Συνέντευξη

Η Anna Daučíková μιλά για το πώς είναι να είσαι η πρώτη τσεχοσλοβάκα φεμινίστρια και queer καλλιτέχνις

Από -

Anna Daučíková, Portrait of a Woman with Institution – Hanna Hacker with University of Vienna, video, 11 m, German, 2010
Anna Daučíková, Portrait of a Woman with Institution – Hanna Hacker with University of Vienna, video, 11 m, German, 2010

Από τις σημαντικότερες φεμινίστριες και queer καλλιτέχνιδες της γενιάς της, η 68χρονη δημιουργός με τη διεισδυτική ματιά στις σχέσεις σώματος και πολιτικής ήταν από τις πιο ευχάριστες εκπλήξεις της documenta14. Στα βίντεό της, τα οποία βασίζονται στην φεμινιστική κληρονομιά του προσωπικού που είναι πολιτικό, αυτοβιογραφικές λεπτομέρειες από τη διαμονή της στην ΕΣΣΔ της δεκαετίας του ’80, ακολουθώντας τη σύντροφό της σε μια χώρα όπου η ομοφυλοφιλία «δεν υπήρχε», συνδυάζονται με μια επίκαιρη κριτική στη γλώσσα της εξουσίας (θρησκευτικής, εθνικής, έμφυλης).

Στην έκθεσή της στο State of Concept Athens  που εγκαινιάζεται την Παρασκευή 28 Σεπτεμβρίου, σε συν-επιμέλεια της Ηλιάνας Φωκιανάκη και του Michal Novotný θα παρουσιάσει μια σειρά έργων της τελευταίας δεκαετίας καθώς και το νέο της φιλμ «In Their Shoes» (2018), μια χορογραφία μεταχειρισμένων παπουτσιών χωρίς εμφανή αφήγηση.

banner
Anna Daučíková, Portrait of a Woman with Institution – Muda Mathis and Sus Zwick with Zweisamkeit [Togetherness], 2011, video still
Anna Daučíková, Portrait of a Woman with Institution – Muda Mathis and Sus Zwick with Zweisamkeit [Togetherness], 2011, video still

Στα έργα σου οι προσωπικές ιστορίες και η θεσμική πολιτική συναντιούνται με διεισδυτικό τρόπο ενώ αρθρώνουν μια διακριτική και αισθητηριακή, αλλά άμεση, κριτική στα κοινωνικά πρότυπα. Πώς συνδυάζεις αυτούς τους δύο άξονες;
Είναι κοινός τόπος ότι όλη η πολιτική μας εμπειρία εξατομικεύεται εντός του σώματος. Τα σώματά μας είναι αβάσταχτα περιορισμένα και έτσι είναι παντού και πάντοτε, όχι μόνο στα ανοιχτά περιοριστικά καθεστώτα, όπως ήταν ο ολοκληρωτικός σοβιετικός κομμουνισμός, τον οποίο είχα ζήσει. Επομένως, νιώθω ότι είναι απαραίτητο να μιλήσουμε για αυτό ξανά και ξανά. Στη δουλειά μου μιλάω ιδιαίτερα για την διασύνδεση του δημόσιου και του ιδιωτικού, τις επιταγές ενός θεσμού, ενός κράτους, την κοινωνική κινητικότητα και την καθημερινή πρακτική, τη διανοητική κατάσταση την οποία βιώνουμε ως οικειότητα και σεξουαλικότητα. Πιστεύω ότι αυτά τα δύο καθρεφτίζουν το ένα το άλλο περισσότερο από όσο θέλουμε να έχουμε επίγνωση. Ίσως αυτό να διαφωτίζει λίγο την ερώτηση γιατί οι άνθρωποι μπορούν να υπομένουν τις αβίωτες συνθήκες της ζωής για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα, όπως ήταν ο υπαρκτός σοσιαλισμός στο Σοβιετικό μπλοκ.

