Συνέντευξη

Οι Φώτης Βάρθης και Χρυσόστομος Τσαπραΐλης μιλούν για τις «Γυναίκες που επιστρέφουν»

Από -

Δύο ταλαντούχοι δημιουργοί με κοινή αγάπη για τη λαϊκή παράδοση, ένωσαν τις καλλιτεχνικές δυνάμεις τους σε ένα από τα πιο ενδιαφέροντα βιβλία που κυκλοφόρησαν τους τελευταίους μήνες. Στις «Γυναίκες που επιστρέφουν» (εκδ. Αντίποδες), εννέα χαρακτικά έργα του Φώτη Βάρθη εμπνέουν το συγγραφέα Χρυσόστομο Τσαπραϊλη (των «Παγανιστικών δοξασιών της θεσσαλικής επαρχίας», εκδ. Αντίποδες) να γράψει εννέα ιστορίες, μία για κάθε γυναικεία μορφή που έχει λαξευτεί από τον Βάρθη, έχοντας ως βάση τις δημοτικές παραλογές. Το αποτέλεσμα είναι συναρπαστικό, τόσο εξαιτίας της ομορφιάς των χαρακτικών όσο και των επιβλητικών εικόνων που γεννιούνται στις αφηγήσεις. Επί τη ευκαιρία της πρόσφατης κυκλοφορίας του βιβλίου, οι δυο τους απαντούν στις ερωτήσεις του «α» γύρω από την προετοιμασία και δημιουργία του.

Φώτης Βάρθης (© Iris Mater)
Φώτης Βάρθης (© Iris Mater)

Η χρήση των χαρακτικών ως πρώτη ύλη για μυθοπλασία ήταν κάτι που ήδη συνέβη με τη «Ρομφαία της Αυγής». Αυτήν τη φορά ωστόσο τα χαρακτικά σου Φώτη προσφέρουν την αφορμή για τις ιστορίες του Χρυσόστομου, σε μια μοναδική συνδιαλλαγή. Πώς συνέβη η συνεργασία σας και τι αποκομίσατε τώρα που ολοκληρώθηκε;
Φώτης Βάρθης:
Το ζητούμενο στις «Γυναίκες που επιστρέφουν» ήταν ακριβώς αυτή η μετάβαση από το κείμενο στην εικόνα και πάλι πίσω στο κείμενο. Όπως τα χαρακτικά προέκυψαν με αφορμή τις παράλογες έτσι και τα χαρακτικά να αποτελέσουν αφορμή για μία νέα διήγηση. Από την στιγμή δημιουργήθηκε αυτή η ιδέα ήξερα ο Χρυσόστομος θα ήταν από τους καταλληλότερους για να διηγηθεί αυτές τις ιστορίες. Ήθελα μάλιστα να έχω όσο το δυνατόν λιγότερο λόγο στο πώς θα γραφτούν πράγμα το οποίο κρατήσαμε σε τεράστιο βαθμό. Για εμένα είναι η ολοκλήρωση ενός κύκλου όπου η εικόνα μεσολαβεί για να γεννηθεί η νέα αφήγηση και χαίρομαι ιδιαίτερα για αυτήν τη συνεργασία.
Χρυσόστομος Τσαπραΐλης: Όταν ο Φώτης μου πρότεινε να γράψω κάποιες ιστορίες για μια σειρά χαρακτικών που δούλευε, βασισμένα σε παραλογές, δέχτηκα με χαρά, γνωρίζοντας και θαυμάζοντας εδώ και χρόνια το έργο του. Λαμβάνοντας λοιπόν το κάθε χαρακτικό ως κεντρικό ερέθισμα, αλλά και βουτώντας στην ατμόσφαιρα (ενίοτε και στην πλοκή) της εκάστοτε παραλογής, προσπάθησα να δημιουργήσω ιστορίες που να ανταποκρίνονται στην διαισθητική επίγευση των προαναφερθέντων.
Είχα ήδη μια εμπειρία στην εκμαίευση κειμένου από εικόνα, μιας και αυτός είναι ο βασικός τρόπος που γράφω παγανιστικές δοξασίες. Εδώ όμως υπήρχε η πρόκληση του να εμβαθύνω στο στοιχείο του γυναικείου πόνου που ανέβλυζε το κάθε έργο. Αυτό νομίζω ήταν και το σημαντικότερο που αποκόμισα από την συνεργασία αυτή: η ανάγκη αλλαγής σημείου εστίασης, πλησιάζοντας πολύ στις πρωταγωνίστριες και τον ψυχισμό τους, μου επέτρεψε να διερευνήσω έναν τρόπο γραφής που μέχρι τότε απέφευγα, μια διαφορετική, πιο στενή ματιά επί των χαρακτήρων των ιστοριών μου.

