Παραμένει η Documenta η σημαντικότερη έκθεση στον κόσμο;

Από -

Η διεθνής έκθεση, που πραγματοποιείται ανά πενταετία (από το 1955) στο Κάσελ, ταυτίστηκε με τη μεταπολεμική αναγέννηση της Γερμανίας και της Ευρώπης, συνδέθηκε με καλλιτέχνες όπως ο Joseph Beuys και πιο πρόσφατα ανέδειξε το ρόλο του επιμελητή σε πρωταγωνιστή της εκθεσιακής εμπειρίας, επηρεάζοντας έτσι τα διεθνή εικαστικά δρώμενα όσο λίγες εκθέσεις. Η 13η διοργάνωσή της όμως φαίνεται να είναι από τις πιο αδύναμες στην πρόσφατη ιστορία του θεσμού, κάνοντάς μας να αναρωτηθούμε σε τι διαφέρει πλέον από το χάρτη των μπιενάλε και μεγάλων εκθέσεων, όπως έχει διαμορφωθεί στις μέρες μας.

Καθώς το ανεπαίσθητο αεράκι –έργο του Ryan Gander– σε υποδέχεται στο αχανές άδειο ισόγειο του μουσείου Fridericianum, το πιο ιστορικό venue της Documenta αποκτά προς στιγμήν διαστάσεις statement. Μοιάζει με σημείο περισυλλογής ως προς την ίδια την πορεία και τη σημερινή ταυτότητα ενός από τους πιο σημαντικούς εικαστικούς θεσμούς στον κόσμο. Σε αυτόν τον τεράστιο, κενό άσπρο χώρο η βιτρίνα με τα τρία μικρά μπρούτζινα γλυπτά του Julio Gonzalez (είναι παρουσιασμένα ακριβώς όπως στην Documenta του 1959, η οποία με τίτλο «Η τέχνη μετά το 1945» εστίαζε στην ανασύσταση της Ευρώπης και της Γερμανίας) ανοίγουν διάλογο με το ντοκιμαντέρ του Khaled Hourani, που καταγράφει την πρώτη παρουσίαση ενός πίνακα του Picasso στην Παλαιστίνη τον περασμένο Ιούνιο. Θέτοντας ερωτήματα όπως «Πώς ένα έργο τέχνης μπορεί να γίνει αφορμή να ξεδιπλωθούν και να διερευνηθούν σχέσεις ισχύος;» και «Τι απέμεινε τελικά από τα διακυβεύματα του μοντερνισμού στο σημερινό παγκοσμιοποιημένο και ακόμη πολιτικά ταραγμένο διεθνές γίγνεσθαι;» Η «συζήτηση» αυτή συνεχίζεται στο χώρο της Rotunda, όπου έχει στηθεί μια έκθεση μες στην έκθεση, «Το μυαλό της Documenta 13» όπως την αποκαλούν, με αντικείμενα διαφορετικών προελεύσεων κι έργα τέχνης τα οποία παρουσιάζονται συμπιεσμένα σε ένα μικρό χώρο σαν μια σύνοψη της επιμελητικής πρότασης της Carolyn Christov-Bacargiev και των συνεργατών της. Μικροσκοπικές πέτρινες πριγκίπισσες με αποσπώμενα μέλη της 3ης π.Χ. χιλιετίας από το σημερινό Βόρειο Αφγανιστάν, προσωπικά αντικείμενα που πήρε η φωτογράφος Lee Miller από το διαμέρισμα του Χίτλερ όταν το επισκέφθηκε για να το φωτογραφίσει, ένα κατεστραμμένο από την υγρασία πρώιμο σχέδιο του Gustav Metzger που βρέθηκε πρόσφατα σε μια βαλίτσα, η φωτογραφία μιας ειδυλλιακής «bomb pond» (λίμνη από βόμβες), όπως ονομάζονται στη γλώσσα των Khmer αυτά τα σχεδόν καρτποσταλικά σήμερα ίχνη του πολέμου του Βιετνάμ, αποτελούν μόνο μερικά από τα κρυμμένα, διφορούμενα, τραυματισμένα αντικείμενα (του πόθου) που έχουν συγκεντρωθεί εδώ. 