«Είναι σημαντικό να διαχωρίσουμε τον ακτιβισμό από την τέχνη. Ο καλλιτέχνης είναι πάντα σε προνομιακή θέση σε σχέση με τον ακτιβιστή. Η τέχνη χρησιμοποιεί την προνομιακή της θέση για να δοκιμάσει, να δείξει πιθανότητες, να περιπλέξει και να υπονομεύσει με κάθε τρόπο.»

banner

Στα βίντεό σου που είδαμε στην documenta14 “Along the Axis of Affinity” (2015) και “On Allomorphing” (2017), οι ιδεολογίες πίσω από διαφορετικά αρχιτεκτονικά παραδείγματα του μοντερνισμού (από τη σοβιετική αρχιτεκτονική του Κιέβου μέχρι τον μοντερνισμό Διεθνούς Στιλ του Ωδείου Αθηνών) αντιπαραβάλλονται με σώματα σε μετάβαση (καλλιτεχνική ή φύλου). Πώς προσεγγίζεις την αρχιτεκτονική σε σχέση με το ανθρώπινο σώμα και την ταυτότητα;
Το κτίριο είναι μια καλή μεταφορά για το σώμα. Για το μέσα και το έξω. Τα παράθυρά του, οι χώροι, οι ενέργειες, οι διαδικασίες. Δείχνει ότι ανεξάρτητα από τα όρια ο κόσμος μας είναι πορώδης. Γοητεύτηκα όταν μπήκα στο κτίριο του Δεσποτόπουλου στην Αθήνα (σ.σ. το Ωδείο Αθηνών), μου μίλησε κατευθείαν, έγινε η σύνδεση με τα χρόνια μου στην Τσεχοσλοβακία του 1960-70 με την μοντερνιστική στροφή στην αρχιτεκτονική. Επίσης, εκείνη την εποχή η ιδιωτικότητα (σπίτια, εσωτερικά των σπιτιών) είχε κατασκευαστεί ως το μοναδικό άσυλο της σχετικής ατομικής ελευθερίας. Και λέω σχετική, διότι ήταν αναγκαίο να διαφυλαχθεί και να προστατευθεί με κάθε δύναμη, αφού ήταν εξαιρετικά εύθραυστη. Λατρεύουμε αυτήν την ψευδαίσθηση της αυτονομίας γνωρίζοντας παράλληλα ότι είναι και μια τέλεια προβολή εξωτερικοτήτων στην υποτιθέμενη οικειότητα. Το είδα ως πεδίο μάχης τότε και έτσι το βλέπω και σήμερα, στη δική μας καπιταλιστική συνθήκη. Η μάχη του ατόμου με το καθεστώς που ήξερα στο πρώτο διάστημα της ζωής μου συνεχίζεται.

Anna Daučíková, Three curtains, 2014. Video 12
Anna Daučíková, Three curtains, 2014. Video 12

Μιλάς για πολιτικό σώμα. Πώς αντιλαμβάνεσαι τον όρο στο γεωπολιτικό πλαίσιο της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης;
Είναι πολύ περίπλοκο ζήτημα. Δεν θέλω να διαφοροποιήσω με βάση τις γεωπολιτικές ταυτότητες στην κατακερματισμένη σήμερα περιοχή. Αντί γι αυτό θα ήθελα να αναφερθώ στα πιο κοινά φαινόμενα που προκαλούν μια επιβράδυνση στις αλλαγές που επιθυμούσαν και περίμεναν πολλοί. Εννοώ την τεράστια επιστροφή της εκκλησίας (όλων των δογμάτων) και τη συμμετοχή της στην πολιτική των δομών εξουσίας, το ακόμη ανεπαρκώς επεξεργασμένο ιδιαίτερο παρελθόν, ειδικότερα την ολοκληρωτική κομμουνιστική περίοδο και την εξαθλίωση των δορυφόρων του Σοβιετικού μπλοκ, τη συμμετοχή τους στο Ολοκαύτωμα, τη σύγχρονη διάβρωση της ενεργητικής συμπόνοιας για τους ανθρώπους σε ανάγκη, τους πρόσφυγες, τα δικαιώματα των μη-δυαδικών σεξουαλικότητων, τρανσεξουαλικότητων, Ρομά, κλπ. Όλοι έχουμε γίνει εγωκεντρικοί. Πολύ φοβάμαι πως το μόνο μέρος όπου συζητιούνται τέτοια θεάματα είναι η ακαδημαϊκή σφαίρα.