Χρυσόστομος Τσαπραΐλης
Χρυσόστομος Τσαπραΐλης

Από τις «Παγανιστικές δοξασίες…», Χρυσόστομε, νιώθω πως το ύφος σου εμπλουτίζεται ακόμα περισσότερο και η αφήγηση δείχνει πιο άνετη. Για παράδειγμα, ένα ατού των ιστοριών είναι πως θα μπορούσαν να τοποθετούνται σε πολλές διαφορετικές περιόδους, ενώ υπάρχουν στοιχεία συνδεδεμένα με την παράδοση. Ένα αφορά τα ονόματα των ηρωίδων, όπως το Τοάμνα, το οποίο λόγω γνώσης ρουμάνικων με ξάφνιασε σαν αναφορά. Επομένως, κατά πόσο γράφεις ενστικτωδώς και πώς επιλέγεις τους ενδεχόμενους νεωτερισμούς που εισάγεις στις αφηγήσεις σου;
Χρυσόστομος Τσαπραΐλης: Όσον αφορά τις διαφορετικές περιόδους των ιστοριών, αυτό ήταν μια προσπάθεια για ανάδειξη του άχρονου στοιχείου των αρχετύπων που κρύβονται στις παραλογές, αλλά και μια ευχάριστη πρόκληση διεύρυνσης της χωροχρονικής παλέτας μου. Τα δε ονόματα ήταν η μόνη απόπειρα για αδρή συγκεκριμενοποίηση του τόπου των ιστοριών, παράλληλα όμως κι ένας περαιτέρω τρόπος απομάκρυνσης από την καθημερινότητα και τον σύγχρονο κόσμο.
Το ένστικτο και η διαίσθηση παίζουν μεγάλο ρόλο στη δόμηση του περιβάλλοντος, του διακόσμου των χαρακτήρων και των προσχεδίων της πλοκής των ιστοριών μου. Από εκεί και πέρα όμως υπήρχαν πολλές συνειδητές επιλογές (έστω κι αν κάποιες προκύπτουν ελαφρώς συνειρμικά). Για παράδειγμα, το όνομα της Τοάμνας που ανέφερες (που ήταν και η πρώτη από τις ηρωίδες που ονομάτισα) προέκυψε ως εξής: έχοντας κατά νου πως η παραλογή («Ο Γιάννος και η Μαριγώ») που της αντιστοιχεί είναι από την Ήπειρο, φαντάστηκα την ηρωίδα Βλάχα και θέλησα να της δώσω κάποιο βλάχικο όνομα – η επιλογή της συγκεκριμένης λέξης (φθινόπωρο) έγινε κυρίως με αισθητικά και συμβολικά κριτήρια.

Και οι δύο εκμοντερνίζετε με ξεχωριστή αισθητική ταυτότητα κομμάτια του ντόπιου πολιτισμού που έχουμε συνηθίσει να αντιμετωπίζουμε με επιφυλακτικότητα, ειδικά όσοι είμαστε 20-30 somethings. Εσύ Φώτη με τις επιρροές από τη βυζαντινή τέχνη, κι εσύ Χρυσόστομε με τη χρήση των παραλογών. Πιστεύετε πως βρισκόμαστε σε μια φάση επανοικειοποίησης του πολιτισμικού παρελθόντος μας; Διότι υπάρχουν αντίστοιχα πρόσφατα παραδείγματα και στην ελληνική μουσική, αλλά και το σινεμά.
Φώτης Βάρθης: Βγαίνοντας από την σχολή ένιωθα πως έχω βρει μία βάση μιας εικαστικής γλώσσας που ήθελα να μιλήσω για να επικοινωνήσω. Φοβόμουν αρκετά όμως πώς ο συνδυασμός της χαρακτικής, του βυζαντινού στοιχείου και της λαϊκής παράδοσης θα ήταν αποτρεπτικός. Επέμεινα όμως σε αυτό και με μεγάλη χαρά άρχισα να διαπιστώνω πώς πέρα από τα εικαστικά, στην λογοτεχνία στην μουσική και τον κινηματογράφο υπάρχουν άνθρωποι με κοινές ανησυχίες. Πιστεύω πια πως υπάρχει ένα ρεύμα σε όλες τις τέχνες πού επαναδιαχειρίζεται την παράδοση απενοχοποιώντας την από παλιότερα κακώς κείμενα και δημιουργώντας νέους συνδέσμους για το μέλλον.
Χρυσόστομος Τσαπραΐλης: Όλη αυτή η πλήρως υπαρκτή τάση νομίζω πατάει σε δυο πράγματα: στη νοσταλγία για ένα παρελθόν που δεν ζήσαμε ποτέ (ή ζήσαμε ελάχιστα), και στην εναντίωση στην κυρίαρχη εικόνα που έχουμε για το τί είναι παράδοση και παραδοσιακό – μια εναντίωση με ψυχαναλυτικές πέραν των άλλων προεκτάσεις. Αμφότερα υποψιάζομαι πως έχουν να κάνουν με τον κατακερματισμό της ταυτότητας στο μεταμοντέρνο στερέωμα του ύστερου καπιταλισμού, την ακόλουθη παραζάλη και την προσπάθεια για εύρεση νέων σημείων σταθερότητας.
Όπως και να έχει, καταλήγουμε να προσπαθούμε (λιγότερο ή περισσότερο επιτυχημένα) να φέρουμε στα μέτρα μας αυτό που φανταζόμαστε πως κάποτε ήταν, να εμπλουτίσουμε με τα δικά μας σημάδια το παρελθόν (και, ίσως, να κρύψουμε με τον ίδιο τρόπο παλιότερα στίγματα που μας ενοχλούν).