Αυτή η νοσταλγική και συνάμα εξεταστική ματιά στο παρελθόν ή το ταραγμένο σήμερα, με έναυσμα ένα έργο τέχνης ή ένα αντικείμενο που μας προκαλεί το ενδιαφέρον (πιθανώς για «λάθους» λόγους) χαρακτηρίζει μερικές από τις πιο δυνατές στιγμές της φετινής έκθεσης. Στο ίδιο πλαίσιο ξεχωρίζει και η κοινή παρουσίαση του άτλαντα του Alighiero Boetti και του βίντεο του Mario Garcia Torres, που αναζητά σε αρχειακό υλικό τα ίχνη του μυθικού «Hotel One» το οποίο είχε ιδρύσει ο Boetti στην Καμπούλ το ’71. Το Αφγανιστάν, όπου η Ιστορία διαρκώς ξαναγράφεται και τα ίχνη του παρελθόντος είναι δυσεύρετα και δυσανάγνωστα, αποτελεί σημείο αναφοράς για όλη την έκθεση – μάλιστα, στην Καμπούλ θα παρουσιαστεί ένα μέρος της. Αν το στενό γυάλινο «κλουβί» της Rotunda μοιάζει να ανοίγει διάλογο με το εννοιολογικό υπόβαθρο των προηγούμενων τριών εκθέσεων του θεσμού (παγκοσμιοποίηση, τέχνη και πολιτική, μετα-αποικιακή ματιά, το έργο τέχνης ως φορέας της Ιστορίας κ.λπ.), δυστυχώς όσο απομακρύνεσαι από το Fridericianum και μετακινείσαι από venue σε venue και από pavilion σε pavilion, η ατμόσφαιρα και η δυναμική της εναρκτήριας σεκάνς υποχωρούν. Η δήλωση της επιμελήτριας ότι πρόκειται για μια έκθεση χωρίς concept, θέλοντας πιθανόν να διαφοροποιηθεί από ένα θεσμό που έχει ταυτιστεί με τη θεωρία και τον επιμελητικό λόγο, αφήνει πολλές επιλογές ξεκρέμαστες: η παραγγελία αρκετών νέων έργων με θέμα το Κάσελ (εκτός κι αν ακόμη και η Documenta έχει ανάγκη από τοπική θεματολογία για να εξασφαλίσει χρηματοδότες) αλλά και η βεβιασμένη προσπάθεια πολλών έργων να συνδέσουν τη Γερμανία (και ειδικότερα το Κάσελ) με το Αφγανιστάν – π.χ. το «What dust will rise?» του Michael Rakowitz, ο οποίος κατασκεύασε, σε συνεργασία με Αφγανούς τεχνίτες, από τοπική πέτρα με την παραδοσιακή τεχνική μέρος των κατεστραμμένων βιβλίων μιας βιβλιοθήκης του Κάσελ που βομβαρδίστηκε το 1941. Η απλοϊκή αυτή προσπάθεια σύνδεσης της πρόσφατης καταστροφής της πολιτιστικής κληρονομιάς του Αφγανιστάν με μια μικρότερου βεληνεκούς παράπλευρη απώλεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου κρύβει μια προσπάθεια ομογενοποίησης και απλοποίησης της Ιστορίας, που αντιμετωπίζεται ως επαναλαμβανόμενος κύκλος τραυμάτων. Πράγμα που –αν δούμε την έκθεση συνολικότερα– μοιάζει να υπονοεί μια σχεδόν αποικιοκρατική ματιά. Αν οι πριν από 10-15 χρόνια διοργανώσεις εξέφραζαν την ανάγκη για ένα ξαναγράψιμο της πρόσφατης ιστορίας της τέχνης, πέρα από την κυρίαρχη δυτική αφήγηση και στο πλαίσιο του τότε οράματος της παγκοσμιοποίησης, η συγκεκριμένη προσέγγιση μοιάζει να υπονοεί μια κλεισμένη στον εαυτό της Γερμανία, αμήχανη ακόμη και στο επίπεδο μιας εικαστικής διοργάνωσης να λειτουργήσει ως πλατφόρμα ανταλλαγής απόψεων και προβληματισμού για το τι συμβαίνει στον κόσμο. 