Anna Daučíková, Portrait of a Woman with Institution – Hanna Hacker with University of Vienna, video, 11 m, German, 2010
Anna Daučíková, Portrait of a Woman with Institution – Hanna Hacker with University of Vienna, video, 11 m, German, 2010

Εντάσεις αυτοβιογραφικά στοιχεία στη δουλειά σου και με ποιόν τρόπο;
Σε αυτό με θεωρώ παλιομοδίτισσα- συνεχίζω να πιστεύω ότι για να κάνεις τέχνη προϋποτίθεται ένας προσωπικός λόγος ύπαρξης. Η δική μου εμπειρία είναι ένα είδος εσωτερικού αίτιου για να ξεκινήσω ένα έργο. Διαφορετικά κανείς γίνεται ένας απλός σχολιαστής. Η ζωή κάποιου είναι ένας τεράστιος χώρος – περιλαμβάνει όλα όσα κανείς συναντά, διαβάζει, ακούει, βλέπει, αισθάνεται. Βασίζεται στο άτομο το οποίο αναζητά να επαναπροσδιοριστεί, σημαίνει να δουλεύει κανείς να χτίσει το ίδιο του το είναι με κάθε κόστος. Αυτό μοιάζει να είναι ένα προνόμιο και συνάμα ένα ρίσκο του να είσαι καλλιτέχνης.

«Είναι λυπηρό το ότι στη Σλοβακία πρέπει να επαναδιαπραγματευτούμε ξανά και ξανά τα queer ανθρώπινα δικαιώματα που τουλάχιστον εν μέρει ακούστηκαν και κατανοήθηκαν από το κοινό στα ‘90s. Είναι σαν κάθε γενιά να χρειάζεται να ξεκινήσει από το μηδέν.»

Είσαι ακτιβίστρια. Θεωρείς και το καλλιτεχνικό σου έργο ως μέρος του ακτιβισμού;
Η ακτιβιστική μου δράση (στο LGBT κίνημα στη Σλοβακία των ‘90s, η φεμινιστική δουλειά μου κλπ.) δεν αποτελεί μέρος του καλλιτεχνικού μου έργου. Η τέχνη εμπεριείχε πάντα και συνεχίζει να εμπεριέχει το πολιτικό και για μένα η τέχνη είναι πολιτικό ζήτημα. Αλλά για μένα είναι επίσης σημαντικό να διαχωρίσουμε τον ακτιβισμό από την τέχνη. Δεν μπορεί να είναι το ίδιο, επειδή ο καλλιτέχνης είναι πάντα σε προνομιακή θέση σε σχέση με τον ακτιβιστή. Η τέχνη χρησιμοποιεί την προνομιακή της θέση για να δοκιμάσει, να δείξει πιθανότητες, να περιπλέξει και να υπονομεύσει με κάθε τρόπο. Είναι καλό να πράττει κανείς έτσι, αλλά κατά πόσο και με ποιον τρόπο αυτό είναι επιδραστικό, αυτό είναι μια άλλη ιστορία. Υποθέτω ότι υπάρχουν πράγματα που δεν μπορούν να γίνουν ως τέχνη. Πρόσφατα, είδα στο Facebook μια νεαρή γυναίκα από τη Σουηδία που σταμάτησε την απογείωση του αεροπλάνου στο οποίο είχε επιβιβαστεί προκειμένου ο διπλανός της (που ήταν να απελαθεί πίσω στο Αφγανιστάν) να αφεθεί ελεύθερος. Ήταν πολύ έξυπνη και δυνατή αντιστεκόμενη στις πληκτικές διαδικασίες της αεροπορικής βιομηχανίας και καταφέρνοντας να τις σταματήσει για μια στιγμή. Συνελήφθη από την αστυνομία και τώρα θα υπερασπιστεί τον εαυτό της ως άνθρωπος και ως πολίτης.

