Ρεπορτάζ

Πάμε μια βόλτα από τα διαδικτυακά «πλάσματα» στο υπόγειο της Στέγης;

Πατ, πατ. Πατ, πατ. Καθώς κατεβαίνω στο υπόγειο της Στέγης Ιδρύματος Ωνάση, τα βήματα απ’ το ψηφιακό άβαταρ που επέλεξα –ένα χαριτωμένο κροκοδειλάκι με αστεία μικρά ματάκια– ακούγονται στα ακουστικά. Για την παρουσίαση του «Creatures in a series of tubes», της έκθεσης με διεθνείς καλλιτέχνες από την πλατφόρμα European Media Art Platform (EMAP), η Στέγη έφτιαξε ένα περιβάλλον καθ’ ομοίωση του φυσικού της χώρου, όπου μπορείς να περιηγηθείς πατώντας πλήκτρα (με το G μπαίνεις σε flight mode), να πιάσεις κουβέντα με άλλους επισκέπτες και γενικά να κάνει λίγο χαβαλέ – ειδικά αν διαθέτεις εξάρτημα VR.

«Η επιρροή του ανθρώπου στον πλανήτη έχει ονομαστεί "Ανθρωπόκαινος" εξαιτίας του αποτυπώματός μας, αλλά μήπως βρισκόμαστε ήδη πέρα από αυτήν την περίοδο;», διερωτάται το εισαγωγικό κείμενο της έκθεσης κι οι καλλιτέχνες που συμμετέχουν απαντούν, προσεγγίζοντας με ερευνητικές πρακτικές τις σύνθετες δομές μέσα στις οποίες ενυπάρχουμε. Είτε αυτό λέγετε αλγόριθμοι, φόρουμ και μεγάλες πλατφόρμες, είτε κατακλυσμικά ερεθίσματα και άγνωστα δεδομένα. Μιλήσαμε με τους συμμετέχοντες και παραθέτουμε ένα τουρ στα «πλάσματα» που είδαμε μέσα απ’ τα αστεία μας μικρά ματάκια.

Έχετε σκεφτεί πόσος όγκος δεδομένων ασχολείται με το προσωπικό μας γούστο, αν μας αρέσει το τάδε ή το δείνα σπορ, αν φοράμε ακριβά ρούχα ή παπούτσια, αν είμαστε της κονσόλας ή του υπολογιστή, αν διαβάζουμε, αν ακούμε μουσική, τι μουσική ακούμε, εν πολλοίς τι ανάγκες έχουμε; Η Joana Moll –μια εικαστικός-ερευνήτρια από την Ισπανία που συχνά καταπιάνεται με την υλικότητα του ίντερνετ–, πηγαίνοντας να αγοράσει ένα βιβλίο στο Amazon ανακάλυψε πως κάθε πελάτης (όπως και η ίδια) ήταν αναγκασμένος να περάσει με τη ροδέλα του δεκάδες προτεινόμενα προϊόντα, τα οποία θεωρεί η πλατφόρμα πως ταιριάζουν στις προτιμήσεις του.

Αυτό αντιστοιχεί σε 8.724 σελίδες κώδικα (εάν τον εκτυπώσεις) και 87.33Mb χωρητικότητας στον κυβερνοχώρο, όπως αποκαλύπτει η Moll στο πρότζεκτ της «The Hidden Life of an Amazon User» (2019), διότι για να τα τροφοδοτήσει ο αλγόριθμος όλα αυτά τα στοιχεία αντλεί πληροφορίες από κάθε «αποτύπωμα» του χρήστη το τελευταίο διάστημα.

«Το επιχειρηματικό μοντέλο της Amazon είναι εμμονικά εστιασμένο στον πελάτη», λέει η ίδια, «τέτοιες στρατηγικά βασίζονται στις φαινομενικά ουδέτερες, προσωποποιημένες εμπειρίες που προσφέρονται μέσω ελκυστικών σχεδιασμών», ενώ πρακτικά ενεργοποιούνται με την «δουλεία του χρήστη».

Ένα από τα «καυτά θέματα» της μετα-ψηφιακής εποχής είναι η αντιληπτική ικανότητα του ανθρώπου και πώς επηρεάζεται στη βομβαρδισμένη από πληροφορίες καθημερινότητα που βιώνουμε.