Επιπλέον, η εξόφθαλμα περιγραφική σχέση αρκετών έργων με τον τόπο παρουσίασής τους (η βιτρίνα του Mark Dion μαζί με έργα περιβαλλοντικής ευαισθησίας στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας, οι παιδικές φαντασιώσεις του Nedko Solakov στο Μουσείο Γκριμ κ.λπ.) δίνει στην έκθεση ένα χαρακτήρα θεματικού πάρκου, ο οποίος, αν και συνηθισμένος σε διοργανώσεις που φιλοδοξούν να μιλήσουν σε ένα ευρύτερο κοινό, κάνει ακόμη πιο αδύναμη την όποια ταυτότητα της συγκεκριμένης πρότασης. Το ίδιο αποτέλεσμα έχει και ο διασκορπισμός πολλών projects στο πάρκο: έργα που μιλούν για ένα διαφορετικό σήμερα στην άλλη άκρη του κόσμου, όπως τα ιδιότυπα ημερολόγια καταστρώματος που στέλνουν μεταξύ τους με το κινητό, εν είδει ψυχαγωγίας, οι ναυτικοί στην Ινδία (CAMP, «The Boat Modes», 2012), αδυνατούν να ανοίξουν διάλογο με εγκεφαλικές ασκήσεις οικειοποίησης της τοπικής κληρονομιάς όπως το «Clocked Perspective» (2012) του Anri Sala, που αναλαμβάνει να «διορθώσει την προοπτική» του ρολογιού το οποίο απεικονίζεται σε έναν πίνακα ζωγραφικής της συλλογής του μουσείου Orangerie – μία από τις πολλές περιπτώσεις σημαντικών καλλιτεχνών που συμμετέχουν σε αυτήν την Documenta με ήσσονος σημασίας έργα, κάνοντας έτσι την αποτυχία της έκθεσης ακόμη μεγαλύτερη. 

Ευχαριστούμε την Easyjet (www.easyjet.com) για την πραγματοποίηση του ταξιδιού. 

Σχετικά Θέματα

Εντυπώσεις από τη documenta 14 στο Κάσελ - μέρος γ’

12/06/2017

Εντυπώσεις από τη documenta 14 στο Κάσελ - μέρος γ’

Λίγη ακόμη documenta 14 πριν επιστρέψουμε στην Αθήνα, ενώ η έκθεση άνοιξε και επίσημα τις πόρτες της το Σάββατο 10/6 παρουσία του Προέδρου της Δημοκρατίας Προκόπη Παυλόπουλου, του Δημάρχου Αθηναίων Γιώργο Καμίνη και των Γερμανών ομολόγων τους.

All-day & night γνωριμία με τη documenta στο Γκαίτε

18/10/2016

All-day & night γνωριμία με τη documenta στο Γκαίτε

Το Ινστιτούτο Γκαίτε αναλαμβάνει να μας μυήσει στην ιστορία του κορυφαίου εικαστικού θεσμού, αρχίζοντας με ένα ολοήμερο event, το Σάββατο 22/10 που περιλαμβάνει από προβολές και ομιλίες μέχρι DJ set.

Paul B. Preciado, documenta14: «Αν δεν εξασκήσουμε την ελευθερία θα τη χάσουμε»

07/09/2016

Paul B. Preciado, documenta14: «Αν δεν εξασκήσουμε την ελευθερία θα τη χάσουμε»

Ο επιμελητής του Προγράμματος Δημοσίων Δράσεων της documenta14 μας μιλά για τις «Ασκήσεις Ελευθερίας» και τη Βουλή των Σωμάτων που στήνεται στο Κέντρο Τεχνών στο Πάρκο Ελευθερίας του Δήμου Αθηναίων (14-24/9).