-	Anna Daučíková, Portrait of a Woman with Institution – Muda Mathis and Sus Zwick with Zweisamkeit [Togetherness], video, 13 m 15 s, German with English subtitles, 2011Portrait of Woman Hacker
- Anna Daučíková, Portrait of a Woman with Institution – Muda Mathis and Sus Zwick with Zweisamkeit [Togetherness], video, 13 m 15 s, German with English subtitles, 2011Portrait of Woman Hacker

Πώς αισθάνεται για το γεγονός ότι σε χαρακτηρίζουν ως την πρώτη τσεχοσλοβάκα φεμινίστρια και queer καλλιτέχνη;
Πώς έχουν αλλάξει τα διακυβεύματα της φεμινιστικής και queer πολιτικής και καθημερινής ζωής καθ 'όλη τη διάρκεια των δεκαετιών της δράσης σου και ποιά είναι η πραγματικότητα σήμερα στην για μια ακόμη φορά ξενοφοβική και ομοφοβική Ευρώπη; Δεν ήμουν μόνη. Στην αρχή της δεκαετίας του 1990 στην Μπρατισλάβα υπήρχαν καμιά εικοσαριά γυναίκες διανοούμενες, οι οποίοι ξεκίνησαν το φεμινιστικό πρόγραμμα ASPEKT, το περιοδικό και αργότερα τη βιβλιοθήκη και τον εκδοτικό οίκο που εξακολουθούν να λειτουργούν και σήμερα. Αργότερα συμφώνησα να γίνω εγώ εκείνη που θα μιλούσα για τα LGBT δικαιώματα. Το να γίνω δημόσιο πρόσωπο τότε ήταν ευκολότερο για μένα - όπως είπα και πριν, όταν είσαι καλλιτέχνης έχεις ένα είδος «αποδοχής» ως μη τυπικό άτομο. Επομένως, η ανοιχτή μάχη με την ξενοφοβία και την ομοφοβία διαδραματιζόταν στο πεδίο της πολιτιστικής παραγωγής. Τα πράγματα έχουν αλλάξει πολύ λίγο καθώς ο κόσμος γύρω μας αλλάζει, αλλά είναι λυπηρό το ότι στη Σλοβακία πρέπει να επαναδιαπραγματευτούμε ξανά και ξανά τα queer ανθρώπινα δικαιώματα που τουλάχιστον εν μέρει ακούστηκαν και κατανοήθηκαν από το κοινό στα ‘90s. Είναι σαν κάθε γενιά να χρειάζεται να ξεκινήσει από το μηδέν. Δεν βλέπεις εδώ ένα άμεσο πολιτικό αντίκτυπο, ενόσω ακροδεξιοί «εφαρμοστές» αναπτύχθηκαν εντός δομών εξουσίας και κοινοβουλευτικών πολιτικών. Αυτό το βλέπω ως αποτυχία της ελίτ τόσο στην Ανατολή όσο και στη Δύση.

Τι θα παρουσιάσεις στο State of Concept;
Η Ηλιάνα Φωκιανάκη είδε κάποια έργα μου στην έκθεση που έκανα με τον Michal Novotný, διευθυντή της FUTURA Gallery στην Πράγα και είχε την ιδέα για μια έκθεση στο State of Concept βασισμένη στη δουλειά εκείνη. Στη συνέχεια αποφασίσαμε να εμπλέξουμε το know-how του Michal και να την εξελίξουμε περαιτέρω μαζί με εκείνον. Τα έργα που παρουσιάζονται δεν καταπιάνονται με τις queer σεξουαλικότητες σε πρώτη φάση, αλλά δείχνουν άλλα κοινωνικά μοτίβα και δίνουν τις απόψεις μου για θέματα που αναφέραμε πριν, συμπεριλαμβανομένων και των φεμινιστικών μου οπτικών. Παράλληλα με το νέο μου έργο «In Their Shoes» (2018), θα δείξουμε κάποια έργα από το πρότζεκτ εν εξελίξει «Portraits of Women with Institution» και έργα που αφορούν την περιγραφή των ιδιωτικοτήτων της Σοβιετικής μου περιόδου, λαμβάνοντας υπόψη ότι περιέργως εξακολουθούν να έχουν μια δύναμη και να μοιάζουν πολύ πιο σοβαρά απ’ ότι μια αθώα νοσταλγία.

Anna Daučíková, Three curtains, 2014. Video 12
Anna Daučíková, Three curtains, 2014. Video 12

i State of Concept | Διάρκεια έκθεσης: 29.09.2018 – 24.11.2018 | Εγκαίνια: 28 Σεπτεμβρίου 8 μ.μ. - 11 μ.μ. | Τετ.- Παρ.: 4.30 μ.μ.-8.30 μ.μ., Σάβ.: 12 μ.-5 μ.μ. | Είσοδος ελεύθερη.