«Γυναίκες που πετούν με αλκυόνες» (χαρακτικό του Φώτη Βάρθη)
«Γυναίκες που πετούν με αλκυόνες» (χαρακτικό του Φώτη Βάρθη)

Χάρη στα παραμύθια μπορούμε να ξορκίσουμε το κακό αλλά και να το κατανοήσουμε. Εν προκειμένω τα πάντα εκκινούν από το πολυπρόσωπο άλγος αυτών των γυναικών, οι οποίες είναι καταδικασμένες εξαρχής στον πόνο. Η δε διαχρονικά των θεματικών που διαπραγματεύονται είναι αδιαμφισβήτητη. Μπορούν αυτές οι ιστορίες να επιδράσουν με ένα τρόπο ώστε να αποδιώχνουμε το απτό κακό γύρω μας;
Φώτης Βάρθης: Ο μύθος είναι μία σκάλα που μπορεί να μας οδηγήσει όσο πιο κοντά μπορούμε να φτάσουμε στην αλήθεια, μας κάνει να κοιτάμε μέσα μας και να βρούμε τα υλικά που μας ενώνουν με τους γύρω μας. Ο πόνος και ο φόβος θα συνεχίσουν να υπάρχουν αλλά αυτό που μπορεί να αλλάξει είναι ο τρόπος με τον οποίο αγκαλιάζουμε αυτά τα συναισθήματα.
Χρυσόστομος Τσαπραΐλης: Ελπίζω πως οι ιστορίες των εννιά γυναικών μπορούν να δράσουν ως αποτροπαϊκά ή/και ενδυναμωτικά ξόρκια, ως αναγνωστικές εμπειρίες κατάβασης σε διαφορετικές εκφάνσεις του πόνου, με τελετουργική χροιά. Το πώς ακριβώς όμως θα γίνει αυτό έγκειται στην κάθε αναγνώστρια και αναγνώστη.

«Γυναίκες που φιλούν κυπαρίσσια» (χαρακτικό του Φώτη Βάρθη)
«Γυναίκες που φιλούν κυπαρίσσια» (χαρακτικό του Φώτη Βάρθη)

Τόσο τα ίδια τα χαρακτικά όσο και μερικές πραγματικά λυρικές σκηνές των αφηγήσεων, δημιουργούν εικόνες διαπεραστικής ζωντάνιας. Γνωρίζω πως τα χαρακτικά έχουν παρουσιαστεί σε έκθεση, ενώ υπάρχουν και τα σχετικά βίντεο στο κανάλι του Φώτη. Θα σας ενδιέφερε ωστόσο το ενδεχόμενο να εμπνεύσουν κάποια παράσταση ή ακόμα και μια ταινία;
Φώτης Βάρθης: Η ώσμωση μεταξύ των τεχνών και η συνεργασία ανθρώπους που τις υπηρετούν είναι πολύ συχνά κάτι που αποζητώ. Εάν οι συνθήκες και οι λόγοι είναι σωστοί θα ήταν κάτι το οποίο θα χαιρόμουν πολύ.
Χρυσόστομος Τσαπραΐλης: Εκτιμώ ιδιαιτέρως τις λίγες φορές που κείμενά μου έχουν γίνει αφορμή για την δημιουργία άλλων έργων τέχνης. Ειδικά για την περίπτωση των «Γυναικών…», που είναι έργο συνεργασίας, θα έβλεπα με πολύ μεγάλο ενδιαφέρον οτιδήποτε μπορεί να προκύψει εμπνευσμένο από το βιβλίο, ενώ είμαι πολύ περίεργος για το πώς θα ζωντάνευαν οι ηρωίδες στη σκηνή ή την οθόνη.