«Μαθαίνοντας από την documenta» στο Πάντειο

24/05/2016

«Μαθαίνοντας από την documenta» στο Πάντειο

Η εναρκτήρια εκδήλωση του διεθνούς ερευνητικού προγράμματος “Μαθαίνοντας από την documenta” θα γίνει την Πέμπτη 2 Ιουνίου και ώρα 17:00 - 22:00 στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.

Aπευθείας πτήσεις μεταξύ Αθήνας και Κάσελ για τη documenta 14 ανακοίνωσε η Aegean Airlines

11/03/2016

Aπευθείας πτήσεις μεταξύ Αθήνας και Κάσελ για τη documenta 14 ανακοίνωσε η Aegean Airlines

Η Aegean Airlines είναι η πρώτη αεροπορική εταιρεία που γίνεται επίσημος συνεργάτης στην ιστορία της documenta. 

Hila Peleg: «Η documenta 14 πρέπει να ενεργοποιήσει εκ νέου τις κριτικές καλλιτεχνικές παραδόσεις»

11/02/2016

Hila Peleg: «Η documenta 14 πρέπει να ενεργοποιήσει εκ νέου τις κριτικές καλλιτεχνικές παραδόσεις»

Η ιδρύτρια του πρωτοπόρου ως προς την δια-καλλιτεχνική αξιοποίηση ιστορικών ντοκουμέντων Berlin Documentary Forum και μέλος πλέον της επιμελητικής ομάδας της documenta 14 μιλά στη Δέσποινα Ζευκιλή για τα «ζωντανά ντοκουμέντα» και τα έργα τέχνης που δημιουργούν ένα χώρο όπου η ιστορία είναι εύθραυστη.

Monika Szewczyk: «Η documenta 14 μοιάζει με μια “πραγματική αλληγορία” για τον κόσμο»

08/10/2015

Monika Szewczyk: «Η documenta 14 μοιάζει με μια “πραγματική αλληγορία” για τον κόσμο»

Ερχόμενη από το Σικάγο της community art στο λόφο του Φιλοπάππου για να μάθει από την Αθήνα, η επιμελήτρια της documenta 14 μας δίνει τη δική της άποψη για το στοίχημα του Adam Szymczyk, αλλά και για την επιμέλεια γενικότερα.

Hendrik Folkerts: «αντί να παρέχει μια ενιαία συνεκτική αφήγηση, η documenta 14 γίνεται performative»

18/03/2015

Hendrik Folkerts: «αντί να παρέχει μια ενιαία συνεκτική αφήγηση, η documenta 14 γίνεται performative»

Ο φεμινιστής Ολλανδός επιμελητής μιλά για το πώς η documenta 14 γίνεται πιο performative, αλλά και για τα αποτελέσματα των εκτεταμένων περικοπών στον πολιτισμό που άλλαξαν τη σκηνή της χώρας του.

Dieter Roelstraete: «H documenta 14 ψάχνει στην Αθήνα κάτι περισσότερο από το αντικείμενο της οικονομικής καταστροφοφιλίας»

12/01/2015

Dieter Roelstraete: «H documenta 14 ψάχνει στην Αθήνα κάτι περισσότερο από το αντικείμενο της οικονομικής καταστροφοφιλίας»

Οι επιμελητές της documenta 14 εγκαταστάθηκαν στην Αθήνα και στο Κάσελ ξεκινώντας τις προετοιμασίες της κορυφαίας έκθεσης που θα μοιραστεί στις δύο πόλεις.

Quinn Latimer: «Οι εκδόσεις της documenta 14 θα αντανακλούν το πώς η γλώσσα μπορεί να γίνει εργαλείο πολιτικής αλλαγής»

17/12/2014

Quinn Latimer: «Οι εκδόσεις της documenta 14 θα αντανακλούν το πώς η γλώσσα μπορεί να γίνει εργαλείο πολιτικής αλλαγής»

Η Αμερικανίδα ποιήτρια και κριτικός τέχνης που ορίστηκε επιμελήτρια των εκδόσεων της documenta 14 μιλά σε αποκλειστικότητα για τα σχέδιά της και τάσσεται υπέρ της παιδαγωγικής στροφής της τέχνης έναντι της επιστροφής της ομορφιάς.