόσμος που έρχεται εδώ έχει μια δεδομένη ποιότητα, ο ίδιος ο χώρος έχει μια αύρα. Σε επίπεδο αστικού τοπίου μού βγάζει ενέργεια για το μέλλον. Το θέμα είναι πώς το κενό, που είναι άφθονο στην περιοχή, μπορεί να σχεδιαστεί πάνω στις υπάρχουσες βάσεις, κοινωνικές και αστικές, έτσι ώστε να αποτραπούν η προαστιοποίηση και η έξοδος από το κέντρο της πόλης. Για να λειτουργήσει, βέβαια, με βάση την κατοικία το Μεταξουργείο, πρέπει να νιώθεις καταρχάς ασφαλής. Πολλές οικογένειες εγκαταλείπουν την περιοχή, μην κοιτάς εμένα που μου έχουν κλέψει τέσσερις φορές το ποδήλατο και παραμένω. Ύστερα από πολλές συζητήσεις με κατοίκους κι επιστήμονες, πιστεύω ότι υπάρχει μέλλον για το Μεταξουργείο.

banner

Ας μείνουμε στο ReMap. Τι το ξεχωριστό έχει φέτος;
Φέτος το πρόγραμμα είναι πιο διευρυμένο. Ενώ άλλες χρονιές απευθύναμε προσκλήσεις για συμμετοχή, φέτος ξεπεράσαμε τις εκατό αιτήσεις. Έπρεπε, λοιπόν, να επιλέξουμε ανάμεσα σε αυτές κρατώντας μια ισορροπία ανάμεσα στις γκαλερί και στα ανεξάρτητα projects. Είναι σημαντικό ότι έχουμε πολλές τοπικές συμμετοχές από τους χώρους του Μεταξουργείου αλλά και από καταξιωμένες ή και πιο φρέσκες γκαλερί από το εξωτερικό και –επιτέλους!– τους πρώτους σπόνσορες. Το ReMap έχει αποκτήσει διεθνή δυναμική. αν και πολύ low budget, αποπνέει θετική ενέργεια. Δεν είναι τυχαίο που δύο έγκυρες διεθνείς εκδόσεις, όπως το «Time» και το «Monocle Mediterraneo», αναφέρθηκαν σε αυτό ως μια θετική πρωτοβουλία μες στον αρνητισμό της εποχής. Σε εποχές κρίσης μια τέτοια ενέργεια έχει να προσθέσει πολλά στην πόλη και την όλη ψυχολογία της.

Δεν περιορίστηκες όμως στο Μεταξουργείο. Πες μας για την περίπτωση της Αντιπάρου.
Κι εδώ όλα ξεκίνησαν από προσωπικό ενδιαφέρον: έψαχνα ένα νησί για να φτιάξω ένα σπίτι. Βλέποντας πώς εξελίσσονται τα πράγματα στις Κυκλάδες, και ακολουθώντας σε μεγάλο βαθμό το μοντέλο του εργολάβου μεζονέτας, θέλησα να επέμβω σε ευρύτερες περιοχές του νησιού και να προτείνω ένα μοντέλο σπιτιών μέσα σε μεγάλα οικόπεδα. Δεδομένου του προφίλ της Αντιπάρου, με την κουλτούρα του κάμπινγκ και των rooms to let, ήταν θέμα χρόνου να αναπτυχθεί και το υπόλοιπο κομμάτι, θέλησα λοιπόν δουλεύοντας με συνομήλικους και φίλους αρχιτέκτονες να το διαμορφώσουμε με βάση ένα συγκεκριμένο πλάνο. Σήμερα μάλιστα ορισμένοι από αυτούς, όπως οι Deca και ο Θωμάς Δοξιάδης, έχουν πάρει βραβεία για το εδώ project.

Ψάχνεις, λοιπόν, για την επόμενη Αντίπαρο;
Πάντα ψάχνω. Η Αντίπαρος πήγε πολύ καλά και συζητάμε να κάνουμε κάτι ανάλογο στην Ελβετία.

ReMap ID

Με έντονη την παρουσία της τοπικής κοινότητας (από την Πινακοθήκη του Δήμου Αθηναίων, την Ταινιοθήκη και την Atopos μέχρι τα θέατρα Άττις και Συνεργείο), συμμετοχές αρκετών από τις πιο ενδιαφέρουσες ελληνικές γκαλερί, ανεξάρτητα projects από καλλιτέχνες κι επιμελητές και σημαντικές μετακλήσεις γκαλερί από το εξωτερικό, το 3ο ReMap φιλοξενεί στις 12/9-30/10 περισσότερες από 40 εκθέσεις σε αναξιοποίητους χώρους της γειτονιάς – από παλιά νεοκλασικά μέχρι κενά οικόπεδα και μπαλκόνια. Παράλληλα με το κεντρικό εκθεσιακό πρόγραμμα, μια σειρά από performances, δημιουργικά εργαστήρια κι εκδηλώσεις θα πραγματοποιείται σε διάφορους χώρους της περιοχής. Στην Πλατεία Αυδή θα λειτουργεί ο κεντρικός χώρος πληροφοριών του ReMap 3, στην αυλή ενός παλιού σπιτιού, σχεδιασμένος από το αρχιτεκτονικό γραφείο Antonas Office, ένα hub με ελεύθερη πρόσβαση στο Internet και προσωρινό βιβλιοπωλείο τέχνης. Αναλυτικές πληροφορίες θα βρείτε στο www.remapkm.org.