Πειρατική σημαία στον μονόδρομο της «απόλυτα προσωποποιημένης και φιλικής για το χρήστη» εμπειρίας που επικαλούνται οι πλατφόρμες, υψώνει το «FANGo», ένα πρότζεκτ που ολοκληρώθηκε φέτος κι εξάπτει το ενδιαφέρον, λόγω της πρακτικής του αξίας. Ο Martin Nadal, κατά τη διάρκεια της φιλοξενίας του στη Στέγη, κατασκεύασε ένα εξάρτημα που μοιάζει με φορτιστή κινητού τηλεφώνου αλλά όταν συνδεθεί στη συσκευή, παίρνει τον έλεγχο και μπερδεύει τις συχνότητες των αλγόριθμων.

«Η παραγωγή, ενσωμάτωση, προσθήκη ή μετάδοση παραπλανητικών, αμφίσημων ή εσφαλμένων δεδομένων είναι μια προσπάθεια να εισβάλλουμε, να αποσπάσουμε ή να μπερδέψουμε τους συλλέκτες δεδομένων, ή έστω να μειώσουμε την αξιοπιστία (και την αξία) τους», λέει ο σχεδιαστής. Πρόκειται για ένα αμυντικό εργαλείο για τον «καπιταλισμό της επιτήρησης» που βιώνουμε, όπως αναφέρει.

«Το ενδιαφέρον με αυτή τη μορφή καπιταλισμού είναι ότι επεξεργάζεται τα δεδομένα προκειμένου να μαντέψει πώς θα συμπεριφερθούμε στο μέλλον· εάν αντιλαμβανόμαστε τον καπιταλισμό ως ένα σύστημα που τρέφεται με την δουλεία, ο καπιταλισμός της επιτήρησης τρέφεται με κάθε πτυχή της ανθρώπινης ύπαρξης».

Ακόμη βαθύτερα στην διαδικτυακή μας διαβίωση προχωράει το ερευνητικό ενδιαφέρον της κολεκτίβας Clusterduck, καταγράφοντας τη γλώσσα του ίντερνετ, τα memes, μια γλώσσα που «επιτρέπει σε πολλούς χρήστες κι εικονικές κοινότητες να εκφραστούν συλλογικά, αλλά ταυτόχρονα αποτελεί εργαλείο εάν κάποιος θέλει να εισχωρήσει σε αυτή την ομάδα, να τη νουθετήσει ή να την εκμεταλλευτεί, όπως διαφημιστικά γραφεία ή πολιτικά κόμματα», αναφέρουν οι ίδιοι.

Στον detective wall του πρότζεκτ «#Mememanifesto» (2020) παίρνεις μια γεύση από την ποικιλία αυτής της γλώσσας: memes με διαλόγους ή μονάχα εικόνες, τρολ φάτσες και σκηνές από ταινίες, συγγραφικά ή συσχετιστικά memes, άλλα με αστείο, άλλα με σοβαρό ή και συνωμοσιολογικό περιεχόμενο.

«Αυτό που μας ιντρίγκαρε περισσότερο στην κουλτούρα των memes ήταν η ικανότητα να εκδηλώσεις κάτι πολύ σύνθετο όπως γλώσσες, σύμβολα ή ακόμη και ασυνείδητες επιθυμίες μιας αναπτυσσόμενης διαδικτυακής υποκουλτούρας, με ένα πολύ απλό και άμεσο τρόπο», δηλώνει η κολεκτίβα η οποία συγκεντρώνει επισταμένα αρχεία από φόρουμ και chatrooms, κατηγοριοποιώντας τα ευρήματά της.

Ένα από τα «καυτά θέματα» της μετα-ψηφιακής εποχής, της εποχής δηλαδή μετά την εγκαθίδρυση του διαδικτύου και της ζωής μας σε αυτό, είναι η αντιληπτική ικανότητα του ανθρώπου και πώς επηρεάζεται στη βομβαρδισμένη από πληροφορίες καθημερινότητα που βιώνουμε. Ποια είναι τα όρια του ανθρώπινου εγκεφάλου και μάλιστα σε σύγκριση με τους υπόλοιπους οργανισμούς της Γης, τους οποίους αγνοούμε υπεροπτικά ως υποδεέστερους;

Οι Maria Castellanos και Alberto Valverde κατέγραψαν τις αντιδράσεις του ανθρώπινου εγκεφάλου και των φυτών στο ίδιο ακουστικό ερέθισμα. Πρόκειται για δύο εικαστικούς από την Ισπανία που μελετούν τους φυτικούς οργανισμούς εδώ και μια δεκαετία. Στο πρότζεκτ «Beyond Human Perception» (2020) διοργάνωσαν τέσσερις μικρές συναυλίες με αυτοσχεδιαστική μουσική, σε κάθε μία από τις οποίες οι ακροατές ήταν τέσσερις άνθρωποι και οχτώ φυτά. Τα δεδομένα που προέκυψαν απ’ τους αισθητήρες (EEG data και αλλαγές ηλεκτρικού φορτίου) οπτικοποιήθηκαν μετέπειτα μέσω ενός δικού τους αλγορίθμου. Στην πρακτική τους επιδιώκουν την «συμβιωτική αλληλεπίδραση» με τα φυτά, όπως σημειώνουν.

«Αυτό που μας ιντρίγκαρε περισσότερο στην κουλτούρα των memes ήταν η ικανότητα να εκδηλώσεις κάτι πολύ σύνθετο όπως γλώσσες, σύμβολα ή ακόμη και ασυνείδητες επιθυμίες μιας αναπτυσσόμενης διαδικτυακής υποκουλτούρας, με ένα πολύ απλό και άμεσο τρόπο», δηλώνει η κολεκτίβα Clusterduck.

Ένα αντίστοιχο αλλά πιο προβοκατόρικο και περίπλοκο εγχείρημα δοκιμάζουν οι Tizian Derme και Daniela Mitterberger από την Αυστρία, βάζοντας στο μικροσκόπιο το μυστήριο είδος της νυχτερίδας που τρέφεται με νέκταρ. Τα νυκτόβια θηλαστικά είναι σε θέση να εντοπίσουν με εκπληκτική ακρίβεια τα άνθη μέσα στα τροπικά δάση αλλά και να τα διακρίνουν βάσει της γεωμετρίας τους (μέγεθος, σχήμα, έως και υφή).

Κύριο εργαλείο τους δεν είναι η όραση αλλά ένα ιδιαίτερο σύστημα sonar που «είναι τόσο ανόμοιο με οποιαδήποτε αίσθηση του ανθρώπινου οργανισμού που είναι ανώφελο να προσπαθήσουμε να τη φανταστούμε ως κάτι σχετικό με όσα έχουμε βιώσει», αναφέρουν οι καλλιτέχνες, οι οποίοι μελέτησαν τις νυχτερίδες και «μετέφρασαν» το σύστημά τους, φτιάχνοντας λειτουργικά αντίγραφα-γλυπτά με τα χαρακτηριστικά που προσελκύουν τα υπερηχητικά τους σινιάλα.

«Η ιδέα του να επεκτείνουμε τις αισθήσεις και τις πρακτικές μας στην παρατήρηση του κόσμου σε σχέση με την αλληλεπίδραση ανθρώπων και ζώων έχει τη δυνατότητα να δημιουργήσει μια αίσθηση συντροφικότητας πέρα από τον τωρινό διάλογο της ανθρωπολογίας που διαχωρίζει και κατηγοριοποιεί τα είδη».

Την «αλληλεγγύη και την ενσυναίσθηση προς το υδάτινο στοιχείο πέρα από την ανθρώπινη αντίληψη» ενσαρκώνει, τέλος, το «aqua_forensic» (2018), ένα πρότζεκτ της Robertina Sebjamic, το οποίο προέκυψε από την μελέτη των υδάτων στον ποταμό του Δούναβη και την Αδριατική, ως προς το αποτύπωμα χημικών ουσιών που αφήνουμε μέσω των αποβλήτων μας. Όλοι καταναλώνουμε χάπια, σωστά; Ένα αναλγητικό, ένα αντιβιοτικό ή ένα ηρεμιστικό, φερ’ ειπείν. Τα ολογραφικά βίντεο της εγκατάστασης δείχνουν τη στιγμή πειράματος που μικροοργανισμοί πεθαίνουν σε 20.000 φορές ασθενέστερη χημική ουσία απ’ όση κανονικά περιέχει μια δόση για έναν ενήλικα.

«Creatures in a Series of Tubes» | Έως 20/12 διαθέσιμη δωρεάν εδώ | Επιμέλεια: Χρήστος Καρράς, Πρόδρομος Τσιαβός, Ηρακλής Παπαθεοδώρου, Κατερίνα Βάρδα | Περισσότερες πληροφορίες εδώ